3Markezo L. de Beaufront, precipua autoro di Ido
4L'Akademio Idista konstatas, ke la linguala formo prizentita en ica
Kompleta Gramatiko detaloza di la linguo internaciona Ido esas la oficala formo di la Linguo internaciona
Ido, quala ol rezultis de la labori di la Linguala Komitato di la Delegitaro por l'adopto di Linguo Internaciona, di lua konstanta komisitaro e la decidi dil Akademio Idista.
(1) L'unesma parto di ca averto esas nur la vortopa tradukuro di olta qua aparis France en 1908, lor l'edito di Grammaire complète.
5Ica verko esas ri-imprimuro grande modifikita di la
Grammaire complète qua, imprimita nur ye 200 exempleri e ne publikigita, livresis al dispono dil Komitato di la Delegitaro en la 15-ma dio di oktobro 1907, kun
Exercaro e
Vortaro specimena, sub la pseudonimo « Ido »
(2).
(2) La Délégation pour l'adoption d'une Langue auxiliaire internationale, fondita en 1901 (januaro), recevabis til 1907 la adhero di 310 societi omnalanda, e la aprobo di 1250 membri di Akademii ed Universitati. Ol elektis internaciona Komitato di ciencisti e linguisti, qua pos exameno di omna projeti anciena e nova di mondolinguo, facis la decido quan on raportas hike.
5On savas, ke, pos 18 kunsidi, ek qui 5 konsakresis al diskuto komparanta di ta laboruro e di Esperanto, unanime la Komitato decidis « adoptar Esperanto principe... kun la rezervo di ula modifiki exekutenda dal permananta Komisitaro, segun la sinso determinita dal konkluzi di la Raporto dil sekretarii e dal projeto da Ido ». Ja la Komisitaro indikabis ula modifiki facenda en ta projeto. Sualatere la Komisitaro permananta submisis lu a detaloza revizo, egardante plura emendi propozita; e la rezultajo di ta laboro mencionesis en Raporto publikigita en l'unesma numero di la revuo
Progreso (marto 1908).
5La
Grammaire complète quan ni publikigas prezente esas strikte konforma al decidi di la Komitato e dil Komisitaro permananta; do ol ne plus esas, same kam la linguo ipsa, verko pure individuala; ol esas la final ed oficala rezultajo di la deliberi dil Komitato elektita reguloze dal
Delegitaro, pos sep yari de propagado por l'ideo di linguo internaciona en la maxim diversa landi e medii. Ni kun fido prizentas lu al publiko pro la alta kompetenteso di la ciencozi qui partoprenis en lua kompozo.
6La kritiki, di qui ca gramatiko esos kredeble l'objekto, ne falios opozar ad olu la mikrega gramatiko primitiva di Esperanto, kun lua dek e sis reguli tante laudata
(1). Ma, sen diskutar pri la numerizo di ta reguli, o plu
vere paragrafi, di qui un sola kontenas la konjugo (minus la formi kompozita per qui on mustis kompletigar lu pose), on darfas asertar sen ul paradoxo ke, se Esperanto havabus origine plu multa reguli, ol nun posedus quanto min granda de oli
(2). Nam pro ta gramatiko vere tro kurta e nesuficanta, fakte a l'uzado Dro Zamenhof komisis la sorgo fixigar la formi di la linguo, ed ica uzado genitis multega partikularaji ed anomalaji, quin la gramatikisti di Esperanto kolektas e pie mencionas en lia verki, quale se traktesus linguo naturala. E singla de ta partikularaji, singla de ta anomalaji efektigas un « regulo » quan la novici esas obligata lernar. Do esas tre vera dicar, ke se Esperanto havabus origine sat multa reguli generala e preciza, ol ne havus nun tro multa partikulara reguli, fondita sur « uzi » disparata e kontrelogika. Pro to on obligesis kompozar fine grosa gramatiki, de qui un prizentas plu kam 400 paragrafi. A ca verki ya on devas equitatoze komparar nia
Grammaire complète. Lore on ne povos neagnoskar la supera simpleso e regulozeso di la linguo quan ni prizentas
(3).
(1) Kontante segun la maniero dil Esperantisti, ni povus dicar, ke Ido havas nur 10 e mem 9 reguli, ne min kompleta. (Videz « Lexique-manuel », p. V-VIII.) — Noto adjuntita.
(2) En la realeso la gramatiko elementala di Esperanto kontenas adminime 64 reguli e plu kam 10 ecepti. (Videz la konto detalizita ye la fino dil broshuro « La science et l'Esperanto ».)
(3) Hike ni abandonas la Franca texto, qua deskriptas l'aranjeso di Grammaire complète, e ni substitucas ad olu to, quo propre koncernas la « Kompleta Gramatiko detaloza » quan ni prizentas ad omna amiki di helpolinguo.
6Certe ni povabus kondensar e multe plukurtigar ica verko, nome ne enduktar en lu kozi advere utila ma ne necesa, e qui ne esas strikte gramatikala. Ma lore ni agabus kontre nia intenci e l'explicita deziro di multa samideani. Cetere on dicernos facile la reguli lernenda del kozi nur lektebla o lektinda.
6Kompreneble, en la gramatiko sancionita dal permananta
7Komisitaro ni permisis a ni chanjar od adjuntar, pri la reguli, nur la kelka punti chanjita od adjuntita dal Ido- Akademio, legitima e yurizita sucedinto di olta. Ma la formo ed aranjeso necese diferas de olti, quin havis la verko primitiva, haste facita en tri monati e nur destinita al membri dil Komitato dil
Delegitaro, por utiligo eventuala. Certe la permananta Komisitaro ja emendabis ed igabis lu plu bona, ma vizante la linguo ipsa e ne olua docado specale. Or la publiko tre diferas de komitato di ciencisti, por qua multa kozi bezonis nek detali nek justifiko. Cetere la tempo mankis al Komisitaro por rilaborar detale la verko, nam adversi ed amiki ja esis incitanta a la propagado, iti kun intenco maligna, ici en sua fervoro difuzor lo plu bona. Rezulte, la primitiva gramatiko bezonis ankore plu kompleta riaranjo ed expliki plu longa. Ni esforcis en ica satisfacar ta duopla bezono e preferis donar tro multe kam ne sufice.
7On permisez ad ni atraktar la atenco a kozo quan multi ne vidas sat bone. Pri la helpolinguo existas facileso trompanta, qua vizas nur o precipue
lerno rapida per nesuficanta reguli e nesuficanta radiki o vorti. Nu, ica facileso
di lerno ne povas konkordar e koincidar kun la facileso
di apliko, nek kun l'exakta e klara expresado dil pensi. Or on lernas la L. I. dum kelka hori, kelka jorni, ed on aplikas lu dum yari. Altraparte, quon valoras facileso e simpleso qui reale ne atingas la skopo? Mezurar la supereso, pri la helpolinguo, segun la minmulteso di la reguli e dil vorti, forsan esas habila trompilo por la maso, ma eroro deplorinda por omni, eroro qua produktas en la aplikado detrimenti maxim grava. Ido evitis fortunoze ta rifo mortigiva, kontre qua mult altri ja venis ed ankore venos ruptar su.
7Nun ni finos, durante la traduko quan ni interruptis :
7« Cetere, ica
Kompleta Gramatiko destinesas precipue al personi qui volas profundigar la studiado di la linguo
(1). Ol esforcas solvar omna desfacilaji quin on povas renkontrar
8en l'uzado di ca linguo, e qui venas ne de ol ipsa, ma del neregulozaji e del idiotismi di nia lingui. Ta desfacilaji renkontresas en omna traduko, e mem duopligita, kande on traktas naturala lingui, nam generale on esas obligata expresar l'idiotismi di un linguo per l'idiotismi di altra. Ma precize ta desfacilaji facas ek la L. I. bonega intelektal exerco, analoga (egardite omna proporciono) a la studio di la Latina o di la stranjera lingui :
(1) Ica vorti di nia unesma averto divenas partikulare vera pri la Kompleta Gramatiko detaloza, en qua la multa pruntaji ek Progreso e citaji di Sro Couturat posibligos ta profunda studiado. Danke oli, ni darfas dicar : mortinta, il parolas ankore, la granda kalumniato.
8Nam li kustumigas la spirito analizar la penso e liberigar ol del vesto plu o min trompiva, per qua nia lingui vestizachas olu. Ma, vice quik impozar a lu nova travestio, la L. I. tendencas furnisar a lu l'expresuro maxim direta, maxim logikala e maxim klara. E, malgre l'opozata dici, logiko ya vere igas la L. I. supera a nia lingui « naturala ». Logiko ya sekurigas ad olu la palmo en lua aplikeso a la cienci; logiko donas ad olu l'astonanta facileso, kun qua omna populi ed omna klasi sociala povas komprenar olu, aquirar olu ed uzar olu.
8Me falius devo di yusteso e gratitudo, se me ne dankus hike
Sro Camille Chandelliez, ex-docero dil grupo Esperantista en
Troyes, Francia. Konvertita ad Ido per plurmonata lekto e studio di
Progreso, il ofris a me sua serchi e noti, sua remarki e kritiki sagaca. Il helpis me tre efike klarigar ula punti, nome l'adjektivi-pronomi nedefinita. Ad ilu komplete debesas l'apendico pri la puntizado, la letri e adresi, segun
Progreso. Il esis mea unesma lektero e konstanta kritikero. Ica gramatiko debas multo a lua helpado. Ton me joyas dicar publike e gratitudoze.
11 1. — L'
alfabeto di la linguo kontenas 26 literi : kin vokali, duadek-e-un konsonanti.
11 La kin vokali esas :
a, e, i, o, u. La duadek-e-un konsonanti esas :
b, c, d, f, g, h, j, k, l, m, n, p, q, r, s, t, v, w, x, y, z. Esas tre rekomendata desegnar la literi en maniero qua impedas konfundar, inter la mayuskuli, F a T o a C, e I a J. En l'imprimo on atencez, ke Ido ne divenez Jdo. Generale, e precipue pri la adresi, on sorgez formacar la literi maxim bone e lekteble.
11 2. — En Ido, la vokali havas meza sonoduro, quale en l'Italiana. On pronuncas li :
11 a ne tro apertita, nam ol havus graveso desagreabla; ne tro klozita, nam ol esus ne sat bone dicernebla. On atencez precipue, ke la dezinenco
a dil adjektivi esez nultempe pronuncata quale
ä Germana,
è o
é Franca. Ol sonez
a tre pure, quale en l'Italiana.
11 e,
o apertita o klozita, se nur on audigas li en maniero donanta dicernebleso senduba. — Notez bone, ke la vokalo
e nultempe esas muta, quale en Franca linguo
(1).
(1) Por obtenar plu granda fixeso en la pronunco di ta du vokali, on darfas sequar la yena indiko, qua esas ne regulo ma konsilo utila por preventar hezito :
« On klozas la vokali e, o en silabo apertita (finanta per vokalo). Ex. : mé, bôné, dômô.
On apertas la vokali e, o en silabo klozita (finanta per konsonanto). Ex. : sèmpré, fénèstrô, pòrdô, òmna, mèntô. »
Tale la pronunco esas plu fixa ed eufonioza. Ma co esas nur konsilo e nule regulo obliganta. Nur importas, ma tre importas, la klara pronunco di ta vokali e lia rispektiva dicernebleso de la ceteri (Segun Progreso, VII, 400).
12u sempre devas esar pronuncata quale
u Italiana o Germana; nultempe quale
u Franca o
ü Germana. Ol sonas quale la Franca grupo
ou.
12Kande
u sequas nemediate
a o
e, ol formacas kun ici diftongo, qua esas pronuncata
unsilabe. La sono
u devas audesar quik pos
a,
e quaze sen intertempo, ma
a e recevas la chefa esforco di la voco :
Australia, Europa, laute, neutra. 12Ma, se la renkontro di
a,
e kun
u rezultas de prefixo o sufixo adjuntita a radiko, quale en
neutila (
ne-utila),
kreuro (
kre-uro), lore
au,
eu ne plus facas diftongo, e singla vokalo apartenas a silabo partikulara. Konseque singla esas aparte pronuncata, quale indikesas per (
ne-utila e
kre-uro) supere.
12 Sequanta
q o
g, la litero
u =
w (1) avan vokalo. Ol do sonas quale
u en la duesma silabo di
aquatic Angla,
aquatique Franca,
acquatico Italiana,
acuatico Hispana. Exemple :
qua, quar, quo, qui, guidar, linguo, lingue, linguala =
qwa, qwar, qwo, qwi, gwidar, lingwo, lingwe, lingwala. (1) Videz plu fore, ye w, « Pronunco dil konsonanti e digrami ».
12Du sama vokali sucedanta (
ii, ee, oo) devas ne ligesar konfuze, ma pronuncesar separite :
alopatiisto, antee, heroo. To esas explicite fixigita dal decidi akademiala 815 e 816 (
Progreso, V, 723).
12PRONUNCO DIL KONSONANTI E DIGRAMI.
12 3. —
B =
b en l'Italiana e la Franca.
12c =
c Germana en
Ceres o
z Italiana en
zio, o
ts. Konseque
ca, ce, ci, co, cu =
tsa, tse, tsi, tso, tsu. 12 d =
d en l'Italiana e la Franca. Ol sempre devas esar tre klare dicernebla de
t.
12 f =
f en l'Italiana, la Franca, l'Angla. Ol sempre devas esar tre klare dicernebla de
v.
12 g =
g sempre guturala, quale en la Germana
geben, en la Angla
give, od en la Franca
gant; nultempe quale
g Franca
13en
gens. Konseque
ga, ge, gi, go, gu =
ga, ghe, ghi, go, gu dil Italiana, o
ga, gué, gui, go, gou di la Franca.
13 h =
h sempre
vere aspirata, quale en la Germana e l'Angla
hand. Per olu tre diferas en Ido la vorti
horo e
oro,
hosto e
osto e. c. La Franci, l'Italiani e ti omna qui ne havas la
h aspirata en sua lingui devas tre atencar ta litero. Altre li ne nur pronuncus ne juste, ma en kazi pasable frequa li ne komprenesus bone.
13 j =
j en la Franca, o
s en la vorto Angla
vision. Ma, se on ne povas pronuncar ol tale, on darfas donar a ta konsonanto la sono di
g en la Angla
gin, o di
g en l'Italiana
giardino (1).
(1) Segun la decido 646 : « On fixigas kom normala sono di la litero j, la j Franca; nur per tolero (por ti qui ne povas pronuncar ol tale) on admisas la pronunco di la j Angla (quan ni reprezentos per dj). »
Yen la motivi di ca decido : 1e un litero devas havar un sono; or tolero di pronuncado ne violacas ta principo; 2e per ta metodo on povas transskribar exakte propra nomi, quon on ne povus facar kun j havanta du soni, nek kun j havanta duopla sono (dj). — Ek Progreso, IV, 689.
On remarkez, ke j esas necese pronuncata quale j Franca en plura Ido-vorti kontenanta dj : adjuntar, adjutanto, adjudikar, budjeto ec. — Kande j sequas n, on preske koakte sonigas d inter la du konsonanti (ex. : en manjar : man-(d)-jar).
13 k =
k en la Germana, Franca, Angla (
keck, képi, keep, e. c.) e generale en la lingui uzanta ica konsonanto.
13 l =
l en la Angla, Franca, Germana, Italiana lingui e. c.
13 m,
n =
m,
n en l'Italiana, to esas sempre artikulata, nultempe kun nazal sono. Konseque
am, an; em, en; im, in; om, on; um, un klare audigas
m,
n, quale se li esus skribita
amm, ann; emm, enn; imm, inn; omm, onn; umm, unn. To esas la rezulto naturala di la principo, ke nula litero esas muta en Ido. Singla sempre sonas, sive en la komenco, sive en la mezo o fino dil silabi, kun sua sono alfabetala. —
Gn, konseque ta principo, audigas sua du literi,
g quale indikesis supere, e
n quale ni jus dicis. Ex. :
regno =
reg-no;
digna =
dig-na (2).
(2) Altre pronuncar gn esus violacar la principo generala dil Idopronunco. Pluse, kontre ke omni povas pronuncar ta grupo g-n, milioni de homi ne sucesus pronuncar ol unsone, quale la Franca en agneau o l'Italiana en ogni.
14p =
p en l'Italiana, la Franca, la Hispana e. c. Ol devas esar tre klare dicernebla de
b.
14 q sempre sequesas da
u, quale en la Latina ed en la lingui uzanta ta letro, qua sonas
k (1).
(1) Videz la prelasta alineo koncernanta u, p. 12.— La adopto di la litero q liberigas de multa k e lasas al vorti la formo internaciona : equilibro, equinoxo, equatoro, equaciono ec. certe plu bona kam : ekvilibro, ekvinoxo, ekvatoro, ekvacio.
14 r =
r Italiana. Se uli pronuncos lu kun kartavo, co ne havos en Ido efekto plu mala kam en la Franca linguo, che qua preske omna nordani kartavas pronuncante ta litero.
14 s sempre sisas forte, sive en la komenco, sive en la mezo, sive en la fino dil vorti, e mem inter du vokali. Konseque ol nultempe recevas la sono di
z Franca od Angla. Per to la vorti
roso, friso e
sono, exemple, diferas de
rozo, frizo, zono. Do tre atencez pronuncar en Ido nultempe
s kun la sono di
z (2).
(2) Autori qui admisas du soni por s en la Linguo internaciona, ne volante chanjetar l'etimologial ortografio, obligas per la fakto ipsa la adepti lernar ne nur duopla regulo di pronunco, ma anke general ecepto, por imitar ula lingui nacionala, e mem ecepti dil ecepto. Tale s duras sisar forte en asymptoto (asimptoto), praesentir (presentar), exemple, quankam l'ecepto generala dicas, ke s sonas z inter du vokali. Konkluze, por pronuncar s konvene, en simila kazi, on mustas konocar l'etimologio dil vorto, o konsultar specala repertorio.
14 t =
t dil Italiana, dil Angla, dil Franca e. c. en la silabo
ta. Ol konservas ica sono mem en la silabi
tio, tia, quin ula lingui pronuncas
sio, sia o
tsio, tsia, se li sonas pos altra silabo.
14 v =
v en l'Italiana, l'Angla, la Franca, e
w en la Germana. La Hispani devas atencar aparte ta litero e ne pronuncar ol quale
b, quo konfundigus
volo a
bolo,
valo a
balo,
voko a
boko e. c.
14 w =
w en la Angla vorti
west, well, wist. Ol adoptesis por konservar kun plu justa formo ula vorti diveninta internaciona :
westo, wato (elektr.),
warfo, wiskio e. c.
14 x esas pronuncata
ks o
gz segunvole, sen ula detrimento. Ca litero diminutas grandege la nombro dil
k quin on be
15zonus sen olu; pluse, ol lasas al vorti lia aspekto ed ortografio internaciona
(1).
(1) En Esperanto « Doktoro Zamenhof skribas lore ks, lore kz (eksplodi, ekzameni). To esas un del kazi en qui, dicas la granda linguisto Otto Jespersen, il regardas nia lingui ocidentala tra sua Rusa binokli, l'ortografio Rusa ne posedante x e skribante lore ks, lore kz (quin la Rusi pronuncas gz). Similajo eventas por oi F., quan la Doktoro reprezentas per ua omnafoye, kande la Rusa adoptis la vorto ed uzas ica ortografio (trotuaro, tualeto, vualo), e per oi o oj en omna altra kazo (foiro, fojo, fojno) ». — Prefaco F. dil « Dictionnaire international français », p. IX (1908).
15 y =
y en
yeux F.,
yes E. En Ido ta litero nultempe divenas vokalo, quale en altra lingui. Pro fonetikal motivi tre grava, nultempe ol sequas
a,
e,
o,
u en la sama silabo, quale agas erore pri
j, olua korespondanto, la linguo Esperanto
(2).
(2) To demonstresis en « Phonétique de l'Esperanto », p. 299, Bulletin Français-Ido, nos 77-78.
15z =
z en la Franca, l'Angla, la Portugalana lingui, o
s en
Rose Germana,
rosa Italiana.
15 ch =
ch en la Angla
church, en la Hispana
macho, o
tch en la Franca :
tchèque, o
c en l'Italiana
cibo.
15 sh =
sh en la Angla
fish, o
sch en la Germana
Fisch, o
ch en la Franca
chat, o
sc en l'Italiana
asceta.
15 Ma, se la du literi
s-h apartenas a du radiki diversa, en kompozita vorto, on separas li per streketo en la skribo ed on pronuncas konseque :
chas-hundo, ne
cha-shundo. On darfus anke uzar la formo :
chaso-hundo.
15 La nomi di la literi esas, por la vokali, lia sono ipsa :
a, e, i, o, u, e por la konsonanti, lia
sono sequata da e (
é F.) :
bé, ce, de, fe, ge, he, ke... que... we, xe, ye, ze. 15 4. — En Ido, la
acento tonika ne esas plualtigo o plulongigo dil sono, ma plufortigo di la voco sur un silabo dil vorti. On pozas lu « sur la lasta silabo dil infinitivi e sur la prelasta silabo di la cetera vorti » :
amâr, venîr, 16skribôr; fenêstro, bovîno, malâda, trôno, mêa, puêri opi
niôno, e. c.
16« Ma en plursilaba radiki,
i e
u nemediate avan vokalo ne darfas recevar l'acento » :
Kâspia, râdie, fîlii, mistêrio; tênua; îlua, êlua, sêxuo, stâtui, lînguo (1).
(1) La cirkonflexo indikas nur la tonika acento, ne la longeso di la silabo. Yen la texto ipsa dil decido (57), koncernanta ica acento : « L'acento esas sur la lasta silabo dil infinitivi, e sur la prelasta silabo di la cetera vorti. Ma en plursilaba radiki, i e u nemediate avan vokalo ne povas recevar l'acento. » — Progreso, III, 322.
En la Hispana, Italiana, Portugalana lingui, l'infinitivo en-ar recevas la acento. Ido imitas ta lingui e, pro analogeso, extensas ta acentizo a sua cetera infinitivi : -ir, -or.
16Pro ke la finali
ia, ie, ii, io, e
ua, ue, ui, uo di ca lasta vorti formacas nur un silabo, la
prelasta esas reale ta, qua preiras li, ed ol portas la acento tote konforme al regulo
(2).
(2) Kad on esas obligata pronuncar i e u quale y e w rispektive avan vokalo ? Nule : on darfas pronuncar indiferente naci-ono o nacyono, mu-elar o mwelar. La sola kozo importanta, do obligala, esas la justa pozo di l'acento; on pronuncez do quiete : âlio o âlyo, mânuo o mânwo (Progreso, IV, 142).
16En
dio, pia, duo, gluo ed altri simila,
i e
u esas vere la prelasta silabo. Li konseque recevas la acento, segun la regulo. Nam li kontenas ne plursilaba, ma
unsilaba radiko :
di, pi, du, glu. 16Se
monosilaba (unsilaba) radiko divenas lasta parto di kompozajo o derivajo, la vokali
i,
u portas la acento, quale kande li trovesas en simpla vorto. Ex. :
butontrûo, arborglûo, despîa, cadîe. 16Ma, pro ke la nomi di la sep dii semanala ne esas kompozaji (quale
festo-dio, ca-die) li recevas la acento sur la silabo qua preiras
di e qua esas reale la prelasta. On do pronuncas :
sûndio, lûndio, mârdio, jôvdio, venêrdio, satûrdio (3).
(3) Evidente mardio ne esas mar(o)dio, saturdio satur(o)dio, e per la 5 sundio, lundio. merkurdio, jovdio, venerdio, ni ne intencas dicar : la dio dil suno, dil luno, di Merkurius, di Jupiter, di Venus. (Segun Progreso, VI, 135.)
16Kande
au,
eu formacanta diftongo
(4) renkontresas kom silabo prelasta, la acento restas sur ta diftongo, kun la chefa
17esforco dil voco sur
a,
e. Ex. :
lâubo, kâuzo, lâuro, nêutra, psêudo. Evitez sorgoze facar ek
au,
eu du silabi en ta vorti ed altri simila.
(4) Videz p. 12, ye la 2-ma alineo,
17En la nombri, inter 20 e 100, la acento restas sur la radiko
du,
tri,
quar e. c. Ex. :
dûa-dek (o
dûadek),
trîa-dek (o
trîadek),
quâra-dek (o
quâradek), e. c. — Komprenebla en
dek-e-un, dek-e-du, dek-e-tri, e. c. ne la konjunciono
e, ma la nombro
dek esas acentizata.
17La monosilabi darfas esar acentizata o ne (tam en prozo kam en poezio) segun la kuntexto e l'intenco dil autoro
(1).
(1) On bone remarkez, ke la regulo fakte inkluzas mem la monosilaba adjektivi, t. e. l'adjektivi elizionita, havanta monosilabo kom radiko : tal', nul', bel', pur', irg', grand', e. c.
17Por eufonio e mem por bona interkompreno, l'acento tonika havas en Ido tre granda importo. Konseque omna Idisti devas tre atencar olu, e la populi qui pozas la acento sur la lasta silabo devas merkar e memorar bone, ke en Ido nur l'infinitivi
-ar,
-ir,
-or (qui esas lasta silabi) darfas kom tala recevar olu.
17Ma, kontraste, altri devas atencar, ke l'aplikado dil acento ne incitez li ad engluto dil silabi finala ed a neklara pronunco di olia vokali. Nam to genitus grava erori pri la tempi en la verbo, o pri la speco gramatikala dil vorti e lia rolo. Kun atenco e sorgo (or mem plu kam linguo naciona la helpolinguo postulas la du), on tre bone povas konciliar justa acentizo e klara pronunco.
17Sentiginte la acento sur la silabo prelasta, evitez sentigar quaze duesma acento sur la dezinenco :
Esperântô, harmôniô. Certe la dezinenco devas audesar klare, ma por ico ne esas necesa, ke on acentizez lu anke. L'Italiani pruvas lo konstante en sua linguo; ni imitez li pri co en Ido
(2).
(2) Okazione di « Profilaktol », metan, formol, amin, qui recevas internacione la acento sur la lasta silabo, on trovas en Progreso, II, 679, la konsidero sequanta :
« On devas distingar du kazi o klasi : la propra nomi, quale Profilaktol, qui esas stranjera vorti en nia linguo e konseque havas specala ortografio ed anke acentizo; e la komuna nomi, qui apartenas a nia linguo e devas sequar la generala reguli, sive pri la gramatikal finali, sive pri l'acentizo. »
Ta remarkigo esas guido pri ta nomi stranjera relate Ido. Samtempe ol furnisas respondo por la distraktita kritikeri qui objecionasa ni ta vorti, quale se oli apartenus a la linguo e devus havar la dezinenci e la acento dil nomi komuna. Per quo Profilaktol, etil ed altra vorti kemiala apartenas a Ido plu multe kam Kashmir, Kamerun, Bengal, Portugal, Tonkin e. c. qui havas nek la acentizo, nek la dezinenci dil Ido vorti komuna ?
Pri la decido koncerne la tonika acento en Ido e la studiado qua preparis lu, videz l'apendico unesma, ye la fino dil gramatiko. L'acentizo en Espo esas pura imito dil acentizo Polona.
18 5. — L'
artiklo definita (1) esas
la por la du nombri; do lu esas nevariebla :
la domo (singularo),
la domi (pluralo).
(1) Pro kustumo generala, ni duras uzar en ica gramatiko l'adjektivi-participa « definita », « nedefinita », pri l'artikli ed ula pronomi, quankam certe plu justa epiteto esas dezirinda.
18Kande nul altra vorto indikas pluralo, sive per sua formo (finalo
-i), sive per sua senco (nombro-nomo o nedefinita pronomo), on uzas
le; nam altre on ne savus (per
la) kad parolesas pri un individuo o pri pluri. Ex. :
le Gracchus,
le Cato (Kato);
le x,
le y,
le z;
la cifri di ca konto esas tanta male formacita, ke le 3 e le 5 esas konfundebla a le 8 (2).
(2) L'exempli kun le, tale kam mult altri analoga quin on povus donar, montras per su, ke tro granda simpleso gramatikala povas meritar forjeto. Nam, exemple, l'unikeso dil artiklo definita en Esperanto impedas tradukar la supera frazi, tamen ne desfacila e tre ordinara. Ma vere, kad esas laudinda e quon valoras gramatikal simpleso sakrifikanta, od alteranta l'expresado dil pensi? Cetere uli mondolinguana kelke blinde alegas la facileso e simpleso gramatikala. Preske sempre li oblivias, ke la facileso por lerno ne koincidas necese kun la facileso por apliko. Mem eventas, ke l'unesma ofras reale nur pura trompilo, se ol nocas o jenas la duesma. Kun la duimo di sua reguli e vorti Espo e Ido certe esus plu facile lernebla. Ma kad oli esus pro ico plu bona ? On lernas helpo-linguo dum kelka hori, dum kelka dii, ma on aplikas lu dum yari. Do questionesas : quo meritas prefero? lerno kelkete plu kurta, ma aplikado entravata e defektoza; o studio kelkete plu longa, ma aplikado senmanka e skopokonforma? En l'unesma kazo, un artiklo definita suficas; en la duesma kazo, certe du artikli esas necesa.
186. — On darfas elizionar la
a final dil artiklo, remplasigante lu per apostrofo, tam egale avan konsonanto kam avan vokalo :
la charmo di la infanto o
di l'infanto;
la plumi di la ucelo o
di l'ucelo. 19Ma on atencez ne elizionar la artiklo, se ol destruktas la aspiro di la litero
h. Do ne uzez
l'homo,
l'hosti, ma
la homo, la hosti. 19Atencez anke evitar la miskompreno posibla. Do ne uzez :
la duro di l'afero, nam aude on povus komprenar :
la duro di la fero. Dicez do :
la duro di la afero. 19Cetere l'eliziono en la artiklo esas
darfo, nule obligo.
19On darfas uzar la formo
a l',
da l',
de l',
di l' e la kontraktaji
al, dal, del, dil, vice
a la, da la, de la, di la, sempre reguloza, do senhezite uzebla
(1).
(1) Dec. 588 : On admisas l'eliziono di l'artiklo avan konsonanto dop la vorti da, de, di. Ex. : da l'regulo, de l'regulo, di l'regulo.
Dec. 713 : On adoptas la formi : dal regulo e da l'regulo, kun o sen apostrofo, pos la tri prepozicioni da, de, di.
Dec. 949 : On admisas al (un vorto) kom abreviuro di a la, apud l'abreviuro a l' ja existanta. Pro analogeso a dal, del, dil ja admisita.
197. — On uzas l'artiklo definita en la du sequanta kazi :
191
e Kande la substantivo (singulara o plurala) indikas la tota speco, od omna individui di la speco :
la leono ne esas tam kruela kam la tigro; la uceli flugas en la aero, quale la fishi natas en l'aquo. 192
e Kande ol indikas un o plura individui
determinita di la speco :
la libri dil profesoro (la komplemento :
dil profesoro determinas
libri);
querez la mediko (la mediko kustumata, o qua ja venis;
mediko signifikus :
ula od
irga mediko).
19Ecepte ta du kazi, on devas ne uzar l'artiklo, e mem esas konsilata omisar olu, kande la substantivo havas senco generala ne determinita, exemple en la proverbi :
Kontenteso valoras plu multe kam richeso; povreso ne esas vicio. 19Konseque ico, on nultempe bezonas uzar l'artiklo kun la nomi di abstraktita enti, qualesi, vertui, e. c., nam ta koncepti ne esas koncepti di
speci, e ne korespondas ad individua objekti :
fido, espero, karitato; kurajo, energio, esprito, e. c., e. c. (On remarkis ke en l'anciena Franca, tala vorti esis uzata sen artiklo). Same pri la nomi di cienci, qui esas quaze propra nomi :
filologio, geometrio, fiziko, e. c. Ma segun la regulo memorigita supere, ta nomi devas prenar l'artiklo, se
20li indikas
un aparta kozo inter plura kozi :
la espero di Petro (Petrus),
la kurajo di Alexandro (Alexander),
la filozofio di Epikuro (Epikurus),
la esprito di Voltaire, e. c. Se on sequos ta regulo tre logikal, on sparos multa artikli, ed on igos la diskurso plu frapanta e plu « nervoza »
(1).
(1) Ica lasta alineo esas prenita ek Progreso, I, 491.
20On anke ne uzas l'artiklo definita kun la propra nomi omnaspeca (mem di fluvii, monti, e. c.) nek kun la nomi komuna qui esas reale propra nomi, quale ti di la astri, sezoni, monati, dii.
20Kande la propra nomi esas preirata da titulo, on ne uzas l'artiklo :
rejo Henrikus IVa,
Papo Pius Xa. Ma on uzas lu, kande la propra nomo esas nur apoziciono a nomo komuna :
la genioza poeto Dante, ed anke se la propra nomo akompanesas (preirata o sequata) da ula adjektivo :
la bela Helena, Alexander la Granda. 20Rezume la artiklo definita uzesas nur kun substantivo expresata o tacata, tale ke en ica lasta kazo lu semblas remplasar ta substantivo :
Yen rozi; prenez la maxim bela =
la maxim bela rozo —
prenez le maxim bela =
la maxim bela rozi. 20On ne pensez ke «
la » esas sempre necesa avan
maxim; nam ol esas nedependanta de ca adverbo, quale on quik vidos. Advere on dicas :
ta homi sentas su la maxim felica (
de la homi, neexpresata); ma on dicas anke :
la homi sentas su maxim felica,
kande... Konseque on devas nultempe repetar
la dop substantivo :
la homi maxim felica (e ne :
la homi la maxim felica). Same on devas ne uzar
la avan
maxim, sequata da adverbo :
venez maxim frue (e ne :
la maxim frue). Fine on devas uzar
la kun la posedal pronomi nur kande to esas postulata dal senco (videz § 33).
208. — L'
artiklo nedefinita (F.
un, A.
a, I.
un, uno, una) ne existas en Ido. La senco nedefinita indikesas dal fakto, ke l'artiklo
la ne preiras la substantivo. Kande on volas insistar pri la nedetermineso, on uzas
ula, e por nedetermineso kompleta,
irga. Ex. :
querez ula mediko, mem irga mediko en la urbo, ma ne retrovenez sen mediko, nam sola ni ne salvos l'infanto. 21 Kande on volas precize indikar la nombro 1, on uzas
un. Ex. :
Un franko suficos. 219. —
Artiklo partitiva ne existas en Ido :
donez a me pano =
donez a me la kozo nomizata pano. Se on volas indikar parto o quanto nedeterminita, on uzas la prepoziciono
de :
donez a me de vua pano, de vua pomi (parto de vua pano, de vua pomi). Se on dicus :
vua pano, vua pomi, la senco esus :
vua tota pano, vua omna pomi. 21 Same on uzas
de kun pronomo (por ta ideo partitiva) :
Yen kremo, prenez de olu (poke o multe? pri co on ne precizigas; la quanto restas tote nedeterminita). Ma on povus precizigar,
se on volus :
prenez kelke, multe de olu. 21 10. — La
substantivo finas en singularo per
o, en pluralo per
i :
tablo, infanto; tabli, infanti (1).
(1) Pri la pluralo per i (e ne per s) on trovos la motivi en la duesma apendico. Pri la genro videz la 3-ma apendico : « Genro e maskulismo ». — Pri la substituco (e ne adjunto dil vokalo i) ni dicas :
Se o sola suficas por reprezentar dezinence la ideo dil substantivo e dil singularo, pro quo i, kun la sama radiko, ne suficus por reprezentar la ideo dil substantivo e ta dil pluralo, quale omna instante en l'Italiana ed en Slava lingui ? Se on opinionas nelogikala la procedo por pluralo, ol esas tala por singularo. Kad l'Esperantisti blamanta ne remarkis, ke la i di lia infinitivo desaparas en la cetera formi dil verbo ? Nu, se o devus konservesar en pluralo, kom signo dil substantivo, totsame i devus konservesar en la tota Espo-konjugo. Do l'Esperantisti devus havar : am-i-as, am-i-is, am-i-os, am-i-us, am-i-u, am-i-anta ec. Ma vere, kad la verbo esas min rikonocebla, quankam ol ne konservas en omna tempi e modi un karakterizivo komuna ? Pro quo agar tale pri la verbo, ma totaltre pri la substantivo ?
Fine, ka li povus justifikar quale la o, signo di lia substantivo e samtempe di singularo, darfas trovesar en lia pluralo apud j, signo di ca nombro ? Kad la duesma ne kontredicas l'unesma, od inverse ? Kad oli ne destruktas l'una l'altra ? Qua linguo esas justa hike, Espo o Ido ? On remarkez ke la j ne esas substitucebla ad o en Espo, nam patrij, lingvj, e. c. esus ne pronuncebla; kontre ke patri, lingui diIdo esas tre facile pronuncebla, mem plu facile kam patroj, lingvoj di Esperanto.
La logikisti, a qui ni jus respondis, pri la Ido-pluralo per substituco, devus prefere explikar, quale lia « tiu », demonstrativo por foreso, misterioze divenas demonstrativo por proximeso, per la simpla adjunto di partikulo : chi, qua tale recevas rolo stranjega, nam ulo ne povas esar samtempe fora e proxima.
22 11. — La genro (gramatikala) ne existas en Ido. La substantivo reprezentanta ento anmoza indikas l'animala speco, ma nule la sexuo. Altravorte, la sexuo di ta ento restas nedeterminita :
infanto ne indikas maskulo plu multe kam
femino; e tale pri omna substantivi di ento anmoza. Kompreneble omna substantivi di kozi esas neutra.
22 12. — La sexuo povas esar determinata nur
per sufixi :
22Exemple :
infanto, kato, finko (sexuo nedeterminita);
22infantulo, katulo, finkulo (maskuli);
22infantini, katini, finkini (femini);
22la homo (sexuo nedeterminita :
homa ento);
22la homulo (homo
maskula);
22la homino (homo
femina).
22patro (un del du genitanti)
(1);
(1) Darfas uzesar metafore : l'ociereso esas la patro di omna vicii. Vere me ne povus dicar kad il od el esis plu vere mea patro spiritala pri la helpolinguo.
22patrulo (la genitanto o patro maskula);
22patrino (la genitanto o patro femina) qua tote darfas nomizesar
matro;
22la patri (la genitanti qui esas o maskula o femina). Ex. :
On opinionas sempre plu generale, ke la patri dil Amerikani aborigena esis Aziani. 2213. — Kande la sexuo ja esas indikita da vorto o sufixo, esas tote neutila indikar lu itere :
Andreas, mea kuzo, volas esar advokato (nek
kuzulo, nek
advokatulo). —
Mea fratino esas sekretario (ne :
sekretariino),
e mea fratulo esas profesoro (ne :
profesorulo). —
El esas helpanto di medikino (ne :
helpantino).
2314. — Kompreneble on ne adjuntas
-in a radiko dicanta per su la sexuo feminala :
muliero, amazono, subreto, e. c.
23Same on ne adjuntas
-ul a radiko dicanta per su la sexuo maskulala :
viro, oficiro, generalo, notario, sacerdoto, e. c.
(1).
(1) Se parolesas pri pagana muliero sacerdota, e ne pri sacerdoto homula (Kristana o ne), kompreneble on uzas sacerdotino.
23Fine on uzas nek
-ul, nek
-in, kande nulo postulas, ke on konocigez la sexuo. Exemple, se on skribos a homulo o homino prezidera, samideana, kunlaboranta, e. c., on ne dicos :
kara preziderulo, samideanino, kunlaborantulo, ma nur :
kara prezidero, samideano, kunlaboranto. Ilu ed elu ya perfekte konocas lia sexuo. Precize pro ke
prezidero, samideano, kunlaboranto esas per su sensexua, li tote konvenas en tal okaziono, sive por viro, sive por muliero
(2).
(2) Pri -o, -a e. c. kom sexual karakterizivi on trovos kompleta studiuro en la triesma apendico.
2315. — Kom honor-titulo (parolante a persono altaranga, o pri olu), on uzas la vorto
sinioro (e
siniorulo, siniorino, se to esas necesa por evitar konfundo). On adjuntas, segunbezone, la nomo di lua alta ofico sociala :
sinioro rej(ul)o, rej(in)o; sinioro princ(ul)o, princ(in)o (3);
sinioro episkopo. Kompreneble on uzas nek
-ul, nek
-in kande, quale pri
episkopo, to esas neutila. Same on procedas pri
sioro, polita titulizo uzata por omna personi a qui, o pri qui on parolas :
Sioro Ludovikus R. Pro ke esas konocata la sexuo dil viro a qua on parolas, on ne dicas a lu
siorulo, ma nur
sioro. Ma, pro ke la letro destinata a spozulo povus donesar a spozino, od inverse, on enuncas
-ul od
-in en la adreso, se on skribas a spozi vivanta kune, o se on timas, ke altre agante, la letro ne atingos juste la destinario.
(3) On tote darfas dicar anke : siniorulo rejo, princo; siniorino rejo, princo o mem : siniorulo reja, princa; siniorino reja, princa. Ma, en la du manieri, on evitez repetar -ul o -in. On uzez li nur unfoye. La sexuo ya ne bezonas indikesar dufoye.
2316. —
Siorino uzesas por muliero mariajita e por muliero ne mariajita, kande on skribas o parolas
ad eli. Ma, kande on parolas
pri eli, on uzas
damo por l'unesma e
dam 24zelo por la duesma, se on volas precizigar, ke ita mariajis su, e ke ica esas ankore celiba
(1).
(1) Siorino dicata a damo ed a damzelo dispensas de selekto ofte ne facila inter la du vorti. Tale damzelo ne esos ofensata konfundesar a damo, od inverse.
24En asemblajo kompozita ek homuli e homini, on dicas a li :
siori. Same, parolante pri viro e pri muliero kune, on dicas
siori. Exemple :
vua vicini, siori B. 24Pro ke l'expresuro
gesiori B. povas indikar la viri e la mulieri dil tota familio B. (komparez
gefrati), la sola maniero certa dicar
siorulo e
siorino B. intermariajita esas :
la gespozi B. 2417. — La
propra nomi omnaspeca devas principe konsideresar kom « vorti stranjera » a la linguo. La nomi personal precipue, pro ke li esas la
proprietajo dil personi qui nomesas per oli, devas restar netushebla. Konseque on transskribas li segunlitere, kande li esas skribita per l'alfabeto Romana, mem la Greka nomi, di qui la transskribo Latina esas klasika. On riproduktas, se on povas, la diakritika signi ed on indikas,
segun quante on povas, la pronunco inter parentezi. Se li apartenas a linguo ne uzanta l'alfabeto Romana, on transskribas li fonetike (
maxim bone posible). Por ico on uzas specal alfabeto plu richa kam la Romana alfabeto e posedanta diakritika signi (
ä, ö, ü, e. c.) e digrami (
dh, th, kh, e. c.) Exemple :
Caesar, Cicero, Scipio, Gracchus, Sokrates, Demosthenes, Pythagoras, Phryne; Goethe, Shakespeare, Corneille, Boileau; Mickievicz, Leszczynski, Przemysl; Pushkin, Pashich, Tolstoy, Shchavinskiy. 24Por la propra nomi trovata en la olda ed en la nova Testamento on konsilas anke la transkribo Latina, ja konocata; ma nur la vera qua uzas
i, ne
j. Ex. :
Ierusalem, Iudas, Iob, Beniamin, Isaias, Ioannes, Iozef, Zakarias (2),
Nazareth, Bethlehem, Elizabeth, e. c.
(3).
(2) Remplasigante c harda per k e ph per f.
(3) Nur la transkribo « Iesu » (vice Jesu quan ni uzis erore, dum tempo pasable longa) esas justa. Ol meritas omnarelate preferesar, e pro la formo, e pro la sono. On memorez ke J evas nur de la xviia yarcento e ke ta litero nultempe uzesis da la Latini.
25Por la
baptonomi on konsilas anke transskribar li segun la formo Latina
(1). To esas l'unika moyeno eskapar divergi sennombra. Cetere quale selektar inter
Giovanni, Jean, Johann, Jan, Hans, John, Ivan, e. c.? Ka ni kreos vortaro specala por la baptonomi? Ni cherpez de la Latina lia nominativo e dicez :
Ioannes, Ioanna; Iulius, Iulia; Iakobus; Andreas; Lukas; Antonius, Antonia; Gabriel, Rafael; Ludovikus, Petrus, Paulus, Elizabeth, Anna, Sofia, Maria, e. c.
(1) Remplasigante c harda per k e ph per f.
2518. — Devas konsideresar kom
vorti stranjera ed esar konservata en lia stranjera formo,
tam singulare kam plurale, omna vorti exkluzive nacionala o lokala, ed anke la nomi di moneti, ponderili e mezurili ne apartenanta al metral sistemo :
pasha, lama, ulema, geisha, kimono; uryadnik, nagayka, troïka; cicerone (pl.
ciceroni),
lazzarone (pl.
lazzaroni);
Targui (pl.
Touareg);
mehari (pl.
mehara);
cent (pl.
cents),
para, duro, peseta (pl.
pesetas);
pound, pud, klaft, shtof, verst, e. c.
25Tamen ulkaze la pluralo darfas indikesar per
-i adjuntita al vorto stranjera e separita de olu per streketo. Exemple, se on ne konocas ta pluralo, o kande la vorto stranjera havas singulare la sama formo kam plurale. Per
-i on lore evitas miskompreno. Ex. :
Ni povas pagar vua cheko; kad vu deziras franki o mark-i? 2519. — La maxim multa nomi di landi e ti di la kin parti dil mondo konservas sua Latina formo historiala, kom fakte konocata internacione :
25Europa, Afrika, Amerika, Azia (2),
Oceania, Anglia, Belgia, Bolivia, Dania, Francia, Germania, Grekia, Hispania, Italia, Rusia, Skotia, Suedia; Arabia, Armenia, Australia, Laponia, e. c. (Videz la lexiko)
(3).
(2) Avan-Azia por la Latina « Asia Minor ».
(3) Por simpligar e generaligar, Ido uzas ta formo (-ia) anke en Chinia, Japonia, Brazilia, Mexikia (Chef-urbo : Mexiko).
2520. — La nomi di la habitanti derivas de oli per l'adjunto dil sufixo
-an, pos supreso dil
a finala :
Europ-ano, Itali-ano, Bolivi-ano, e. c.
26 La formi
Angliano, Franciano, Germaniano, Rusiano, Suediano, Daniano, Poloniano, Grekiano, Arabiano, Hispaniano, Skotiano, Laponiano, Suisiano esas tote reguloza, do permisata. Ma per imito dil uzado internaciona, qua por ta nomi di rasi o populi havas formi plu kurta, Ido preferas
Anglo, Franco, Germano, Ruso, Suedo, Dano, Polono, Greko, Arabo, Hispano, Skoto, Lapono, Suiso (1).
(1) Nur la formo per -ano esas generala e generaligebla; la nomi di populi quale Anglo, Ruso esas nur abreviuri di la reguloza Angliano, ec. e devas konsideresar kom aparta kazi. (Progreso, VI, 95.)
26De li venas reguloze l'adjektivi
Angla, Franca, Germana, Rusa, Sueda, Dana, Polona, Greka, Araba, Hispana, Skota, Lapona, Suisa. 2621. — La nomi landala qui ne havas ta susteno internaciona dil formo
ia (Latina origine) konservas sua formo nacionala :
Honduras, San Salvador, Nikaragua, Venezuela, Uruguay, Paraguay, Maroko, Kanada (2),
Chili, Peru, Portugal (Videz la lexiko).
(2) La c transskribesas per k en Nikaragua, Kanada, Maroko, pro ke en Ido ni havus (kun c) Nitsaragua, Tsanada, Marotso, quo certe ne konkordus kun l'internaciona sono di ta vorti. Ma qua homo, vidante li kun k, vice c, havas mem ombro di hezito por rikonocar li?
26La nomi finanta per
land kompreneble recevas
o finala, por kompletigar la vorto segun la fizionomio Idala di « lando ». Ex. :
Finlando, Holando, Irlando, Islando, Nederlando, Nova-Zelando, Zulu-lando, e. c.
26Segun la principo generala, la nomi di la habitanti esas formacata per la sufixo
-an. Ex. :
Honduras-ano, Venezuelano, Uruguayano, Marokano, Kanadano, Chiliano, Peruano, Portugalano, Finlandano, Holandano, Irlandano, e. c.
26Usa, to esas la tri literi U. S. A., abreviuro di
Unionita Stati (di)
Amerika (nordala), uzesas en Ido, vice ta nomo tro longa, por nomar la granda republiko. Per to ni simple imitas la postal uzado internaciona, qua skribas U. S. A. (Usa) sur omna sendaji ad ica lando.
2622. — Pro praktikal kurteso on darfas uzar :
la Angla, la Franca, la Germana, la Araba, e. c., por indikar la lingui Angla, Franca, Germana, Araba (tacante la vorto
linguo, quan on tote darfas expresar). Ta dicomaniero povas pro
27duktar nula ambigueso, pro ke la
homo Angla, Franca, Germana, Araba, nomizesas :
la Anglo, la Franco, la Germano, la Arabo (1).
(1) Omna adjektivi di rasi o di populi sempre komencas en Ido per mayuskulo. Tale on evitas omna eroro o hezito inter du reguli, quale en la Franca, ube on skribas : le peuple anglais, la Angla populo; l'anglais (la linguo), la Angla; l'Anglais, la Anglo.
2723. — La nomi geografiala di urbi, riveri, monti, provinci, distrikti, e. c. esas propra nomi; li do sequas logike la regulo qua koncernas ici (§ 17) :
Paris, London, Roma, Firenze, Lisboa, Torino, Napoli, Madrid, München, New- York, Cambridge, Genève, Boulogne, Kharkov, Voronef, Dniepr, Kiakhta, Khabarovsk; Shang-haï, Kiao-Cheu, Che- Fu, Tsu-shima, Hoang-ho, e. c.
27Nur la nomi di kelka monti, mari o fluvii internaciona (quin nia lingui ne skribas same) recevas l'Idal ortografio, por evitar pri oli divergi jenanta di skribo e di pronunco :
Alpi, Blanka Monto, Blanka Maro, Reda Maro, Nigra Maro, Kaspia Maro, Kaspio; Maro Mediteranea, Mediteraneo; Atlantiko; Pacifika Oceano, Pacifiko; Glacial Maro, Oceano; Rheno, Danubio. 27Remarquez bone, ke omna nomi di la lasta alineo kom propra nomi ne recevas la artiklo, malgre la uzo kontrea di ula lingui.
27Por la habitanti dil urbi on adjuntas
-ano (adjektivo
-ana) :
Paris-ano (pl.
Paris-ani),
Paris-ana; München-ano, Genève-ano, Luxemburg-ano (2).
(2) Habitanto dil urbo, e Luxemburgiano, habitanto dil Dukio « Luxemburgia »; quale Mexikano, habitanto di Mexiko, urbo, e Mexikiano, habitanto di Mexikia, lando.
27ADJEKTIVO QUALIFIKANTA.
27 24. — L'
adjektivo qualifikanta finas per
-a e ne varias
(3).
(3) Plu exakte : a radiko nomala on adjuntas -a por igar lu gramatikale adjektivo qualifikanta.
Radiko esas nomala, se, pro sua signifiko e natural valoro, olpovas formacar substantivi per l'adjunto di o, ed adjektivi per l'adjunto di a.
Radiko esas verbala, se, pro sua signifiko e natural valoro, ol povas formacar verbi per l'adjunto dil dezinenci verbala : -as, -is, -os e. c.
27Por chanjar ol a substantivo samsenca suficas substitucar al dezinenco
a la vokalo
o (singulare), o la vokalo
i 28(plurale) :
richa =
qua esas richa : homo richa;
richo = (strikte)
ento, individuo richa e (konvencione, praktike)
homo richa; —
povra =
qua esas povra : homo povra;
povro = (strikte
ento, individuo povra e (konvencione, praktike)
homo povra; —
blinda =
qua esas blinda : homo blinda;
blindo = (strikte)
ento, individuo blinda e (konvencione, praktike)
homo blinda; —
dezerta =
qua esas dezerta;
dezerto =
ulo, loko, spaco dezerta; —
bona =
qua esas bona;
bono = (konvencione, praktike)
homo bona; —
mala =
qua esas mala;
malo = (konvencione, praktike)
homo mala; —
la boni =
la homi bona; —
la mali =
la homi mala (1).
(1) Pri la substantivigo e homigo dil adjektivo, videz la apendico quaresma.
2825. — Kande adjektivo aplikesas a substantivo tacita, on indikas la pluralo per la artiklo
le, o per nedefinita pronomo konvenanta, o mem simple per
-i. Ex. :
Yen pomi, prenez le bona e lasez le mala. Kun ideo partitiva on dicus :
il ofris a me blanka e reda rozi, me prenis uli reda o kelki reda; o plu simple :
me prenis redi, quale on dicus :
me prenis kelki. Tre certe ya
redi e
kelki povas relatar nur rozi, sola kozo pri qua on parolas. La lasta exemplo montras bone, ke en l'unesma ni povabus dicar :
prenez la boni e lasez la mali. Nam vere quon altra kam
pomi relatus «
la boni », «
la mali », en ica frazo? Kad on komprenus
homi, kande traktesas nur
pomi?
(2).
(2) En la komenco, Ido rezervis, pro prudenteso, la yuro indikar (se to esus necesa) la pluralo en l'adjektivi per adjuntar -i a lia dezinenco a (do ai). Ma la praktiko montrinte, ke ta special pluralo povas abandonesar, decido unanima (1218) dil akademio Idista supresis lu.
2826. — On darfas elizionar la
a final dil adjektivi, ma kun la kondiciono ke to ne produktos akumulo de konsonanti. On konsilas uzar ta eliziono precipue kun l'adjektivi
29derivita e partikulare kande li finas per
-al-(a). Ex. :
infantal anmo, amikal ago, kordial saluto, e. c.
(1).
(1) Decido 504 : On konservas l'eliziono di -a en l'adjektivi, ma restriktante ol a la kazi, en qui ne rezultos akumulo de konsonanti; per 7 voci ek 9. (Progreso, IV, 434.)
Decido 586 : On repulsas la supreso di l'eliziono di l'artiklo; per 6 voci ek 9. (Progreso, IV, 561.)
Decido 587 : On repulsas admisar sempre l'eliziono di l'artiklo dop vokalo ed avan konsonanto; unanime per 8 voci. Exemple : ke l'regulo, se l'regulo. (Progreso, IV, 561.)
29On devas ne uzar l'eliziono tro freque. Ol ne diplasas la acento; konseque ica restas sur
a en
infantal, amikal, kordial, quale en
infantala, amikala, kordiala. 29Diveninte monosilaba per l'eliziono, l'adjektivi dusilaba sequas, pri l'acento, la regulo di omna monosilabi, pri qui parolesas en § 4.
29On ne obliviez ke l'eliziono nultempe esas obligala
(2).
(2) « La finalo -a povas (darfas) supresesar per eliziono, ed esas konsilata uzar ta moyeno por igar la parolado min monotona ed anke plu fluanta; vice dicar : la alerta e joyoza infanti, on dicos tre bone : l'alert e joyoz infanti, e to esas tante plu naturala, ke ta senacenta finali (dezinenci) spontane malaparas (desaparas) en parolado fluanta e poke (kelke) rapida. To esas tute (tote) konforma a la linguala sentimento di la lingui qui posedas acento tonika (di intenseso). » — L. Couturat, Progreso, I, 492.
Pro ke nur la nomala radiko darfas recevar l'eliziono, en sua formo adjektivala, nula detrimento povas naskar, por la kompreno, de ta eliziono moderata. Ol esas permisata, konsilata, en la kondicioni dicita supere. Ma la homi a qui ol ne plezus, havas la yuro absoluta ne praktikar olu.
L'adjektivo elizionesas en nia linguo, e ne la substantivo (kontraste kun l'uzado Esperantista), pro ke l'adjektivo ne varias en Ido, kontre ke la substantivo varias. Esperanto, pro la variebleso di lua substantivo, povas elizionar lu nur en singularo e nur en nominativo, do ecepte. Ico anke indikis klare ad Ido elizionar, ne sua substantivo variebla, ma sua adjektivo nevariebla. Ma ico anke interdiktas elizionar lua substantivo, sempre en prozo, e quaze sempre en poezio. Cetere l'eliziono en substantivo povus konfundigar ica ad adjektivo, ed efektigar erori, miskompreni. Pro la praktiko esus kontrelogika permisar l'eliziono en du vorti tante parenta. Ni nultempe obliviez, ke la versi praktikesas por la linguo, ma ne la linguo por la versi. Ni do nultempe sakrifikez, quale tro ofte l'Espisti, ita ad ici. L'eliziono dil substantivo restez en nia versi ecepta licenco tre rara, ed ol nultempe sakrifikez l'exakteso dil penso a rimo nule necesa. La versi povas influar la prozo; or nia linguo povus vivar eterne sen rimi, ma se ol perdus la just expresiveso dil pensi, la morto kaptus ol tre balde.
3027. — Pri la
plaso dil adjektivo on juas en Ido la libereso maxim kompleta. Nula logikal motivo impozas a ni la kustumo Angla e Germana pozar l'adjektivo sempre e mashinatre
avan la substantivo, dum ke altra lingui pozas lu
dope (1).
(1) « La reguli di nia linguo lasas tote libera la loko (plaso) di l'adjektivo, e permisas pozar ol avan o dop la substantivo, segun volo o gusto. Ta libereso esas nule « galicismo ». Tote kontree, la « regulo » pozar ol sempre avan la substantivo esus « germanajo », ofte nekomoda e mem tre jenanta; adminime, omnasupoze, restrikto tote neutila di la libereso di la vortordino. » (Progreso, II, 703.)
Ni remarkigez ica stranjajo : Esperanto, qua mem per la plumo di Zamenhof imitas la Germanajo supere aludita, ne ordinas : internacia lingvo, ma : lingvo internacia; tale ke ol uzas l'abreviuro : L. I. (e nule I. L.) quale ni agas en Ido. Kun o, konseque, la rezultajo esus Lio, ne Ilo.
30 On apene povas donar la konsili sequanta :
301
e Se l'adjektivo esas plu longa per du o tri silabi kam la substantivo, pozez lu dop ica :
linguo internaciona;
rolo desfacila, raporto nekomunikebla. 30 2
e Se uzesas plura adjektivi, pozez li dop la substantivo :
la homi instruktita, senpartisa e prudenta... 30 3
e Se l'adjektivo havas komplemento, e precipue komplementi, pozez unesme la substantivo :
tablo-tapiso makulizita da inko e sauci diversa. 30 4
e Se l'adjektivo esas tam longa kam la substantivo, o preske, konsultez l'eufonio, e nome evitez la hiati, se to esas posibla :
aquo pura, alno alta, alta querko, inteligenta pueri, argumenti konvinkiva, plu plezas al orelo kam
pura aquo, alta alno, querko alta, pueri inteligenta, konvinkiva argumenti. 30Che omna linguo, en la parolado sorgata, on selektas la maxim plezanta ordino dil vorti. Ma komprenebla, en familiara diskurso o konverso, on agos tote senjene pri la plaso dil adjektivo (o participo) qualifikanta.
31| 28. | | | | Supereso | plu ..... | | kam |
| | Komparativo | egaleso | tam ..... | | kam |
| | | infreso | min ..... | | kam |
| | | | Supereso | maxim | | de o ek |
| Superlativo | | relatanta | infreso | minim |
| absoluta | | | tre | | |
28.
Komparativo
Superesoplu .....kam
egalesotam .....kam
infresomin .....kam
Superlativo
relatanta
Superesomaxim
infresominim
de o ek
absolutatre
31 Kande parolesas nur pri du objekti, on darfas remplasigar la superlativo relatanta per la komparativo :
la plu yuna de mea du fratuli, vice :
la maxim yuna de (o ek) mea du fratuli. 31La Franca vorto
encore, avan komparativo, tradukesas per
mem. Ex. :
Petrus esas plu bona kam Paulus, ma Ioannes e Maria esas mem plu bona. 31Kam uzesas kun omna vorti implikanta komparo, quale
sama, tala, altra, preferar, e. c. Ex. :
egala o plu granda kam... Me preferas autuno kam printempo (1).
(1) Pro quo Ido ne havas sintezal komparativo (di supereso) per -er, e superlativo (relatanta) per -est, quale en D. E.? Yen la respondo trovata en Progreso, VI, 241 :
1. La formaco di komparado per partikuli esas plu klara e plu konforma a la tendenco di l'evoluciono di omna lingui. — 2. La lingui D. E. konocas la formaco per partikuli (more, mehr; most, meist), ma la cetera lingui ne konocas la formaco per sufixi (ecepte -issim e kelka arkaika formi). 3. — La sufixo -er esas ja okupata kun altra senco tre internaciona e tre utila. — 4. Maxim (di nia superlativo relatanta) esas bone konocata e tote internaciona per maximum (same : minim per minimum). — 5. On ne propozas supresar plu, maxim por la verbi (plu amar, maxim amar), do l'uzo di la partikuli kun l'adjektivi esas plu simpla e plu reguloza ».
Anglo igis remarkar, ke « La sufixe -er ed -est por komparo en l'Angla rare uzesas kun vorti di la Latina, qui komparesas quale en Ido. La plumulto dil vorti en Ido venas de la Latina. Do la uzi di ta sufixi esus tre nefamiliara por Angli ».
Se, vice -er por la komparativo, on uzus -ior (renkontrata en injenioro, juniora, inferioro e. c.) e est por la superlativo, ni havus hibridajo shokanta e qua produktus : glorioziora, ciencoziora, ocieriora, laboreriora, mentieriora kom komparativi di supereso qui,emulesus kun la superlativi di supereso : grosieresta, prudentesta, modestesta, pacientesta e. c.; ed en adverbo : grosieriore, glorioziore, ciencoziore, ocieriore; prudenteste, modesteste, diligenteste e. c. Ne pen-valorus havar du sistemi di komparado por tala rezulto.
Ultre co, un plusa sufixo esus necesa anke por la komparativo di infreso, un por la komparativo di egaleso, omna du tam meritanta e tam frequa kam la komparativo di supereso. Fine un sufixo por la superlativo di infreso (la nuna minim) tam meritanta e tam frequa kam la superlativo di supereso. Entote kin plusa sufixi (komparala) esus necesa en Ido por pagar ta luxo di duesma sistemo di komparado, kande ja 17 yari pruvas konvinkive, ke la nuna sufikas komplete.
3229. — La personal pronomi esas :
32 | Singularo | Pluralo |
| 1-ma persono : | me (1) | ni |
| 2-ma persono : | vu | vi |
| 3-ma persono : | lu | li |
(1) L'esperantista pronomo mi havas la praktikal desavantajo tre grava, ke la orelo povas facile konfundar lu a ni, aparte en telefono. Do lu esis forjetenda. Pluse, la pronomo me di Ido, qua remplasas lu, donas la posedali mea, mei, certe plu komprenebla sen lerno da multa homi, nome dal latinisti, kam mia, miaj di Espo.
32 Por la duesma persono singulara existas anke formo familiara :
tu, quan on darfas uzar nur ad amiki tre intima, a frati o parenti kun qui on uzas, en sua linguo matrala, formo familiara korespondanta.
32Lu (quale
li) esas uzata
por la 3 genri (2). Ma, se esas
33necesa (o se on volas) distingar la genri, on uzas singulare :
ilu (mask.),
elu (fem.),
olu (neut.), quin maxim ofte on kurtigas per
il, el, ol; e plurale :
ili, eli, oli. (2) Ke lu servas la tri genri, segunvole, en la singularo, ne esas en su plu astonanta kam vidar li servar la tri genri, segunvole, en la pluralo. Ma, kontraste, ni ulkaze bezonas distingar la pronomo « li » per ili, eli, oli, totsame kam ni distingas la pronomo « lu » per ilu, elu, olu. La Angla e la Germana lingui pri co pruvas nur un kozo : ke li ulkaze jenesas por expresar distingo pronomala quan altra lingui expresas facile en frazi tala kam ici : Ili arivis plu frue kam eli. Eli meritis la sama puniso kam ili. Vu departos unesme kun ili, e me rajuntos vu kun eli. L'Esperantisti eroras grande, kande li laudas pri sua linguo, e relate ca punto, simpleso tro granda.
Per decido (1558) l'akademio Idista repulsis omna restrikto pri la uzo di lu. On darfas do uzar ta pronomo totsame por kozo e porpersono di sexuo evidenta, kam por animali di sexuo nekonocata e persono qua havas nomo sensexua, quale infanto, puero, homo e. c., tam vere maskula kam femina.
La motivi di la decido donesis en « Mondo », XI, 68 : « Lu » por la singularo esas exakte lo sama kam « li » por la pluralo. Logiko, simetreso e facileso postulas ico. Konseque, same kam « li » darfas uzesar por personi, animali, kozi, omnafoye kande nulo obligas expresar la sexuo, tale « lu » darfas uzesar por personi, animali, kozi en la sama kondiciono. La distingo propozita esus subtilajo jenanta. Simila subtilajo rezultus pri la posedala pronomi, qui freque devus esar : ilua, elua, olua, ilia, elia, olia, vice la simpla lua, lia.
33En Ido, la distingo dil genri esas
naturala : on uzas la maskulal genro por la maskuli, la feminal genro por la femini, la neutra por la kozi, ed anke por la enti di qui la sexuo esas nedeterminita :
infanti, pueri, homi, yuni, oldi, personi, individui, kavali, bovi, kati, e. c.
33La triesma persono havas
pronomo reflektiva :
su por la singularo e la pluralo. Nultempe ol esas subjekto, e sempre ol referas la subjekto dil propoziciono en qua ol trovesas, kande ta subjekto reprezentas la triesma persono. Ex. :
Il parolis pri su (sama persono kam
il, subjekto);
eli parolas pri su (sama personi kam
eli, subjekto dil propoziciono). Ma :
Il parolas pri ilu (1) (altra persono kam
il, subjekto);
li parolas pri li (altra personi kam
li, subjekto).
(1) Kande il, el, ol trovesas ye la fino di frazo-membro (quale ilu, hike) esas plu eufonioza uzar ilu, elu, olu, kompleta (sen eliziono) kam il, el, ol qui lore, sen la susteno di vokalo, restas quaze suspendata en la aero.
33Infinitivo, o participo havanta komplemento, konstitucas propoziciono :
me vidis li lavar su o :
me vidis li lavanta su =
me vidis li qui lavis su. 3330. — Existas en Ido personal pronomo nedefinita :
onu, qua preske sempre trovesas en la formo kurtigita
on (segun
ilu, elu, olu, divenanta
il, el, ol). Ma nulo interdiktas uzar anke por olu la formo kompleta.
33La « me » filozofiala tradukesas exakte per la substan
34tivo : la
ego, qua ritrovesas en la vorti internaciona :
egoism(o),
egoist(a),
egoist(o) (1).
(1) Pro ke « la ego » esas vera substantivo, nulo impedas donar a lu la -i dil pluralo, se to esas necesa. Forme e sone « egi » ne esas plu stranja kam « eki », pluralo di eko.
34POSEDAL ADJEKTIVI E PRONOMI.
3431. — La posedal adjektivi esas :
34Mea, qua apartenas a
me;
34tua, qua apartenas a
tu;
34vua, qua apartenas a
vu;
34lua, qua apartenas a
lu;
34nia, qua apartenas a
ni;
34via, qua apartenas a
vi;
34lia, qua apartenas a
li;
34ilua, qua apartenas ad
ilu;
34elua, qua apartenas ad
elu;
34olua, qua apartenas ad
olu;
34ilia, qua apartenas ad
ili;
34elia, qua apartenas ad
eli;
34olia, qua apartenas ad
oli;
34sua, qua apartenas a
su.
34Quale on vidas, ta vorti esas nulo altra kam la pronomi personala, a qui on adjuntas la dezinenco
a dil adjektivi
(2).
3532. —
Sua, quale la personal pronomo
su, sempre referas la subjekto di la propoziciono en qua ol trovesas, kande ta subjekto reprezentas la triesma persono. Ex. :
Il promenas kun sua amiko (la amiko di
il, subjekto);
il promenas kun sua amiko e sua filii (la amiko e la filii di
il, subjekto);
il promenas kun sua amiko e lua filii (la amiko di
il, subjekto; ma la filii dil amiko,
ne subjekto);
amar sua filii esas naturala (sua propra filii, ne la filii di altra).
(2) On asertis nejuste, ke mea, tua, vua e. c. devus esar meala, tuala, vuala e. c.
1e To supozus la meo, quale rejala supozas la rejo, fakte existanta. Or existas ne la meo, la tuo e. c., ma lo mea, lo tua, lo sua e. c.
2e -ala, quale omna sufixi o prefixi, aplikesas nur a nomala radiki od a verbala radiki. Or me, tu e. c., esas nek nomal, nek verbal radiki. Kad on postulas -ala por l'adjektivi pronomi nedefinita? Kad on volus havar kelkala, ulala, omnala, exemple, vice kelka, ula, omna?
3e Kad on adjuntas -ala a vorti tote kompleta per su, quale avan, pos, quik e. c.? Or me, tu, vu e. c. esas ne radiki por derivaji, ma vorti kompleta apartenanta a specal klaso (quale la nombrovorti). Pro quo do on dicus meala, vuala e. c., kande on ne dicas avanala, posala, quikala, ma avana, posa, quika?
35« On
darfas uzar
sua nur kande ol referas la subjekto di la propoziciono, en qua ol trovesas. On
devas uzar lua o lia en la cetera kazi. Ed on
darfas uzar li mem kande li referas la subjekto di la propoziciono, se nur to genitas nula dusenceso. Konseque, on esas
obligata uzar
sua nur en kazo di posibla dusenceso e por evitar olu. »
(1).
(1) Texte aparinta (Progreso, V, 627) en longa expliko quan ni donis ibe, e qua duras per ico :
« Exemple, on devas dicar : « Il anuncas, ke lua amiko departis », e ne : sua, nam lua amiko esas ipsa subjekto di la propoziciono subordinita, do ne povus referar per sua la subjekto di la chefa propoziciono (il).
On darfas dicar : « Il venis kun sua amiki », ma on devas dicar : « Il e lua amiki venis » (ne sua), nam tala propoziciono kontenas reale du propozicioni : « il venis », e « lua amiki venis, do la subjekto di la duesma ne povas referar per sua la subjekto di l'unesma.
Altra kazo, en qua l'uzo di sua esas tentiva ed erorigiva. On darfas dicar : Tala esas la metodo, quan Prof. X... uzis en sua explori », ma on devas dicar : Tala esas la metodo uzita da Prof. X... en lua explori », nam sua povus referar nur la metodo.
Rezume, on darfas uzar preske sempre lua, lia, mem en la kazi, en qui sua esus korekta; do esas plu sekura uzar prefere lua, lia, ecepte en la kazi di reala dusenceso, por qui sua esas adoptita e vere utila. »
Ta expliko detaloza komprenigas quante Ido erorus, se ol imitus la Franca uzado pri sua. E tamen ta uzado imitesas blinde da uli de nia kritikeri, qui reprochas a nia linguo imitar la Franca!
3533. — La
posedal pronomi esas identa al adjektivi :
mea, tua, vua, e. c.; ma li recevas la pluralo per la chanjo del dezinenco
-a al dezinenco
-i, signo generala dil pluralo :
mei, tui, vui, lui, sui, ilui, elui, e. c.
35De ta regulo konsequas ke :
35Li darfas esar preirata dal artiklo, se l'objekto esas deter
36minita :
me havas mea chapelo, prenez (la) vua; me ne havas kavalo; prestez ad me un de la vui. 36Vice
la mei, la vui, la lui, la lii, la nii, e. c., on darfas anke uzar :
le mea, le vua, le lua, le lia, le nia, e. c. Ex. :
me perdis mea gepatri, ka vu havas ankore la vui o le vua? (1) (1) La decido 950 pri la posedal pronomi judikesis unanime dal Akademio en la maniero sequanta :
« Pri la decido 950 (VI, 161) l'Akademio konstatas 1e ke, ante la decido e pos olu, uni uzis mea, tua, e. c. kom pronomi segun la maniero D. F. I. S. to esas : kun l'artiklo la; altri segun la maniero Angla, to esas : sen artiklo; 2e ke, pro oblivio, la decido reale ne propozesis nek diskutesis en Progreso dum la tri monati preirinta, quale postulis la statuti; deklaras ke per la fakto la du manieri restis e restas permisata. L'Akademio judikos ipsa, pos la periodo di stabileso, kad ol devas indikar un del du manieri kom unike uzenda. Komprenende, kom adjektivi posedala (to esas avan nomo : mea domo, mea matro e. c.) la sempre antea e generala uzado permanas : nul artiklo devas preirar mea, tua e. c. en ica kazo. (Mondo, XI, 296.)
36Esas bone remarkenda, ke la posedal adjektivi implikas l'ideo di
determineso :
mea amiko = ta quan me amas aparte, ta quan on konocas kom mea amiko partikulara, intima. Se existus nedetermineso, on dicus :
amiko di me, to esas : un (irga) de mea amiki.
36DEMONSTRATIV ADJEKTIVI-PRONOMI.
3634. — La
demonstrativ adjektivi (sequata da substantivo) havas
a kom dezinenco ed esas nevariebla, quale la cetera adjektivi :
ca od
ica por l'objekti, di qui on volas indikar explicite la proximeso;
ta od
ita por la fora objekti, od ordinare. Ex. :
Me amas ica puerino, ma me odias ita puerulo. 36Quale en ta exemplo, on opozas l'adjektivo
ca al adjektivo
ta, kande parolesas pri du enti o kozi, de qui un esas proxima e l'altra esas fora. Ma, en la praktiko, on indikas ordinare omna enti od objekti per
ta, ita, kande on ne volas tote partikulare indikar la proximeso.
37On uzas prefere la formo plu kurta, kande l'eufonio permisas.
37La
pronomi demonstrativa (uzata sole) havas la sama formo kam l'adjektivi; ma plurale li divenas
ci,
ti, od
ici, iti. 37Kande on bezonas distingar la genro, on prefixigas al formi plu kurta (
ca, ta;
ci, ti) la personal pronomi
il, el, ol :
37ilca por maskulo,
elca por femino,
olca por neutro;
37ilci por maskuli,
elci por femini,
olci por neutri;
37ilta por maskulo,
elta por femino,
olta por neutro;
37ilti por maskuli;
elti por femini,
olti por neutri.
37Fine, ta du pronomi havas
neutra formo nedeterminita :
co od
ico,
to od
ito. Ex. :
me havas du hundi; ica esas malada, e co jenas me; ma ita esas nefatigebla, e to esas tre utila ad me por chasar en (i)ca lando (1).
(1) La demonstrativi propozesis en ta formi : icu, ecu, ocu, oco (inspirita da hic, haec, hoc sen h); istu, estu, ostu, osto (inspirita da iste, ista istud Latina) e simetra kun ilu, elu, olu). Kom adjektivi li esis : ica, ista (ca, sta).
La Franca substantivo « os » esis « oso » e la pluralo dil pronomi : ici, eci, oci; isti, esti, osti. Ma, judikante, ke ta sistemo esas komplikita e ne sate dicernebla (ica, ista), la permananta Komisitaro quan elektabis la Komitato dil Delegitaro, preferis nur : (i)ca, (i)ta per la sequanta decido (20 di febr. 1908) :
« L'indikanta pronomi esas : por proximeso : (i)ca; por foreso : (i)ta. Neutra formo (por objekto nedeterminita) : ico, ito. La komencanta i darfas esar supresata, se l'eufonio permisas. Kande on bezonos indikar la genro, on prefixigos il, el, ol al formo sengenra ca, ci, ta, ti. Tale on obtenos: ilca, elca, olca; ilci, elci, olci; ilta, e. c. »
Pose, pro ke ta (ita) esas plu facile pronuncebla kam ca (ica) da multa homi, nome dal Anglalinguani, kande ol komencas frazomembro, o sequas konsonanto, decidesis, ke ta (ita) sempre uzesos kom demonstrativo, ecepte kande on volos tote explicite indikar la proximeso; lore, kompreneble on uzos : ica, ca; ici, ci; ico, co.
(En la kinesma Apendico trovesas la justifiko dil formi selektita en Ido por ta adjektivi-pronomi.)
37On vidas la difero inter la neutra determinita
olca, olta, qua relatas ula objekto definita, e la neutra
(i)co, (i)to nedeterminita, qua relatas irga kozo
(2) o fakto. Por dicer
38nar li praktike, suficas questionar su, kad on darfas adjuntar al pronomo ula substantivo determinita :
ica =
ica hundo (en l'exemplo supera); ma
co e
to =
ca kozo, ca fakto, ta kozo, ta fakto. (2) « Kozo » havas hike la tota ampleso di lua intima e naturala signifiko : ol nule restriktesas ad objekto determinita e materiala. Exemple, kande me dicas : quo donas a vu ta espero? o : quoeventis a vu? me vizas nula objekto determinita : multa, diversa konsideri, reflekti povas kontenesar en la « quo » donanta espero, e plura od un sola fakto povas kontenesar en la « quo » dil questiono : quo eventis a vu? Do en ta frazi parolesas pri kozo, kozi, fakto o fakti tote nedeterminita e reprezentata da « quo ». Ta noto utilesas anke por komprenar juste la signifiko ed uzo di (i)co, (i)to en multa kazi.
38Kom antecedenti di la pronomi relativa on uzas la formi en
t :
(i)ta, (i)ti, (i)to (V. § 35).
38RELATIVA E QUESTIONALA ADJEKTIVI-PRONOMI.
3835. — Kom
pronomi li esas :
qua (singulare),
qui (plurale),
quo (kozo, fakto).
38On uzas
quo nur kande parolesas pri kozo nedeterminita; on uzas
qua pri kozo determinita. Ex. :
Me renkontris povra oldulo, qua demandis de me almono. 38Kom
adjektivo questionala,
qua esas nevariebla, segun la regulo generala dil adjektivi :
qua homo venis? qua homi venis? (1).
(1) Qua koncernas nur l'individueso. Se on parolas pri la qualeso, kompreneble on uzas quala, advere adjektivo qualifikanta nature, ma qua tote darfas uzesar, e tre konvene, por questionar « quala » esas persono, animalo od objekto : quala il esas? kad il esas olda o yuna, afabla od acerba? Me vidis lu apene, do me ne povas dicar quala il esas.
38Mem kom pronomo, lu restas nevarianta, se lu esas subjekto :
qua venis? Ma, se lu divenas direta komplemento
e preiras la subjekto, lu recevas
n finala, por preventar omna miskompreno :
quan vu vidis? En ta frazo,
qua(
n) esas komplemento direta ed ol preiras la subjekto
vu (2).
(2) Se on dicus : qua vu vidas, on dubus, kad qua vidas vu o kad vu vidas qua. Pro to, kande qua o qui esas komplementi direta e preiras la subjekto, on adjuntas n ad oli. Pro ke ta n quik indikas l'inversigo dil subjekto (qua sequas vice preirar la komplemento) ni nomizas lu n inversigala. Ni studios plu ample ta punto en la sintaxo.
39Kom
pronomo relativa,
qua recevas la nombro di lua antecedento e la
n inversigala, se ol preiras la subjekto :
la homi qui venis; la homo quan me vidas; la homi quin me vidas. 39Same
quo recevas la
n inversigala se, esante komplemento direta, ol preiras la subjekto :
Quo falis? Quon vu vidas? To, quo eventas, dezolas me. To, quon il naracis, interesis ni altagrade (1).
(1) Quo reprezentas kozo ne determinita o fakto. Do lu ne povas havar pluralo, same kam ico, ito qui tre ofte preiras lu kom antecedenti. (Videz noto 2, pag. 37.)
39Ita, ta, iti, ti ed
ilta, ilti; elta, elti; olta, olti uzesas kom antecedenti di
qua, qui. Ex. :
ta qua volas, ti qui volas, ilta qua volas, ilti qui volas, elta qua volas, e. c.
39On prefixigas
il, el, ol a
qua, qui kande to esas necesa por precizigar, ed aparte por impedar nejusta refero :
Ilta qua volas mariajar su ed
elta qua volas mariajar su esas plu preciza kam
(i)-ta qua volas mariajar su. —
La matro di mea kuzulo, ad ilqua me parolis; la matro di mea kuzulo, ad elqua me parolis. Kun
qua sen
il e
el on ne savus, ka me parolis al kuzulo od al matro.
3936. — «
Lo » nule esas pronomo « neutra », aplikebla a determinata kozi o sengenra enti; ica rolo apartenas ad
olu, e nur ad olu
(2). Cetere, yen la texto ipsa di la propozo qua determinis la decido 948 dil Akademio : « De Beaufront e Couturat propozas... adoptar
lo kom pronomo ed artiklo indikanta kozo nedeterminita analoge a
co, to ». Sequas l'expozo dil motivi :
39« Semblas a ni necesa adoptar
lo por indikar kozo tote nedeterminita (abstraktita, quale on dicas ofte nejuste); ne nur por expresar
la belajo, la verajo (triviala argumento), ma por mult altra kazi simila ad ici : «
Lo grava en ica afero... Me deziras lo maxim bona. » En altra frazo-formo on dicus : «
To quo esas grava...
to quo esas maxim bona. »
40Do
lo esas quaze abreviuro di
to quo, e lua formo esas tote analoga, do necesa por la simetreso. Pluse,
lo esus utila por tradukar precize D.
es, kande ol referas, ne determinita objekto (hazarde neutra) ma integra frazo, t. e. fakto (segun la koncepto di D
ro Talmey : II, 148). On povas ya uzar
co e
to, ma ca vorti implikas demonstrativa nuanco, qua esas superflua. Exemple : « Prenez to, me volas lo. »
Me volas to esus dusenca;
me volas ol semblas referar objekto, do esus anke dusenca; on ne volas l'objekto prenenda, ma « ke vu prenez to », la preno ipsa.
40« On bone remarkez, ke ni ne propozas
lo vice
ol, ma apud ed exter
ol, exakte same kam ni havas
ico apud
olca,
quo apud
olqua. »
(1).
(1) Progreso, VI, 238-239. — « Lo » esas nature pronomo. Mem en lo bona, lo bela, lo vera, lo yusta e. c., ol esas reale pronomo, ne artiklo, nam ol signifikas to quo. Ex. : juntar lo agreabla a lo utila = juntar to quo esas agreabla a to quo esas utila.
40Ni donez plusa exempli :
40Lo facenda postulos longa tempo e multa lukti. —
Me esforcis omnamaniere por evitar lo neremediebla. —
Lo obtenita esas quaze nulo kompare a lo obtenenda. 40Il esas mortinta de tri monati, e vu ne savas lo! (ke il esas mortinta). —
Restez e repozez me volas lo (ke vu restez, e. c.) —
La rural domo di nia vicini esis incendiata. On informis me pri lo (ke ol esis incendiata).
40Se on ne uzus « lo » en la tri unesma exempli, on mustus uzar la perifrazo :
to quo esas... E se, vice « lo », on uzus
co, to, en la du lasta, on obtenus altra nuanco, pro la signifiko demonstrativa di ca pronomi.
40ADJEKTIVI-PRONOMI NEDEFINITA.
4037. — L'
adjektivi-pronomi nedefinita esas :
ula, nula, irga, altra, kelka, singla, omna, multa, poka, plura, tanta, quanta, cetera, ipsa (2).
(2) Tala, quala, sama, qui pozesis en l'antea listo (Franca) di la « Grammaire Complète », inter l'adjektivi-pronomi nedefinita,esas plu reale qualifikanta. Ni do eliminis li ek la listo dil adjektivi nedefinita en ica edituro.
Sama relatas e la qualeso e l'individueso. Ex. : La sama qualeso = la qualeso nediferanta. La sama homo = la homo ne altra. Se on reflektas, on komprenas, ke homo povas divenar diferanta, ma lu ne povas divenar altra, altru, to esas : perdar sua individueso. — La samo = la sama homo; lo sama = la sama kozo, fakto. Ex. : Al samo eventis lo sama = al sama homo eventis la sama kozo, aventuro, fakto e. c.
41Kande to esas posibla, li produktas individual pronomi, quale sube, per la simpla substituco di
-u (pluralo
-i) a la dezinenco
-a (1).
(1) Individual pronomi (-u) havas senco multe plu ampla kam personal pronomi. Ci lasta implikas nur la persono (gramatikala), kontre ke l'unesmi implikas l'individuo. Or l'individuo kontenas omna ento organizita, persono, animalo o planto, relate lia speco. Konseque, se la pronomi en -u reprezentas ordinare persono, homo, li tote darfas, ye l'okaziono, reprezentar anke bestio o planto. Ex. : omna individui di la hundo-speco ne prezentas la sama tipo. Li diferas inter su, plu multe kam l'individui dil kavalo-speco.
41 Ula (L.
ullus), pronomo :
ulu (
ula individuo), plur.
uli, donas indiko nepreciza, nedefinita.
41 Nula (L.
nullus), pronomo :
nulu (
ne mem un individuo), plur.
nuli, esas la negativo di
ula. 41 Irga (D.
irgend ein), pronomo :
irgu, plur.
irgi, donas l'indiko maxim ne preciza, maxim nedefinita.
41 Altra (E. F. I. S.), pronomo :
altru, plur.
altri, indikas chanjo pri l'individueso, kontre ke « diferanta » chanjas la qualeso
(2).
(2) Videz la noto 2 dil pagino 40.
41 Kelka (F.), pronomo :
kelku, plur.
kelki, donas indiko ne preciza pri mikra quanteso o nombro :
kelka pano; yen fragi; prenez kelki (de oli)
(3).
(3) Kelka indikas nombro min granda kam multa e plu granda kam plura, qua povas indikar mem nur du, okazione.
41 Singla (L.
singuli, E. I.), pronomo :
singlu, plur.
singli, indikas konsiderante la unaji aparte. Ol havas senco distributiva e signifikas :
un po un, unope, sive on uzas lu singulare, sive on uzas lu plurale. Ex. :
singla soldato o soldati recevis duopla porciono. —
Il parolis a singlu. 41 Omna (L.
omnis; omnibus), pronomo :
omnu, plur.
omni, 42indikas konsiderante l'ensemblo. Ol havas senco kolektiva, sive on uzas lu singulare, sive on uzas lu plurale. Ex. :
Omna homo o
omna homi esas mortiva, signifikas egale :
la homi senecepte esas mortiva (1).
(1) En l'expresuri : ni omna, vi omna, li omna, ili omna, eli omna, la vorto « omna » esas duesma. En : ti sama, ti altra, ti kelka qui pretendas, la vorti « sama, altra, kelka » esas anke duesma. Konseque on ne vidas pro quo « omna » esus unesma en : omna ti qui pretendas o : omni ti qui pretendas.
Simile en : to poka quon vu povas, agez lo por me, la vorto poka esas duesma. Pro quo do omna, od omno esus unesma en : omna to quon vu povas, omno to quon vu povas, agez lo por me? Pro quo vere ica e nura ecepto pri la plaso koncerne omna, omno? Esperanto esas tante min imitinda pri ca punto, ke dicinte chiuj tiuj (kiuj), ol kontredicas su ipsa, dicante : tiuj kelkaj (kiuj).
Ni do pozez omna, omno ye la duesma plaso, dicante : ti omna (qui o quin), to omna (quo o quon). Ex. : ti omna qui vidis lu; ti omna quin lu vidis. — To omna quo plezos a vu. Il prenis to omna quon il volis. — Co omna eventis ante to, quon on rakontis a vu.
42 Multa (L.
multus, E. F. I. S.), pronomo :
multi, indikas kun ideo di granda quanteso o nombro. Ex. :
multa vino; multa homi. Pro lua signifiko, ta adjektivo ne povas genitar pronomo en
-u. Un individuo ya ne povas esar « multu », kontre ke lu povas esar « kelku » e « singlu ».
42 Poka (L.
paucum, I.
poco), pronomo :
poki. Ol esas la kontreajo di
multa e konseque indikas kun ideo di mikra quanteso o nombro. Ex. :
poka vino; poka homi. Pro lua signifiko,
poka ne povas genitar pronomo singulara en
-u, nam ica signifikus : individuo en mikra quanteso, poka individuo : senco absurda.
42 Plura (L.
Plures, D. E. F. I. S.), pronomo :
pluri (
plura individui) indikas kun ideo di plureso (adminime du). Pro lua signifiko, ol kompreneble ne povas genitar pronomo en
-u.
42 Tanta (L.
tantus, F. I. S.), pronomo :
tanti, indikas kun ideo ocilanta inter granda nombro e granda forteso. Ex. :
tanta esforci; tanta laboro. Ica valoro interdiktas « tantu ».
42 Quanta (L.
quantus, D. E. F. I. S.), pronomo :
quanti. Ol esas korelativo di
tanta. Ol indikas kun ideo pri la stando grandesala o nombrala dil indikato. Ex. :
Il havas tanta 43enemiki quanta amiki. Quanta penon to kustis! Same kam pri
tanta, singularo en
-u ne esas posibla por
quanta. 43 Cetera (la) (L.
caetera), pronomo : (la)
ceteri. Konocata da omni, adminime per
et caetera, ol indikas la lasta parto restanta di la enti o kozi quin on mencionas. Ex. :
de mea kin amiki quar livis me; la cetera restis e vartis mea risanesko. Quale montras ta exemplo, la
ceteru, ne uzata, esus neutila.
43Ipsa (L.
ipse) juntesas a nomo o pronomo por indikar, ke lu agis, agas, agos od agus sen ul mediaco. Ex. :
mea kuzino ipsa responsos, se la afero ne sucesos. 4338. — Per substituco dil vokalo
-o al vokalo
-a, ta adjektivi produktas (segun lia signifiko) pronomi kozala o quantesala. Ma, pro lia naturo esence singulara, li nultempe recevas la marko (
-i) dil pluralo :
43 ulo, ula kozo;
nulo, nula kozo;
irgo, irga kozo;
kelko, kelka kozo;
singlo, singla kozo;
omno, omna kozo
(1);
multo, poko, tanto, quanto (2). Ex. :
Ta afero ne produktis 44multo; vere la quanto dil rezultaji ne kompensas la tanto dil esforci. (1) « Kozo » havas hike la tota ampleso di lua intima e naturala signifiko; ol nule restriktesas ad objekto determinita e materiala. (Videz la noto 2, pag 37.)
(2) Ni povas explikar mem multo, poko, tanto, quanto per: multa (abundanta) kozo, poka kozo, tanta kozo, quanta kozo, la cetera kozo. Kad ni ne dicas : multa (abundanta) pano, poka pano, quanta pano, tanta pano, la cetera pano?
Pro ke irgo, kelko e. c. indikas, quale ni dicis, ulo tam ne definita o plu juste, ulo tam ne determinita (mem spece) kam on povas supozar, on uzas kun li la relativo quo (ne qua) same kam kun to e co. Ta omna vorti ya implikas nedefiniteso (nedetermineso) kompleta. Kande me dicas : la homo quan me odias, on savas, ke me odias homo, on konocas l'objekto di mea odio. Ma, se me dicas : to quon me odias o : to omna quon me odias, on ne konocas l'objekto di mea odio; ol restas tote nedefinita. Esas do logikala, ke nedefinita antecedento (co, to, ulo, nulo, omno, e. c.) postulas relativo nedefinita : quo e ne la relativo definita : qua. L'atencoza lektero vidas, ke en nia expliko, la vorti « nedefinita », « nederminita » koncernas, ne la stando gramatikala, ma la signifiko ipsa dil vorto.
On lektas en Progreso, IV, 651 : « Quo nule equivalas olqua : ol-qua koncernas objekto di speco determinata o konocata (ex. : domo, libro, chapelo, ...); quo koncernas objekto nedeterminita o di speco nedefinita. La formi co, to, quo ne esas propre neutra, ma exter la tri genri; li esas vera substantivi, ed expresas altra distingo kamla genri, plu importanta kam la distingo di la genri. Kande on dicas: « quon vu serchas? », on nule pensas : « ol-quan, t. e. qua libron, qua chapelon », ma : « qua kozon », tote generale. »
44 (La)
cetero = la lasta parto restanta dil kozo mencionata.
44 La naturo ipsa dil adjektivo-pronomo
ipsa ne plu permisas
ipso kam
ipsu (1).
(1) Pluro (de plura) ne semblis formacenda, pos explorado e probi.
« La distingo di la personi (per -u) e di la kozi (per -o) esas utila nur en la adjektivi, e ne en la substantivi; nam la senco ipsa di substantivo indikas persono o kozo, ed adjektivo sempre referas substantivo expresita o tacita. Cetere, ta distingo esas nule logikal, ma pure gramatikala : la logiko ne distingas personi e kozi, omni esas logike « objekti » od « enti ». Pro to la finalo o di la substantivo ne signifikas plu kozo kam persono, ma simple « objekto » od « ento »... Ma, praktike, en la maxim multa kazi, la senco ipsa dil adjektivo indikas a la « komuna raciono », ke ta ento esas persono o kozo : avaro, blindo, klaudikero (unesme lamo), strabo povas esar nur personi; vakuo, dezerto, acido, povas esar nur kozi. » (Progreso, I, 555.)
4439. — Per substituco dil vokalo
-e al vokalo
-a la nedefinita adjektivi produktas adverbi manierala o quantesala, segun sua signifiko :
44 Ule, nule, irge, altre = en
ula, nula, irga maniero; —
cetere =
egardante la cetero; —
ipse =
de su ipsa, per su ipsa; —
kelke =
en kelka grado o quanteso; —
multe =
en alta grado o granda quanteso :
Il multe laboras, ma il ganas multe. 44 Poke =
en basa grado o mikra quanteso :
Il poke laboras, ma il ganas poke. 44 Tante =
en tanta grado o quanteso :
Il tante amoras elu! Ni tante produktas ke ni ne povas vendar nia omna produkturi. 44 Quante =
en quanta grado o mezuro, ye qua preco :
Quante il amoras elu! Vu tante pagesos quante vu laboros. Po quante vu vendas ico? 44 Single =
singla, singlu aparte :
Cigari po 25 centimi single. 45 Omne =
omni kune :
Unesme li venis single, pose plure, fine omne (1).
(1) Erore la vorto « omne » trovesas kun la signifiko « omnamaniere ». Nur ica lasta adverbo kompozita esas justa por expresar la ideo « en omna maniero ». Nam, per sua naturo ipsa, la radiko omn implikas ideo di nombro, quale singl e plur.
4540. — La vorti
irga, irgu (irgi), irgo, irge devas esar uzata sole, kande li trovesas en propoziciono nedependanta e kompleta :
donez a me irgo; irgu komprenos to; venez irge, ma venez. 45 Ma li devas esar sequata dal vorti
qua, qui, quo, quale, quante, se li esas ligata kun subordinal propoziciono. Ex. :
Ad irgu, qua venos, vu dicos, ke me ne esas en la hemo (o heme); —
irgo quon vu donacos ad ilu, to ne kontentigos lu; —
irge quale vu procedos, il blamos vu; —
irge quante li laboros, li ne povos finar tante balde. 45 Komprenende la adverbo
irge darfas ligesar a la cetera relativi, exemple a
qua, quala, quanta, e. c. por donar a li la senco nedeterminita. Ex. :
irge qua mulieron o yuninon il vidas, il desprizas elu; —
irge quala instrumenton vi uzos, vi ne sucesos facar ta laboro; —
irge quanta librin il havas, il deziras ankore plu multi. 45 N. B. — Notez bone, ke la derival regulo, segun qua on obtenas
ento (praktike
homo, maxim ofte) substitucante
-o al
-a dil adjektivo, koncernas nur
l'adjektivo qualifikanta, qua venas de nomal radiko :
avara, avaro. Or en la 38-ma paragrafo (p. 43), ni vidis, ne l'adjektivo qualifikanta, ma
l'adjektivi-pronomi nedefinita, qui nule venas de nomal radiko e konstitucas special kategorio gramatikala. Pro to la regulo dil renversebleso ne atingas li, quale ol ne atingas la propra nomi, tote exter ta regulo.
Altra kam l'adjektivo qualifikanta, per sua naturo e rolo, l'adjektivi-pronomi nedefinita sequas
altra e propra derivo. On do ne darfas objecionar pri li regulo koncernanta nur l'adjektivo qualifikanta e la participo adjektiva.
45(En la apendico 4-ma trovesas fundamental studiuro pri ca punto).
4641. — Duspeca verbi existas en Ido : la
transitivi e la
netransitivi. 46La transitivi (qui povas havar « objekto » o komplemento direta) posedas du voci
(1) : l'aktiva e la pasiva; la netransitivi posedas nur un voco, l'aktiva.
(1) En gramatiko e pri verbi, la voco esas l'ensemblo dil formi indikanta, kad la subjekto facas (voco aktiva) o subisas (voco pasiva), la ago expresata dal verbo.
46L'aktiva voco esas formacata per la verbal radiko, a qua on adjuntas la sequanta dezinenci :
46-ar por l'infinitivo prezenta :
am-ar. 46-ir por l'infinitivo pasinta :
am-ir. 46-or por l'infinitivo futura :
am-or (2).
(2) Remarkez ke en la tota konjugo, la vokali a, i, o indikas rispektive : prezento, pasinto, futuro.
46-as por l'indikativo prezenta :
am-as. 46-is por l'indikativo pasinta :
am-is (3).
(3) L'Idal preterito expresas omna indikatival tempi pasinta qui ne esas antea pasinti : imparfait, passé défini, passé indéfini di la Franca. Ica lasta linguo havas, pri la pasinta tempi dil indikativo, distingo qua ne korespondas a ta dil cetera lingui. Esabus eroro imitar lu en Ido, e tante plu ke ol ne esas reale necesa. Se stranjero dicas a Franco : « je voyais votre mère hier, o : je vis, vice j'ai vu votre mère hier : me vidis vua matro hiere » kad ta Franco ne komprenas perfekte, ke la stranjero dicas vidir lua matro? To komprenigas, ke Ido povas kunfuzar la 3 tempi di la Franca en la tempo -is (preterito) sen ula detrimento por l'ideo expresenda.
Tamen, kande to esas utila, la Franca « imparfait » (imperfekto) povas tradukesar per la preterito (esis) di la verbo esar e la participo prezenta dil uzata verbo : me esis manjanta, kande vu arivis.
46-os por l'indikativo futura :
am-os. 46-us por la kondicionalo prezenta : me
am-us (4).
(4) Pri s en as, is, os, us videz la 7-ma apendico : « Verbal rolo di s en la helpolinguo. »
« L'akademio repulsis chanjar la tri tempi di l'indikativo : e ton lu facis bone. En nia konjugo la regulozeso dil tri vokali amas, amis, amos esas preferinda kam ula naturala formi (internaciona ne existas) pro ke per ta unika regulo on lernas anke la tri tempi di la cetera modi : amar, amir, amor; amanta, aminta, amonta; amata,amita, amota... Ta formi esas komoda e mem necesa. Pri la pasinta infinitivo amir cadie on ne plus dubas; pri la futura formi amor, amonta, amota on semblas ankore havar dubi, ma tote neyuste. Se me dicas : Me konjektas ke me vidos il (t. e. en futuro), lore esas postulo di la logiko, ke on povez dicar : Me konjektas vidor il, por expresar futuro kontraste kun la prezento : vidar il. — Se me dicas: « En la publikigota artiklo mencionez to », me indikas, ke on certe publikigos artiklo, ed esas mala helpilo dicar, quale plura vivanta lingui : la publikigenda artiklo, nam ne traktesas artiklo qua devas esar publikigata, ma ula qua esos publikigata. Esus regretinda kulpo imitar, sub pretexto di internacioneso, caregarde la nacionala lingui, qui ne havas tala formo, e koaktar ni dicar ulo altra kam ni pensas, ed expektar ke l'audanto divinos quon ni vizas : vere plu importanta kam l'internacioneso (propre dicite hike nur la nacionaleso) esas furnisar per nia linguo a la homi qui pensas logikale ula instrumento apta expresar lia idei klare e precize. E ton nia konjugo kun lua tri tempi facas admirinde. Ni do konservez lua sistemo ». — (P. de Janko, Progreso, IV, aprilo, 1911.)
47-ez por l'imperativo prezenta : ni
am-ez (1).
(1) L'imperativo (o, plu juste, volitivo) -ez atingas quik lekte irgu qua savas kelke la Franca : venez, dormez, e. c., kontre ke -es atingus nulu : venes, dormes. Ma, se ulu ne povas pronuncar facile -ez finala, lu pronuncez ol quale -es, sen hezito. La avantajo di -ez ne perdesos, same kam la avantajo di j ne perdesas, se uli pronuncas ol quale dj, segun explicita permiso di nia gramatiko. — Esperantisti blamis -ez por la volitivo, obliviante ke -u dil sama modo en lia linguo komprenesas da nulu : venu, dormu, e ritrovesas en iu, tiu, chiu, neniu (mem en chu, morgau, kontrau, lau, antau e. c.) quo forsan ne esas kolmo di logiko.
47La distingo dil personi esas indikata dal personal pronomi o dal substantivo subjekta. Ma ye la duesma persono singulara o plurala dil imperativo, on darfas tacar la subjekto :
amez, vice
vu o
vi amez.
47La
participi aktiva esas formacata per la sequanta sufixi, a qui on adjuntas la dezinenco (
-a) dil adjektivi :
47-ant por la participo prezenta :
am-ant-a (qua amas).
47-int por la participo pasinta :
am-int-a (qua amis).
47-ont por la participo futura :
am-ont-a (qua amos).
47La verbo
esar ipsa recevas la diversa dezinenci quin ni jus vidis :
es-ar, es-ir, es-or; es-as, es-is, es-os, es-ez; es-ant-a, es-int-a, es-ont-a. 4742. — L'
antea tempi di la voco aktiva esas formacata
48per la verbo
esar kombinata kun la pasinta participo aktiva, o per
-ab- quan on pozas inter la radiko e la dezinenco :
48antea pasinto :
me esis aminta o
me amabis. 48antea futuro :
me esos aminta o
me amabos. 48antea kondicionalo :
me esus aminta o
me amabus. 48antea volitivo :
esez fininta o
finabez (1).
(1) La formi kun -ab- unesme refuzita, pose admisita por probo, fine sancionita unanime dal Akademio (decido 748), sempre plu praktikesas en Ido kom plu kurta, plu lejera e plu facile docebla.
Memorez bone, ke la formo -abas ne darfas uzesar, nam l'Akademio ne adoptis lu, pro ke ol ne esas necesa.
Praktike on ne havas l'okaziono dicar : esez aminta o amabez. Ma on povas tre bone dicar : esez fininta o finabez (ica laboro ante mea retroveno).
48On darfas formacar altra tempi sekundara, sive en l'aktivo, sive en la pasivo (quan ni vidos sube) per la kombino dil verbo
esar kun la cetera participi :
il esis lektanta; me esis departonta (2);
il ne esas mortinta (3).
(2) Me esis departonta signifikas : « me (lore) preparis me, o me esis ja pronta por departar quik », granda difero kun la simpla: me departos.
(3) Il ne esas mortinta dicas, ke il ne esas en la stando di homo qua mortis. Simile : nun ni esas arivinta dicas altro kam ni arivis : ol montras la stando rezultanta de arivir. Komparante : il ne esas mortinta, nun ni esas arivinta a : il ne mortis, ni arivis, on vidas la granda difero existanta inter l'unesmi e la duesmi. Per ici on quaze konstatas ed enuncas la rezulto di iti : il ne esas mortinta, pro ke il ne mortis, e ni esas arivinta, pro ke ni arivis.
(En la 6-ma apendico on trovos la motivi gravega e decidigiva pro qui la verbo havar nultempe servas kom helpanto en la Idala konjugo, malgre l'exemplo di lingui romanala e di E. D.)
4843. — La
participi pasiva esas formacata per la sequanta sufixi, a qui on adjuntas la dezinenco (
-a) dil adjektivi :
48-at por la participo prezenta :
am-at-a (qua esas amata).
48-it por la participo pasinta :
am-it-a (qua esis amata).
48-ot por la participo futura :
am-ot-a (qua esos amata).
48La
voco pasiva formacas lua chefa tempi per la verbo
esar sequata nemediate dal prezenta participo pasiva. Tale on obtenas la yena tempi e modi :
48Indikativo prezenta :
me esas amata (on amas me).
49Indikativo pasinta :
me esis amata (1) (on amis me).
(1) La perfekto propre dicata (qua expresas nuna stando rezultanta de ago tote pasinta) logike tradukesas per : me esas amita (olim).— L'exempli : Il ne esas mortinta; nun ni esas arivinta di la noto 3-ma, pag. 48, korespondas, en la voco aktiva, a me esas amita di la voco pasiva. En ta omna exempli, l'uzo dil perfekto expresas nuna stando pro ago facita dal subjekto o subisita da olu.
La pasinta participo pasiva (-ita) indikas, ke la ago subisita dal subjekto esas nun tote finita : l'imprimo di ta libro duris tre longe; ol esis imprimata dum sis monati ed erste de 8 dii ol esas imprimita. — Tam longe kam on serchas la solvo di problemo, ta problemo esas solvata; ma venas instanto pos qua ol esas solvita. — La domo esis konstruktata dum un yaro; ma depos du monati ol esas konstruktita.
« Por savar, kande vu hezitas, qua tempo devas uzesar en la pasivo, tradukez per l'aktivo. Kad on arestas e kondamnas nun persono? Se yes, lu esas arestato, kondamnato. Se ne, se on ja arestis o kondamnis lu, on devas uzar la pasinto : arestito, kondamnito; ne importas kad l'efekto di la ago ankore duras o ne. Mem liberigita, l'arestito restos arestito; mem indulgita, la kondamnito restos kondamnito (t. e. ulu, quan on kondamnis ultempe). Per ta facila procedo (qua divenas balde mashinala ed instintala per kustumo) on ne povas erorar. « La pordo esas klozata » (on klozas ol nun); « la pordo esas klozita » (ol esas nun en la stando qua rezultas de ke on klozis olu). — Du participi preske sempre postulas la sama tempo : konocata devas generale esar en la prezento, nam : « Me esas konocata » signifikas : « on konocas me » (same reputata, konsiderata, e. c.). — Kontraste, fatigita, konvinkita devas generale esar en la pasinto. Nam, kande on dicas : me esas fatigita, konvinkita, la efekto ne esas nun produktata, ma ja produktita. « Me fatigesis promenante e nun me esas fatigita. » — « Me konvinkesis da omno, quon me audis o vidis, pro to me ne plus dubas; me esas konvinkita » (segun Progreso, III, 396.)
49Indikativo futura :
me esos amata (on amos me).
49Kondicionalo prezenta :
me esus amata (on amus me).
49Volitivo prezenta :
esez amata (on amez vu).
49Infinitivo prezenta :
esar amata. 49Infinitivo pasinta :
esir amata. 49Infinitivo futura :
esor amata. 49L'
antea tempi dil voco pasiva esas formacata per la sama helpo-verbo (esar) sequata dal
pasinta participo pasiva :
49Antea pasinto :
me esis amita (on amabis me).
49Antea futuro :
me esos amita (on amabos me).
49Antea kondicionalo :
me esus amita (on amabus me).
50Antea volitivo : (to)
esez finita (on finabez to)
(1).
(1) Ultre lia funciono en la konjugo, la participi (aktiva o pasiva) pleas la rolo di adjektivi, sive kom epiteto : vazo ruptita, sive kom atributo : il esas erudita. Li anke povas formacar substantivi : la mortanto, la vivanti. Fine per -e li povas divenar adverbi : mortante il dicis. Sendez omno afrankite.
Irgu qua examenis sen prejudiko nia sis participi, en lia funcioni diversa, povas nur gratular ni havar per li, e sen kompliko, richeso tante utila por la facila e justa expresado dil pensi.
50Ma per la sufixo
-ab, quan la verbo
esar recevas en :
esabis (antea pasinto),
esabos (antea futuro),
esabus (antea kondicionalo),
esabez (antea volitivo)
(2) on tre bone povas indikar l'anteeso en la quar supera tempi, konservante la participo
-ata di la chefa tempi :
(2) En Espo la korespondanti esas ica charmanta formi : estis estinta, estos estinta, estus estinta. La frazo : kande ni esabis tre obediera li rekompensis ni tradukesas ad Espo per : kiam ni estis estinta tre obediema ili rekompencis ni. Esperanto regretinde tro ofte oblivias la oreli sentema.
50me esabis amata (antea pasinto).
me esabos amata (antea futuro).
me esabus amata (antea kondicionalo).
(to) esabez finita (pos du hori; — antea volitivo).
50 Tale la tota konjugo pasiva postulas nur un sola participo (
-ata), quo esas plu simpla e ne min preciza.
5044. — On povas obtenar por la voco pasiva
sintezal (exakte :
kunjuntal) formi plu kurta, kunjuntante, por abreviar, la verbal radiko e la verbo
esar :
50amesar = (am(at)esar) esar amata.
amesir = (am(at)esir) esir amata.
amesor = (am(at)esor) esor amata.
me amesas = (am(at)esas) me esas amata.
me amesis = (am(at)esis) me esis amata.
me amesos = (am(at)esos) me esos amata.
me amesus = (am(at)esus) me esus amata.
amesez = (
am(
at)
esez) esez amata
(3).
(3) La lerno dil regulo : amesar = esar amata ne esas jenanta; tote kontree, ta formi esas vere tre komoda. (E. Ferrand, Progreso, IV, 210.) Til nun (aprilo 1911) nulu plendis pri reala dusenceso di ameso e simila vorti. (Progreso, IV, 90.)
51On darfas unionar al verbal radiko (en pasivo) mem la tempi
esabis, esabos, esabus, esabez. Ma ta uniono o kunjunto esas deskonsilata por radiki
plursilaba, pro ke lore la vorto divenas longa ed ofte min klara kam en analizal formo. Exemple :
interpretesabus o mem
destruktesabus, kelke longa, ne havas la klareso di :
esabus interpretata, esabus destruktata. 51Do, praktike, uzez
esabis, esabos, esabus, esabez nur kun monosilaba radiko.
51La kunjuntal formi
(1), tre komoda pro lia kurteso (kun radiko monosilaba) precipue utilesas por tradukar la falsa verbi reflektiva (§ 49).
(1) Por ta pasivi ni preferas l'expresuro « kunjuntal formi » pro ke li esas la kunjunturo di « esar » e di verbal radiko. Ta formi esus vere sintezala, nur se li prezentus dezinenci segun la modelo Latina : am-or, am-aris e. c. Ma en am-esar, am-esas, am-esis e. c. ne existas dezinenci : existas radiko e kompleta verbo (esar) kunjuntita, unionita.
5145. — Malgre l'exemplo di lingui nacionala (qui agas pri la transitiveso dil verbi deskonkorde ed arbitrie) verbo esas
transitiva en Ido, se ol expresas faco, ago povanta atingar
direte ula objekto :
dankar, mokar, nocar, obediar, repugnar ulu, nam vere e logike
ulu povas esar direte l'objekto dil
danko, dil
moko, noco, obedio, repugno. Ico nekontesteble pruvesas dal fakto, ke l'objekto povas divenar la subjekto en voco pasiva :
Dankez Deo, Deo esez dankata o
Deo dankesez; il mokis ta povrulo, ta povrulo esis mokata o mokesis da ilu; el nocos vu, vu esos nocata o nocesos da elu; fine la filio obediis la matro, la matro esis obediata dal filio;
ta procedo repugnas me,
me esas repugnata o repugnesas da ta procedo. 51Konseque, esas
netransitiva en Ido nur la verbi qui logike, nature, quale
naskar e
mortar ne povas havar « objekto » (komplemento direta).
Restar, sejornar, repozar, kreskar, dekadar, degenerar, falar, irar, marchar, venar, arivar, departar, exemple, ne esas transitiva, ma tre certe
netransitiva. En ica lasta verbi, la subjekto facas la ago totsame kam en verbo transitiva : en
venar, arivar, kreskar la subjekto agas, quale en la transitivi
frapar, donar, lektar; ma en li, netran
52sitiva, nul « objekto » povas existar, nul « objekto » povas recevar la ago dil subjekto; ol restas en lu : on ne dicas
venar ulu, arivar ulu, kreskar ulu, quale on dicas :
frapar ulu, donar ulo, lektar ulo. Konseque la
netransitivi nultempe darfas havar participo pasiva. Do nultempe dicez :
venata, venita o
venota; arivata, arivita, arivota; kreskata, kreskita o
kreskota, ma nur, segun la kazo :
venanta, veninta, venonta; arivanta, arivinta, arivonta; kreskanta, kreskinta, kreskonta. E tale pri omna verbo netransitiva. Cetere, merkez e memorez bone, ke
nul formo pasiva darfas donesar en Ido a verbo netransitiva. 5246. —
Mixita on nomizas en Ido ula verbi quin la linguo traktas kom transitiva e netransitiva. Nul ambigueso povas rezultar de to, nam se li uzesas transitive, li havas « objekto » :
il turnis e riturnis sua chapelo; e, se li uzesas netransitive, li ne havas « objekto » :
la tero turnas sur sua axo e jiras cirkum la suno. 52Ta procedo supresas fonto di desfacilaji quaze nevinkebla; altraparte ol esas konforma al kustumo di multa lingui, ed ici pruvas, ke ta dualeso di senco havas nula detrimento por la klareso.
52Exempli :
komencar, durar, finar, cesar : mea laboro komencas, duras, finas, cesas (senco
netransitiva);
me komencas, duras, cesas, finas mea laboro (o laborar) senco
transitiva (1).
(1) Reale, to esas me, mea agiveso qua komencas, duras, finas o cesas. (Noto 1, pag. 21, Grammarie Complète.)
52Ma, se parolesas pri ulu quan me igas laborar, me dicos :
me komencigas, durigas, cesigas, finigas lua laboro. Exemple :
la pueri cesis ludar (o : sua ludo); ma :
cesigez la pueri ludar (o : la ludo dil pueri), o :
igez ke la pueri cesez ludar (o : cesez sua ludo). Quale on vidas, la Franca verbo
continuer (ne cesar to quon on agas), tradukesas per
durar (2). Lasta exemplo :
Ne povante durar ipsa ta laboro, me durigos olu da mea fratulo. (2) « Letro duras dum skribesar, ed anke dum lektesar); e mem plu juste, nam durar nule implikas kontinueso. Cetere, quo esas plu naturala kam : Me duras parolar, skribar? Ma analoge, on devas dicar : Me durigas mea diskurso o letro (Progreso, IV, 594).
Decido 1615 : On decidas, ke durar, durigar suficas, repulsantekontinuacar, qua obtenis un voco. — Kom noto pri ca decido trovesas : « Grammaire Complète (sancionita dal komisitaro konstanta dil Delegitaro) fixigas pri durar, durigar, pag. 35, regulo 32.
Kontinuigar = igar kontinua, sen ula rupto di kontinueso. Ex. : Durez ta laboro e, se vu ne povos ipsa durar lu, durigez lu da altru. Ma ol esez kontinuigata til parfino sen la maxim kurta interrupto.
53Lo sama esas praktikata pri la verbi
chanjar, movar, turnar, pendar, e. c. (Videz la lexiko).
53Me chanjis depos mea yuneso; me chanjis mea vesti; —
el chanjigis (da ulu)
la kolumo di sua peliso (
desfidante a sua propra habileso).
53Mea chapelo pendis an arboro; me pendis mea chapelo an arboro; —
vu pendigos me. 53La tero movas (jiras)
cirkum la suno (on do parolos pri la movo (jiro) di la tero.
53Natante la fisho movas sua flosi e kaudo; ta navo movesas da (o
per)
vaporo. 53Me turnas la roto; —
me turnigas la roto (da altru).
53Paris komunikas telefone kun Lyon; —
on komunikis a me interesanta informi (1).
(1) Ta omna verbi mixita, e nome : komencar, finar havas, quale durar, senco netransitiva e senco transitiva. Or, nur pri durar til nun on pensis a special radiko por la senco transitiva. Tamen durar esas nek plu frequa, nek plu importanta kam finar o komencar. Ma ula lingui havas vorto specala por olua senco transitiva, e kredeble pro to on judikis tala vorto kom necesa en Ido. Kad en ta lingui existas anke special radiko por la senco transitiva di komencar, finar, cesar, turnar, movar e. c.? Do, nur pri la senco transitiva di durar li facas ecepto. L'akademio esis justa opinionante, ke 16 yari de praktiko montris ico sat bone : durar ne bezonas ecepto partikulara; ol povas havar, quale la cetera verbi mixita, la du senci transitiva e ne transitiva en un sola formo.
5347. — La
verbi reflektiva esas formacata per la pronomi dil unesma e dil duesma personi (
me, ni; vu, vi; tu) por ta personi, e per la pronomo
su (nevariebla) por la triesma persono :
me lavas me, tu lavas tu, ni lavas ni, vi lavas vi, vu lavas vu, il lavas su, el lavas su, lu lavas su, li lavas su, ili lavas su, eli lavas su (o
su lavas)
(2).
(2) La slavi devas do atencar por ne falar en l'idiotismo di sua lingui, qui uzas su mem por l'unesma e la duesma personi; li ne dicez : me lavas su, vi lavas su, e. c. ma bone : me lavas me, vi lavas vi.
5448. — La
verbi reciproka esas formacata per adjuntar al verbo
transitiva la vorti
l'una l'altra (o
una altra), kande parolesas pri du subjekti, e per adjuntar
l'uni l'altri (o
uni altri), kande parolesas pri subjekti plu multa kam du :
li batas l'una l'altra; amez l'uni l'altri. 54On anke uzas la adverbo
reciproke (sen
su) :
li helpez e sustenez reciproke. 54Kande la verbo esas
netransitiva e lua komplemento bezonas prepoziciono, on pozas ica inter
una ed
altra :
li iras una kun altra; li falis una sur altra; li kuris una kontre altra; la du peci fricionas una sur altra. 54Fine on darfas uzar en ula kazi verbo kompozita kun
inter- kom prefixo, kande nul dubo povas existar, ke la subjekti facas inter su la ago :
li interparolas; ni interkonsentis; pro que vi interdisputas ed interkombatas? La homi devus ne internocar ed interodiar, ma interhelpar e mem interamar (1).
(1) « On ne obliviez d'uzo tre komoda di la prefixo inter por formacar la verbi reciproka. » (Progreso, IV, 147 : Remarki, 1a). — Ta verbi reciproka nature genitas substantivi reciproka : interkonsento, internoco, interhelpo, interodio, interamo e. c.
5449. — La
falsa reflektivi, to esas la verbi reflektiva per la formo, ma
pasiva per la senco quin on uzas ofte en nia lingui, kontrelogike, devas tradukesar per la pasivo (kunjuntala prefere)
(2) :
to trovesas hike; to videsas ofte; ta libro lektesas facile; to manjesas plezure; la vazo ruptesis dal shoko; ta vorto uzesas tre rare; la fenestro apertesis dal vento; la aernavo elevesas desfacile. (2) La senco esas pasiva, on do uzas pasivo, segun la principo tante ofte memorigita por Ido : tradukez, ne sklavatre segun la vorti (di vua linguo), ma segun l'ideo (expresenda en Ido).
54Ma, pro ke esas permisata omna metafori klara e naturala, on darfas uzar la verbo reflektiva, kande on personigas l'objekto e konsideras lu kom facanta la ago sur su ipsa; exemple on dicas :
la suno levas su majestoze, quale on dicas :
Petrus levas su frue. 5450. — La
verbi unpersona ne havas aparanta subjekto :
oportas, importas, konvenas, decas, suficas, pluvas, ventas, nivas, pruinas, frostas e. c.
55En la realeso por frazi tal quala :
importas departar frue, la subjekto esas :
departar frue. Pro to, en la kazi analoga on devas uzar l'adjektivo kom atributo (e ne la adverbo quale en Esperanto) :
necesa esas o :
esas necesa departar frue (1).
(1) Vice oportas uzez prefere la verbo mustar kun subjekti : mea patrulo mustas departar. Me, tu il, vu e. c. mustas departar frue.
Mustar implikas neceseso absoluta, neeskartebla : ni mustas mortar; vu mustas repozar.
Devar implikas obligo : ni devas respektar ed obediar nia gepatri.
Povar implikas posibleso, e darfar, yuro, permiso : me povus venjar me, ma me ne darfas, nam omno interdiktas lo ad me.
55Quante sorgoze la konjugo-sistemo di Ido esis longatempe diskutata en
Progreso pruvas konvinkive la numeri sequanta : 10 — 11 — 13 — 14 — 15 — 18 — 19 — 22 — 23 — 24 — 26 — 28 — 31-32 — 33 — 36 — 37 — 38 — 40.
55Pos ta diskuti l'Akademio decidis :
55 Decido 671 : « On replusas la konjugo-sistemi propozita : I, 377 e III, 510; — I, 705; — II, 399; — II, 400; — II, 587 e 593; — II, 722; — II, 723; — III, 611; — IV, 208; en apendico IV di cirkularo 10 (e ca lasta sistemo citesas en noto 3, p. 691, dil sama numero kontenanta la supera decido :
Progreso, IV, februaro 1912).
55 La decido dil Akademio judikesas kom tre saja e praktikala, kande on konsideras, ke la konjugo di Ido esas tante simpla ke ol konsistas nur ek ico :
55 a, i, o, u por
prezento, pasinto, futuro, kondicionalo e sequata da
s en la personal modi (
-as, -is, -os, -us), da
r en l'infinitivi (
-ar, -ir, -or), dal grupo
-nt en la participi aktiva (
-ant, -int, -ont), da
t en la participi pasiva (
-at, -it, -ot), plus
-ez por l'imperativo (o voltivo).
55 Vere, kad on povas trovar konjugo-sistemo plu koheranta, plu reguloza, plu simpla? E kad ol ne valoras irga naturaleso
nacionala (ne plu ciencoza) arbitrial e hibrida?
55(Videz en la 6-ma apendico : « La konjugo-sistemo di Ido » e « Verbal dezinenci Idala ».)
55On reprochis ad
-as, -is, -os, -us, e. c., diferar inter su
56nur per vokalo. Ma kad en la Angla, la Germana, la Franca, e. c., ula verbal formi diferas per altro? Ka nun ankore la diversa populi dil mondo ne perceptas e bone dicernas en la Latina :
legis, legas, leges; amabas, amabis; bibo, bibi; lego, legi; amant, ament; amantur, amentur; amabat, amabit; amabant, amabunt; erant, erunt; sunt, sint, e. c.? Pri ca linguo Latina, ankore nun tante uzata en la medii katolika, ed olim la maxim uzata e parolata de la lingui, kad on ultempe dicis, ke ta difero di formi verbala per un sol vokalo jenas o jenis la kompreno? Kad on reprochis lo al naturala lingui che qui ta fakto existas?
56Pro quo supozar, ke en la helpolingo, stranjera ad omni, on esos min atencema pri bona pronunco, kam en altra linguo stranjera? Cetere, en qua linguo esas permisata pronuncar tante sensorge, ke l'audanto povas konfundar
as ad
os, us ad
as, is ad
es, a ad
e o
e ad
i? En qua linguo on esas dispensata pronuncar klare, por esar bone komprenata?
5651. — Quale en nia lingui, l'adverbi esas nevariebla en Ido.
56Lia gradi komparala indikesas segun la maniero uzata por l'adjektivi (§ 28).
56Existas en Ido triopla kategorio de adverbi : le
simpla, le
derivita, le
kompozita. 56Le
simpla, esante adverbi nature e signifike, ne bezonas dezinenco :
tre, tro, plu, olim, nun, nur, e. c.
(1).
(1) Ma, se tro, plu, min, maxim, minim uzesas izolite, li recevas elu (v. § 52).
56Le
derivita e le
kompozita, ne esante adverbi nature, havas omni la dezinenco
-e, qua igas li adverba. On adjuntas ica dezinenco al vorti sendezinenca, ed on substitucas lu al dezinenco di la ceteri :
Lore, pluse (de
lor, plus),
vere (de
vera),
nokte (de
nokto),
koncerne (de
koncernar),
superpoze (de
super-pozar).
57Quale on vidas, l'adverbi darfas derivar de prepoziciono od adverbo (
lor-e, plus-e), de adjektivo o substantivo (
ver-e, nokt-e), de verbo simpla o kompozita (
koncern-e, super-poz-e).
57Pri lia komplemento l'adverbi kondutas quale la vorti de qui li derivas :
koncerne ico, nam on dicas :
koncernar ulo;
konforme al modelo, nam on dicas
konforma al modelo;
funde dil barelo, nam on dicas la
fundo dil barelo; e tale sempre.
57 L'adverbi qui venas de adjektivi qualifikanta indikas generale la maniero :
vere, en maniero vera;
bone, en maniero bona.
57Ti qui venas de substantivi povas expresar cirkonstanco di tempo, di loko, di maniero, e. c. Ex. :
jorne, dum jorno;
nokte, dum nokto;
dome, en la domo;
heme, en la hemo, la lojeyo familiala;
aere, en la aero;
veture, per veturo;
pede, per la pedi, e. c.
(1).
(1) On darfas derivar direte, se la senco permisas, adverbo de substantivo, quale ni ja vidis supere : nature, de naturo; persone, de persono; individue, de individuo; sexue, de sexuo. Ma povas divenar necesa od utila uzar la mediaco di adjektivo. Exemple, en ula kazi, vice logike, povas esar utila o necesa dicar logikale o logikoze, por pluprecizigar. Exter ta kazi, esas plu bona derivar direte l'adverbo del substantivo, se la senco permisas, e ne plulongigar l'adverbo sen utileso.
En Progreso, III, 218, on lektas : Kad bele agar = bela ago, forte kantar = forta kanto, parole promisar = parola promiso, letre respondar = letra respondo? Se no, me ne komprenas. Se yes, on povas (darfas) same dicar : pede irar = peda iro, dome restar = doma resto, jorne laborar = jorna laboro = laboro qua esas jorno, veture promenar = vetura promeno. Sed lor (ma lore) quon signifikas ica expresuri? (E. Ferrand.)
Respondo. — « Evidente, en la duesma serio de adverbi, la formo adverbala -e vicas (remplasas) prepoziciono tacita : pede = per pedo, dome = en domo, jorne = dum jorno. Pro to on ne povas (darfas) derivar de li nemediate adjektivi. On devas dicar ex. : « promeno en o per veturo ». Sed (ma) en l'unesma serio anke parolo, letro povas (darfas) tradukesar per : « per parolo, per letro ».
57Relate la senco, Ido havas adverbi
di quanteso, di loko, di afirmo, di nego o dubo, di maniero. 5752. —
Adverbi di quanteso. On ja konocas ti, qui uzesas por la gradi komparala :
plu, min, tam... kam, maxim, minim, tre. 58Ni adjuntez
plus, minus, tre uzata en matematiko, od en la senco matematikala +, —.
58Plu, min, maxim, minim recevas la dezinenco
-e, kande li esas adverbi izolita.
58Li sempre sequas la verbo quan li modifikas :
Il ne povas spensar plue (1).
Vu ne povas donar mine. Li recevis maxime, minime (de omni).
(1) Plu expresas augmento di ula quanto (qua restas o konsideresas kom identa a su ipsa); plus (quale la signo matematikal + quan ol tradukas) signifikas adiciono, do generale adjunto di ulo ad altro.
Segun la principo di unasenceso, ta du radiki devas konservar sua propra senco en sua omna derivaji. Plue havas do la sama senco kam plu; ma ol uzesas izolita quale adverbo nedependanta, kontre ke plu uzesas avan altra vorto, quan ol modifikas : plue equivalas proxime a plu multe (o plu grande, e. c.); plua a plu multa; e pluo a plu multo. L'unesma vorti esas nur min preciza, pro ke li aplikesas a speco nedefinita o tacita di quanteso, qua esas indikata plu explicite en la expresuri plu multe, plu grande, plu larje, plu alte..., per la vorto adjuntita a plu. Kontree, pluse expresas ne augmento di irga quanto, ma adjunto di ula objekto, qua povas ne esar quantajo o ne konsiderar kom quantajo. Ol tradukas do exakte la vorto F. de plus, en plus, en outre; D. weiter, zudem, sonst; E. moreover. Exempli : On devas pagar plue (plu multe) : on devas pagar pluse (on devas adjuntar altra preco). — Vino e kafeo pagesas pluse to esas : ultre la sumo pagita por la cetero. — Ma vino e kafeo pagesas plue signifikus : plu kare (chere) (kam antee, kam altraloke). — Ho! ico kustas plue (t. e. plu multe). — Me donas ico pluse (po la sama preco) dicos vendisto adjuntante ula bagatelo (Progreso, II, 666.)
On komparez : me prenis plu multa pomi e : me prenis, pluse, multa pomi.
58Por indikar, ke la grado konstante kreskas o diminutas, on uzas l'expresuro :
sempre plue (o :
sempre plu multe),
sempre mine (o :
sempre min multe). Ex. :
me amas lu sempre plue (o :
sempre plu multe);
il laboras sempre mine (o :
sempre min multe).
58Pluse, minuse indikas, quale la signi +, —, adjunto o sustraciono :
pozez 1 manjilaro pluse, 1 manjilaro minuse sur la tablo, nam ni havos un repastano pluse, minuse. 58Maxime, minime = en la
maxim, minim granda quanteso a grado :
vu laboris, produktis maxime, minime (de omni).
59Maxim posible, minim posible (1) (
sen artiklo, se ne esas substantivo expresata o tacata) :
venez maxim balde posible; la maxim granda nombro posible; la maxim bel infanto posible; la maxim laborera (viro)
posible; bruisez minime posible; en omno selektez lo maxim bona posible. —
Il kuris tam rapide kam posible. Yen diversa klovi; prenez le maxim longa posible. (1) Posible, en ta expresuri, equivalas « segun posibleso ».
59Admaxime, adminime :
Ni esos kin adminime e dek admaxime. 59Proxime, qua tradukas F.
à peu près, environ, E.
about, nearly, D.
ungefähr, etwa. Ex. :
la asistanti esis kina-dek o : kina-dek e kin proxime. Esis tri kloki, o tri kloki proxime (2).
(2) Proxime de l'adjektivo proxima e prepoziciono proxim. Ta adverbo ya kontenas ideo di proximeso relate la nombro indikata.
59Sat = en sufico :
sat richa, sat kurajoza (3);
pri glorio, honori ed influo il havas sat multe (4).
(3) Ne konfundez sate a pasable, od inverse. Pasable (quale lua adjektivo pasabla) indikas ne : quanteso, grado suficanta, ma grado, valoro meza, la minim granda quan on povas aceptar o tolerar : Il esas sat richa por donar jeneroze, ma il esas nur pasable donema.
(4) Plu, min, sat, tro uzesas sola kun la adjektivi e la adverbi; ma kun la substantivi e la verbi on devas adjuntar a li rispektive : multa o multe : plu multa aquo e min multa vino; tro multa homi; me drinkis sat multe; ne manjez tro multe.
59Tro (
troa, troe) implikas ideo di eceso :
tro richa, tro benigna. 59Fine la adverbi ja vidita (§ 39) :
kelke, multe, poke, quante, tante (5),
irge quante. (5) Tam esas sequata da kam e montras egaleso; tante sequesas da ke e montras granda quanteso o alta grado. Ex. : Il esas tam habila kam tu; — il esis tante habila, ke il ruptis nulo.
5953. —
L'adverbi di tempo esas :
59Kande (relativa e questionala) = ye la tempo, ye l'instanto en qua
(6).
(6) Remarkez, ke la F. vorti que, où devas tradukesar per kande, se li havas la senco di ta adverbo. Ex. : Je l'ai vu la dernière fois que je suis venu. Me vidis lu en la lasta foyo, kande me venis. — Le jour où il mourut, en la dio kande il mortis.
59Dume (de la prep.
dum) = dum ta tempo.
59Fine (de la subs.
fino) = ye la fino, kom fino.
60Lore (de la prep.
lor) = ye ta epoko, tempo
(1).
(1) Lore... lore = ye ul tempo, instanto... ye altra... Ex : lore il ridas, lore il ploras. France : tantôt il rit, tantôt il pleure.
60Nun (sen
-e kom primitiva) = en la tempo prezenta,
prezente.
60Olim (sen
-e kom primitiva) = en tempo plu o min anciena, antiqua.
60Sempre = en omna tempo.
60Seque (de la subs.
sequo) = ye la sequo, kom sequo
(2).
(2) Tre diferas de konseque, nam milfoye ulo venas, eventas seque, ma tote ne konseque altro. Ni evitez pri co imitar Esperantisti. Seque la Franca revoluciono, ma ne konseque, eventis la regno di Napoléon.
60Frue = en tempo ne tarda.
60Balde = pos ne longa tempo.
60Tarde (de
tarda) = ye tempo, instanto ne proxima relate altra, fixigata o kustumala.
60Erste = ne plu balde kam... :
Me venos erste morge. 60Hiere = en la dio qua preiris ica (la nuna).
60Morge = en la dio qua sequos ica.
60Jus (
nur kun tempo pasinta) = juste ye l'instanto antea : il jus ekiris.
60Quik = sen la minima ajorno o tardeso :
facez quik ta laboro, nam ol tre urjas. 60Ja = E.
already, D.
schon, F.
déjà, S.
ya, I.
già, Por.
ja. Ex. :
Il ja manjis omno. 60Ne ja pri kozo qua ne eventis ye l'instanto prezenta :
il ne ja arivis, ma il quik arivos (3).
(3) Ja ne tote ne equivalas ne ja (quale tote ne ne equivalas ne tote). Ex. : Il ja ne esis kontenta, e nun il ne ja esas kontenta, malgre omno quon ni agis por kontentigar lu.
60Ankore indikas duro plu longa pri ago o stando :
il esas ankore malada (4).
(4) Ne konfundez ankore (prezenta, pasinta o mem futura duro) a itere, qua expresas itero (de iterar, rifacar la ago), o a pluse. Ex. : Il kantas ankore (il ne cesis). — Il kantas itere (il cesabis, ma il ri-kantas). — Il kantas un ario pluse (il adjuntas un ario a le kantita). — La F. expresuri : encore un, encore deux e. c. tradukesas : un pluse, du pluse e. c.
60Ne plus esas la negativo di
ankore :
Kad il vivas ankore? No, il ne plus vivas : il ja esis mortinta, kande me departis. 61Antee (de la prep.
ante) = en antea tempo.
61Pose (de la prep.
pos) = en posa tempo.
61 Esas adjuntenda la sequanta adverbi kompozita o derivita :
61 ultempe = en ula tempo (pasinta o futura);
61uldie = en ula dio (pasinta o futura);
61nultempe = en nula tempo
(1);
(1) Decido 1626 : Unanime (minus 1 voco) on repulsas vorto nekompozita vice « nultempe ».
« Kontre la adopto di never (VII, 287, v. anke 206) me deziras protestar tre insiste. La vorto kreus multa kolizioni pro la simileso a nevera : vorti tam freque bezonata ne darfas esar tro simila; en telefono ed exter ol on ne povas distingar « il parolas never » e « ... nevere » (nam in ne-vere on tre ofte pro kontrasto acentizos ne); e se on pronuncas rapide sen pauzo « ne vere eloquenta » e « never eloquenta », la danjero di misaudo esas tre granda. On darfas naturale formacar la vorto versimila (quo ne esas exakte la sama kozo kam probabla) ma ne-versimila miskomprenesos kom never-simila, e. c.
Duesme esas « nevera », ke « on » * never uzos l'adjektivo nevera : pro quo on ne dicus exemple : « pro sua nevera asisto en kunsidi il havas nula influo en nia uniono? » Me ne hezitus uzar tala kombini (sua nultempa asisto), nam tala formacuri esas precize un ek la belaji di nia linguo. Anke « la nevereso (nultempeso) di tala eventi » devus esar posibla formacuro.
Nultempe semblas a me, quale a Sro Couturat, tote suficanta : ol permisas ta lenta ed emfazoza pronunco qua harmonias tante kun la expresenda ideo (Otto Jespersen, en Progreso, VII, 407).
61kelkatempe = dum kelka tempo;
61pokatempe = dum poka tempo;
61longatempe = dum longa tempo;
61samtempe = en la sama tempo;
61irgatempe = en irga tempo;
61irgekande = ye irga tempo, instanto en qua
(2).
(2) On devas ne konfundar irgatempe a irgekande. L'unesma esas nur adverbo nedefinita, ma irgekande esas pluse relativa, e konseque unionas du propozicioni : me helpos vu irgatempe; me helpos vu irgekande vu volos. En la lasta exemplo irgatempe ne esus bona, nam, por unionar la du propozicioni : me helpos vu e vu volos, esas necesa adverbo relativa; sen olu la propozicioni esus sen ligo.
61 Unfoye, dufoye, trifoye, e. c.,
plurfoye, kelkafoye, multafoye, singlafoye, omnafoye, pri ago facita o subisita
un foyo, plura foyi, e. c.
61Singladie, omnadie, omnasemane, omnamonate, omnayare, 62omnajorne, omnanokte, e. c. = en singla, omna dio, semano, e. c.
62Jorne = dum (la) jorno;
nokte = dum (la) nokto;
matine = ye o dum (la) matino;
vespere = ye o dum (la)
vespero.
62Cadie, camatine, cavespere, casemane, canokte, camonate, cayare, e. c. = en ica dio, matino, vespero, e. c.
62Prehiere = en la dio preirinta « hiere ».
62Posmorge = en la dio qua sequos « morge ».
62Morge matine, morge vespere o
matinmorge, vespermorge. 6254. — La
adverbi di loko esas :
62 Ube (questionala e relativa) = en qua loko? o : en qua (en qui). Ex. :
ube vu esas? La lando ube il naskis. 62Hike = en ica loko (proxima relate la parolanto).
62Ibe = en ita loko (fora relate la parolanto). Ex. :
vu esis hike, dum ke me serchis vu ibe (1).
(1) Kom adjektivi di hike, ibe l'Akademio adoptis la formi hik-a, hik-ala e ib-a, ib-ala, pro ke la vorto hike (e ibe) esas adverbo, en qua la finalo -e esas karakteriziva dil adverbo, do deprenebla. Lo sama valoras pri supr-e, infr-e, bald-e, fru-e, hier-e, morg-e e. c., qui omna esas adverbi e genitas l'adjektivi : supr-a, infr-a, fru-a, bald-a, hier-a, morg-a. Altraparte, l'Akademio adoptis ante-a kom adjektivo ed ante-e kom adverbo, pro ke ante esas prepoziciono, do primitiva vorto, en qua la finalo e apartenas a la radiko. Lo sama valoras pri kontre, exemple, qua genitas l'adjektivo kontre-a e l'adverbo kontree. (Progreso, V, 555.)
L'adverbo sempre esas evidente en la e. c. di ca noto e darfas genitar l'adjektivo sempra : fine ilua sempra rezistado tedis ni.
62Ulube, ul(a)loke = en ula loko.
62Nulube, nul(a)loke = en nula loko.
62Omnube, omnaloke = en omna loko.
62Irgube, irgaloke = en irga loko.
62Altrube, altraloke = en altra loko.
62La formi kun
-ube ne esas, quale la formi kun
-loke, nur nedefinita; li esas pluse relativa e konseque unionas du propozicioni
(2). Ex. :
Me sequos vu omnaloke; irgube vu iros, me sequos vu. (2) Videz e komparez la noto 2, pag. 61.
62Interne (di) = en l'internajo;
63extere (di) = ye l'exterajo;
63supre (di) = ye la suprajo
(1);
(1) Ne konfundez ta adverbo a supere = superpozite. Ex. : Esperanto havas sis literi ornata da signo diakritika supere.
63infre (di) = ye l'infrajo;
63avane (de la prep.
avan) = ye la avanajo;
63dope (de la prep.
dop) = ye la dopajo;
63latere (de la subs.
latero) = ye latero di...;
63dextre (di) = ye la dextra latero;
63sinistre (di) = ye la sinistra latero;
63proxime = en la vicineso, ne fore
(2);
(2) Esas naturala, ke de la proximeso lokala, on iras al proximeso metafizikala pri valoro, qualeso, evaluo, e. c. Ex. : To kustis de ni sisa-dek franki proxime.
63fore = ye granda disto.
63cirkume = cirkum la enti o kozi nomata; per proxima evaluo :
La soldati kaptis la urbo ed establisis sua kampeyo cirkume. —
Li sideskis cirkum la ludo-tablo e riskis tria-cent franki cirkume (3).
(3) Me pagis a lu cirkume dek franki » : esus nejusta dicar : « Me pagis cirkum dek franki », nam « dek franki » esas la komplemento direta di « pagis », e « cirkume » nur modifikas ol (igante ol min preciza).
On adoptis cirkum vice cirke kom prepoziciono precize por povar distingar la prepoziciono cirkum de l'adverbo cirkume. « Ni drinkis cirkume dek glasi » (t. e. : « dek glasi cirkume » : dek glasi esas l'objekto direta). « Ni sidis cirkum dek glasi » (o : « cirkum la tablo ») : hike cirkum esas prepoziciono, on ne povas sidar... la glasi o la tablo). Inverse : « Ni drinkis cirkum la tablo », ne « cirkume » quo implikus, ke ni drinkis (preske) la tablo. (Progreso, VII, 479.)
6355. — La
adverbi di maniero esas :
63Anke = simile, egale, same :
Ni konfesas erorir; ma anke vu eroris. 63Apene = preske ne :
li apene regardis ni. 63Kom = D.
als (identifizierend); F. en qualité de, en tant que :
Kom Kristano me devas pardonar a mea enemiki, quale la Kristo pardonis al sui. Ma kom homo e mem kom Kristano, me ne obligesas agar a l'enemiki tale kam me 64agas al amiki. — On aceptis ilu quale se lu venabus kom rejo, e tamen il venis inkognite, ne kom statestro, ma kom privato
(1).
(1) Kom implikas, ke on esas reale to quon dicas la vorto sequanta l'adverbo : Kom Kristano, on esas Kristano : kom homo, on esas homo; kom rejo, on esas rejo; kom statestro, on esas statestro; kom privato, on esas privato. — Quale implikas nur simileso : quale Kristano = simile a Kristano; quale homo = simile a homo; quale rejo = simile a rejo; quale statestro = simile a statestro; quale privato = simile a privato. Konseque : uzez « quale », se vu povas remplasigar per « simile a... »; uzez « kom » en la cetera kazi.
64Mem = D.
sogar, selbst; E.
even; F.
même (encore, de plus, aussi); I.
anche, persino; S.
aún, hasta, tambien. Ex. :
Mem spensante la duoplo, vu ne sucesus. —
Esas mem neposibla dicar proxime la dato ye qua il arivos. 64La signifiko di
mem justifikas, ke on uzas lu (quale
etiam Latina,
encore Franca) avan komparativo (di supereso o di infreso) por plufortigar olu :
El esas mem plu bela kam sua fratino. —
Me recevis mem min multe kam omni (2).
(2) Quale on vidas lo, per sua signifiko, « mem » tre diferas de ipsa e de sama, a qui precipue la Franci devas ne konfundar olu.
64Ya. — Ta partikulo adverba nultempe uzesas sole, ma kun irga dico quan ol konfirmas emfaze :
Me ya facis to (ne altru). —
Pro quo vu eniris? vu savis ya, ke me esas okupata. —
Pro quo vu ne respondis? vu savas ya Ido. —
Por stekar ica klovo, ta martelo povas ya suficar; vu ne bezonas plu grosa. 64Ultre ta primitiv adverbi di maniero, Ido havas mult altri derivita o kompozita, inter qui :
64Ule, nule, irge, altre, cetere, ipse (3),
single, plure, omne. (3) « Kelka samideani astonesas, ke on uzas lore ipsa, lore ipse, e questionas, kad ica du vorti havas diversa senci. No, li ne povas havar diversa senci pro ke li esas sama vorti sub du gramatikala formi; li havas nur diversa gramatikal rolo. Segun la sama regulo, qua enuncas, ke participo-adverbo referas la subjekto di la propoziciono, ipse referas sempre la subjekto, e pro to ol esas kelkafoye plu klara kam ipsa. Ex. : La mastro inspektis ipse la domo esas plu klara kam : « ipsa »; nam on povus komprenar : la domo ipsa. (Ipse povas bone tradukar : F. en personne). Cetere esas sempre plu sekura pozar ipsa (o mem ipse apud la vorto, quan ol referas : la mastro ipsa. — Lasta remarko : D. von selbst, F. de soi même (de lui même, e. c.) ne tradukesas per ipse, ma per spontane (Progreso, V, 96).
En la sama loko trovesas la remarkigo sequanta : « La sama konsilo valoras pri omna, quan on esas tentata (segun l'exemplo di F.) pozar dop la verbo, quankam ol referas la subjekto. Ex. : li omna admiris splendida flori, e ne : li admiris omna splendida flori (ube omna referas necese flori). Li admiris omni... ne esus dusenca, ma esus min klara kam li omna admiris... On ne alegez hike, ke l'akuzativo supresus la dusenceso : nam ol ne povus helpar kun la verbo esar : li omna esis brava soldati havas evidente altra senco kam : li esis omna brava soldati, e tamen on ne povus pozar bona soldati en l'akuzativo. Nova pruvo, ke la vortordino esas plu komoda e plu sekura moyeno kam l'akuzativo. » — Pri omna bone memorez ke ol sempre uzesas sen artiklo : omna homi quale : kelka homi, multa homi.
65Quale (de
quala) = en quala maniero? o : en la maniero di...
(1).
(1) Ye kom ni expozis la granda difero existanta inter lu e quale. (Videz pag. 64.)
65Tale (de
tala) = en tala maniero.
65Irgequale = en irge quala maniero.
65Aparte (de
aparta) = quaze separite, izolite.
65Partikulare (de
partikulara) = la kontreajo di universale, komune, generale
(2).
(2) Partikulara e aparta (per konsequo, lia adverbi) tre diferas. Partikulara esas la kontreajo di generala od universala. Aparta signifikas quaze separita, izolita, sola. Ex. : aparta parolo (en teatro od en la vivo); aparta konverso (di du o tri personi en plu granda asemblo); prenar ulu aparte (por parolar a lu specale, exter e for la ceteri). Il dormas en aparta chambro (ne en la komuna dormeyo). Li manjis an aparta tablo (ne an la komuna tablo « table-d'hôte »). (Progreso, VI, 154.)
65Private (de
privata) = ne publike.
65Precipue (de
precipua) = en precipua maniero
(3).
(3) Precipua = D. hauptsächlich, Haupt...; E. principal; I. principale (precipuo); S. principal.
En Ido, princip-al havas, quale postulas logiko e praktiko, la senco : « relatanta principo ». Ka vere ne existas esencal difero inter : questiono precipua e questiono principala? Kad un e sama vorto povus suficar (sen omnasorta desavantaji) por du idei tam diferanta kam ici?
66Kune (de
kun) = unionite :
Li omna kune. 66Kontree (de
kontre) = en maniero kontrea.
66Itere (de
iterar) = per itero, iterante.
66Volunte (de
voluntar) = kun volunto, D.
gern; E.
willingly; F.
volontiers; I.
volentieri; S.
de bune gana; Por.
de boa vontade. 66Konsente (de
konsentar) = per konsento;
66Prefere (de
preferar) = per prefero
(1).
(1) L'adverbo prefere maxim ofte tradukas : E. rather, D. lieber (haben, wollen), F. plutôt, I. piuttosto, qui povas tradukesar anke per plu vere, plu juste, plu bone, plu precize e. c. Ex. : Repozez dum kelka dii, prefere kam durar ta laboro qua ja tante surmenis vu. — Il pruvis, o plu vere (plu justadice) probis pruvar la yusteso di sua revendiki.
66Memore (de
memorar) = per memoro.
66Konseque (de
konsequar) = per konsequo.
66Segunvole = segun (la) volo.
66Kontrevole = kontre (la) volo.
66Afrankite = (de
afrankar, afrankita) : la sendo kustos de vu tri franki (kun la afranko) afrankite.
66Retroe (de la prefixo
retro) = per iro inversa del avanco, desavance) :
Marchar retroe esas kontrenatura e nefacila (2).
(2) Retroe (komp. troe) trovesas en « Dictionnaire Français-Ido, p. 463 : reculons (à), retroe, e 2 linei plu supre on devas lektar anke retroe por « en reculant », vice retro qua esas imprimeroro.
66Kompreneble omna qualifikanta adjektivi povas e darfas genitar adverbo : saja,
saje; forta,
forte; avara,
avare; agreabla,
agreable; posibla,
posible (3); egoista,
egoiste; kordiala,
kordiale; puerala,
puerale; instruktiva,
instruktive; doloroza,
doloroze, e. c., e. c.
(3) Por agnoskar la certa posibleso, ma tote ne por expresar l'ideo di dubo kontenata en forsan, e tante distinta de l'altra, ke nia lingui ipsa dicas equivale : to forsan esas posibla, ma me tre dubas kad il sucesos. (Videz forsan en la adverbi di afirmo, nego o dubo.)
66Anke la participi kun -e esas fakte adverbi di maniero :
manjante, kantante; laborinte, dorminte; departonte, mortonte; batate, karezate; ekpulsite, judiciote, e. c.
6655. — L'
adverbi di afirmo, nego o dubo esas :
66Yes = la sama Angla vorto; D.
ja; F.
oui; I.
si.
66No = D.
nein; E.
no; F.
non; I.
no. Ol uzesas nur kande
67ol konstitucas per su respondo izolita e kompleta. Ex. :
Kad vu ekiros posdimeze? No; me restos heme. 67Ne, qua sempre devas preirar sen ul intervalo la vorto negata :
Vu ne facis ta laboro (quan vu devis facar). —
Ne vu facis ta laboro (ma altru). —
Vu facis ne ta laboro, ma altra tote neutila. —
Il esas ne richa, ma tamen ne povra. —
To esas ne tote vera (1).
(1) Remarkez la granda difero inter « tote ne vera » e « ne tote vera. Altr exemplo : ta libro esas tote ne interesanta (nule interesanta); ol esas mem ne tote korekta (ol ne esas tote korekta).
En Progreso : « Ne » freque renkontresas en l'expresuro ne nur... ma (anke). » La du parti di ta expresuro devas pozesar singla nemediate avan la parti di frazo quan li relatas, e qui esas quaza alternativi. Ex. : « Ne nur me hungras, ma anke mea kamaradi durstas. (Remarkez ke, kande la verbo esas komuna a la du parti, ol pozesas ye la fino. Do la komenco (en l'unesma exemplo) : Ne nur me hungras... igas previdar en la duesma parto altra verbo kam hungrar). — Me ne nur hungras, ma anke durstas. — Me deziras ne nur manjar, ma anke drinkar. — Me deziras drinkar ne nur aquo, ma anke vino. » (VII, 484.)
67Forsan = E.
perhaps; D.
vielleicht; F.
peut-être; I.
forse; S.
puede ser, quiza.
67L'ideo quan ol expresas tre diferas del ideo di posibleso, e mem la sama frazo povas kontenar la du idei. Ex. :
Forsan to esas posibla (2).
(2) Eble ebla, ebla eble, e mem : eble eble esas nur nedivinebla stranjaji, per qui Esperanto tradukas nia : forsan posibla, posibla forsan, e forsan posible. La elemento ebl anke en ta linguo esas sufixo, quale en Ido : kredebla, videbla e. c.
6756. — Kun e pro sua rolo di relato-signi e ligili, la prepozicioni esas renkontrata omnainstante che la helpolinguo. Quale la adverbi, li esas nevariebla.
67Ni studios aparte singla prepoziciono primitiva, indikante lua senco propra e specala, e lumizante lu per mult exempli. Nam, por la just interkompreno, tre importas, ke nia prepozicioni uzesez kun lia senco tre exakta, malgre l'exemplo kontrea di lingui natural, pri ta gramatikal kategorio, en qua li esas vere tro richa de nelogikaji ed idiotismi.
6857. —
Ad (o
a, kande eufonio permisas, ma nultempe en kompozajo)
(1), uzesas por indikar la skopo di la ago, la loko quan on volas atingar, la destinario, la persono a qua on donas od atribuas ulo :
(1) « Kande on decidis, pro eufonio, elizionar la tri vorti ad, ed, od, on decidis, ke on ne elizionos li (t. e. fakte nur ad) en la kompozado, pro ke on timis, ke en la kompozaji a ne esus sat rikonocebla o sat dicernebla.Ol povus intermixesar, sive kun la prepoziciono a, sive kun la finalo a di l'artiklo o di l'adjektivo preiranta. » (Progreso, II, 165.)
68Ex. :
me iras a la rivero; me sendas to ad amiko; Henrikus donis a me multa flori; on imputis ad ilu ta ago abomininda; la patrulo imperis a sua filii sequar ilu; el agis a sua matro, ne quale filio, ma quale enemiko. 68Konseque,
ad indikas logike l'objekto di ula penso o sentimento, per opozo a la « subjekto » qua havas li :
pensar a la futuro; la amo a Deo (komparez :
la amo di Deo, por la homi, exemple);
la envidio a la richi. 68Se to postulesas da la klareso,
ad darfas esar unionita al prepozicioni
en, sur, sub. Ex. :
l'infanto iris aden la gardeno; la kato saltis adsur la tablo; la muso kuris adsub la lito. Sen ad on ne savus kad la subjekti, « infanto, kato, muso » iris, saltis, kuris, per chanjo di loko,
aden la gardeno, adsur la tablo, adsub la lito, o kad li iris, saltis, kuris ibe, esante ja
en, sur o
sub la kozi nomata.
6858. —
Alonge = D.
entlang; E.
along; F.
le long de; I.
lungo; lunghesso. Ex. :
Irez alonge la hego e vu trovos ye lua pedo multa violi. 6859. —
An expresas relato di kontigueso o di apogo, tale ke la kozo kontaktas o preske :
Ne restez nur apud la tablo, ma sideskez an lu. Prenez la skalo qua jacas apud la muro ed apogez ol an lu. La urbo stacas an la rivero, qua humidigas lua muri. Me preferas lojar en domo situita an monto o mem sur monto. An la parieti pendis desegnuri e pikturi. La fenestri an la korto esas kelke mikra, ma la fenestri an la placo esas tre granda. Ne marchez an la maro se vu ne volas humidigar vua pedi. 68Remarkez, ke en la lasta exemplo,
alonge expresus ideo tre
69altra. On povas ya marchar
alonge la maro, ye kelka metri de olu, e konseque sen ula risko di humidigo por la pedi.
6960. —
Ante = en tempo preirinta. Ex. :
To eventis ante vua departo, du monati ante nun. Il departis ante me, e tamen il arivis pos me. Me esas certa, ke me arivos longe ante vu. To eventis ante tri monati (1).
(1) L'expresuri « ante tri monati » — « tri monati ante nun, od altri simila, expresas du idei tre diferanta inter su. La sequanta exempli lo komprenigos bone :
On videskis la danjero ante tri monati = ante ke pasis tri monati, on videskis la danjero; ma : on videskis la danjero tri monati ante nun = pasis tri monati depos ke on vidis la danjero.
Lu skribis a me ante ok dii = lu ne vartis ok dii por skribar a me; ma : lu skribis a me ok dii ante nun = pasis ok dii depos ke lu skribis a me.
Li konvinkis ni pri lia yuro ante un duimo de horo = li ne bezonis un duimo de horo por konvinkar ni; ma : li konvinkis ni pri lia yuro un duimo de horo ante nun = pasis un duimo de horo depos ke li konvinkis ni.
El naskis ante 9 monati = el ne vartis 9 monati por naskar; ma : el naskis 9 monati ante nun = pasis 9 monati depos ke el naskis.
Do, se on parolas pri tempo pasinta depos la ago o fakto aludata, on devas uzar ante nun, pos expresir ta tempo, quale en singla duesma frazo supere.
En Progreso VII, 2, trovesas : « Me naracos epizodo di mea voyajo en Amerika, quar yari ante nun » (ye la 7-ma lineo). Sis linei plu infre : « Duadek yari ante nun me esis samskolano... » Sep linei plu infre : « Anke me okupis me pri la ideo duadek yari ante nun. » Itere sur la sama pagino. (Final diskurso da Pro Otto Jespersen al Idista lernanti di sua kurso pri nia linguo, en l'Universitato di Köbenhavn.)
La granda linguisto, qua posedas admirinde la lingui Angla e Franca, tre certe konocas : sometime ago e il y a quelque temps di ta du lingui, ed anke vor einiger Zeit di la Germana. Do il agas kun plena konoco e ni esos kun ilu en bona societo por dicar : Kelka tempo ante nun, du yari ante nun e. c.
69El mortis, tri monati ante nun, pos longa sufri. Qua pensabus, du yarcenti ante nun, ke la homi esos konkurencanta la uceli per aeroplani e direktebli? 69Remarkez ankore la uzo di
ante en la frazi sequanta :
69Me ne savas precize kande me departos, forsan erste pos un monato, ma forsan ante tri semani : to dependas de la retroveno di mea spozo. —
La mediko dicabis, ke il duros vivar adminime un yaro, ma il mortis multe plu balde, pos 70sis dii, ok monati ante nun. —
Vu certe ruinos vu ante longe, forsan mem ante un yaro, se vu duros spensar fole quale vu agas. 7061. —
Apud = tre proxime (ma ne tam grande kam indikas
an; videz ica). Ex. :
la kirko trovesas apud nia hemo. Sideskez apud me. Qua stacas apud la pordo, an la muro? Qua glutinis afisho an la pordo, apud nia nomal plako. 7062. —
Avan relatas la loko, la plaso
(1) quan okupas en la spaco la enti o kozi, kontre ke
ante (ja vidita) relatas la tempo
(2). Ol signifikas : D.
vor (örtl.); E.
before (in space); F.
devant; I.
avanti, davanti, dinanzi (di luogo).
(1) La plaso di ulu od ulo esas, en loko, la parto destinita, atribuita ad oli, od okupata da oli. Ex. : En ta cirko imensa la asistanti esis tante multa, ke on ne trovabus dek plusa plasi, sive por sideskar, sive mem por stacar. — La ordino konsistas en donar un plaso determinita a singla kozo, ed en konstante pozar singla kozo en lua plaso.
(2) Decido 1611 : Vizante super omno la facila aplikebleso e distingi necesa, l'akademio decidas unanime, ke ante e pos uzesez nur pri la sucedo di eventi e fakti, ed avan, dop pri omno cetera. Pri la linguala unaji on uzez ante, pos, se on vizas la linguo parolata, pro ke lore la tempo koncernesas nedubeble, ma se on vizas la linguo skribata, on uzez la prepozicioni avan e dop (e la adverbi avane e dope) pro ke lore la reprezentata linguo esas en la spaco *.
* « Yen kelka frazi motivizanta la decido 1611 : Quankam ta cifri esas avan la nomi dil vari, me tre kredas, ke li skribesis pos ici. Nam, se la cifri esus skribita ante la nomi dil vari, e ne pose, li ne esus tante mikra. Ma, pro ke restis, avan la nomi, kelka spaco libera, on profitis lo por insinuar pose la cifri avan la nomi. — Vu transskribos ta du kolumni de cifri, ica ante ed avan l'altra. Kad vu komprenis bone? Yes, me devas skribar ica ante skribar ita, ma tale ke ol esez avane. — Quankam sur la listo dil rekompensoti la prenomi skribesis avan la nomi familiala, vu sorgos lektar li quale se li esus dop ici. Do vu pronuncos la prenomi pos l'altri, ed ici ante iti. »
En la multa serchi quin il facis por ica gramatiko en la 6 e duima yari di Progreso, l'autoro sempre trovis la prepozicioni ante, avan e pos, dop uzata quale indikesas dal decido 1611.
Decido 1624 : On refuzas unanime apertar nova diskuto pri decido 1611.
70Ex. :
vu konstruktos la paviliono avan la domo ed ante 71ica. —
Lokizez la homini unesme, do ante la homuli, e plasizez eli avan ili. —
La artiklo uzesas avan la substantivo min ofte en Ido kam en la Franca. 7163. —
Che = en la domo, habiteyo, lando, domeno (materiala o spiritala) di... Ex. :
Me lojas che mea patrulo. Me esis che mea onklino, nun me iras (ad) che mea kuzi. Irez quik che la mediko. Che la Angli la veturi pasas sinistre e che la Franci dextre. Me kompris ta mikra poshlexiko che Isaac Pitman en London. 7164. —
Cirkum = D.
um, herum; E.
around, about; F.
autour de..., environ; I.
intorno, all'intorno, vicino, circa; S.
alreador, en contorno, cerca de (en omna senci : loko, tempo e quanteso). Ex. :
la hundo kuris cirkum ilu, cirkum la urbo esas granda preurbi; to eventis cirkum mea duadekesma yaro. 7165. —
Cis = sur ica latero (ne trans olu). Ex. :
cis la rivero la tereno esas pasable sika, ma trans olu la tereno esas marshoza. Venez cis la hego, ni konversos plu facile. (Komp.
trans.)
7166. —
Da indikas la facanto, facinto o faconto di la ago. Konseque 1
e la komplemento dil verbo pasiva, 2
e l'autoro. Ex. :
il esas (
esis, esos, esus)
amata da omni. La pikturi da Murillo. La poemi da Victor Hugo. En ta exempli, « omni, Murillo, Victor Hugo » esas la
aganti, la produktanti dil ago; pro to li indikesas kom tala dal prepoziciono rezervita a la
aganti : «
da ». (Komp.
de, di, per). Vice :
la amo di Deo a la homi (videz
ad) on tre legitime darfus dicar :
la amo da Deo a la homi.
7167. —
De indikas la punto di
de-veno (en la spaco e tempo), l'origino, la dependo, la departal punto. Ex. :
Ta juvelo venas de mea matro. De ube vu adportas ico? de mea rur-domo. La persiko esas importacita de Persia. To ne dependas de me. La treno de Paris a Lyon. De supre e de infre, de omna lateri, de omna rangi sociala venas ad ilu kurajigi. Me sufras de (o
pro)
nevralgio dentala. Li mortis single de hungro (o
pro).
71De lua nasko il sempre montris extrema sentemeso. El 72esas malada de tri semani.
Me savas to de longe. El havis grava morbilo, tri yari ante nun, e de lore el restis tre febla. De nun vu ne plus ekiros sen me. Ni ne vidis li de un yaro. 72Kande on volas parolar pri la komencal punto di ulo eventinta pos dato, pos epoko indikata, on uzas
depos (facita ek
de e
pos). Ex. :
El esis ofte malada depos sua mariajo. Depos sua kronizo, nia suvereno livas rare la chefurbo. 72De uzesas anke kun la substantivi signifikanta mezuro, quanto, kontenanto :
un metro de drapo; turbo de civili e de soldati; taso de kafeo. 72Nulu povas konfundar a :
un metro (venanta)
ek drapo, taso (venanta)
ek kafeo. (Videz
ek plu fore.)
(1).
(1) On darfas supresar, sen detrimento, de pos la substantivo di quanteso : taso teo, metro drapo, dicas la « Grammaire Complète » ma, segun mea konoco, on ne uzis ta darfo.
72On uzas
de kun l'adjektivi
plena (2),
longa, larja, alta, profunda, dika, e. c., qui fakte relatas mezuro, dimensiono :
plena de vino, longa de sis metri, dika de kin centimetri, e. c.
(2) Same kam on dicas : botelo de vino, tale on havas la darfo dicar : botelo plena de vino (botelo de vino, plena). Remarkez, ke botelo de vino ne equivalas botelo por vino, vinbotelo; nam l'unesma povas esar okazione birbotelo, quan on plenigis per vino.
72Fine on uzas
de kun titulo di nobeleso :
duko de Richelieu, markezo de La Fayette. 72On bone remarkez, ke de esas neutila e devas ne uzesar kun la quantesal adjektivi ed adverbi. Ex. : multa homi; poka vorti; quanta invititi? (L'expresuri
multe de homi, poke de vorti, quante de invititi? esus galicismi tam kontrelogika kam
tri de homi.)
72La prepoziciono
de darfas kombinesar kun altri por indikar la loko de qua on venas :
la muso saltis desub la tablo adsub la lito, e desub la lito ol fugis aden la kameno. (Komp.
da, di.)
72Esas remarkenda la tre preciza distingo per
da e
de, quan on obtenas kun la verbi signifikanta
recevar, komprar, aquirar ed altri analoga :
Me recevis ta libro de Alexander, or ta libro esas di Ioannes; do me recevis la libro di Ioannes de Alexander. —
Ta varo esis komprata da me (
me kompris lu);
komprata de me (
me vendis lu). —
Ta kavalo 73esis komprata da mea patrulo de mea amiko (t. e.
mea patrulo kompris lu de mea amiko).
73De co konsequas, ke on devas uzar de (nultempe
ad, quale en la Franca) por indikar la komercisto o vendinto, la persono de qua on kompris o recevis ulo :
Me kompris de ta libristo (ne :
a ta libristo)
amuzanta libro a (o
por)
mea filiineto. —
Me kompris a (o
por)
mea filii voyajal naraci de la libristo (1) quan vu indikis a me. (1) Remarkez, ke se la libristo esus l'autoro di la naraci, on dicus: da e ne de.
7368. —
Di indikas nur la posedo, la aparteno, o la relato generala di ul objekto (quan la genitivo expresas en la lingui flexionale) :
la libro di Petrus; di qua esas ta domo? Di mea patrulo. (
La domo di me =
mea domo.)
73Remarkez, en l'exempli sequanta, quale
di unionesas a
da por distingar tre klare du diversa relati, qui sen ta du prepozicioni restus konfuza e konfundebla :
73La konquesto di Anglia da la Normandi igis la duki di Normandia rivala kun la reji di Francia. —
La sendo di ta letro da Petrus a Ioannes efektigis la deskonkordo qua nun regnas inter li. —
La religial libri di la Kristani omnaeklezia konstante parolas pri la amo di (o
da)
Deo a la homi e pri la amo di (o
da)
la homi a Deo ed al proximo. —
La konkordato obtenita del papo da la rejo dil Franci stipulis to tre explicite (2).
(2) Sen plajiar Ido, la linguo da Zamenhof (se ni dicus : di Zamenhof, ol esus la Polona) nultempe povus per sua unika de tradukar klare e naturale ta exempli ed altri, quin ni ja donis e povus donar ankore. Tria-dek-e-ok yari de existo e la tota evoluciono di lua lexikografi e skripteri ne ja donis ad olu ica posibleso! Ol esas ankore kondamnita, pri omna analoga kazi, ad aranji plu o min stranja ed obskura, qui sakrifikas la ideo expresenda. Quon signifikas : la sklavo liberigita de sia mastro? Kad : la sklavo liberigita de sua mastro? o : la sklavo liberigita da sua mastro? Nul vortal ordino povas destruktar l'ambigueso esperantala en ica kazo ed en multega altri analoga. Bela produkturo di blinda e hazardala evoluciono : 38 yari ne emendis la linguo mem pri ta punto grava e tote ne rara!
Yen ica frazo : The governement of the people by the people. Espo necese tradukos : la regado de la popolo per la popolo! Ma hike per esas tote ne justa, nam E, dicas by, ne through. E la tota frazotradukenda esas : « ...ke la guvernado di l'populo da l'populo e por la populo ne perisos sur la tero ». Se on turnos altre ta frazo, quo restos de l'ideo? Vere quon valoras linguo nekapabla tradukar idei tante simpla sen alterar oli?
74Ido povas distingar tote certe l'autori, la modeli e la proprieteri di artal verko, di portreti, statui, e. c. Ex. : la portreti da Rafaël (il facis li);
la portreti de Napoléon (il esis la modelo, oli reprezentas lu);
la portreti di siorulo X... (il esas lia proprietero, il posedas li kom kolektero od altre).
74« Quankam la tri (prepozicioni
da, de, di) esas necesa, existas por li, quale por mult altra propozicioni, kazo-limiti, en qui on povas tre juste hezitar inter du. Por levar ta dubi, ni povas donar la praktikal regulo sequanta.
74« Se la senco postulas klare l'ideo di l'aganto od autoro, uzez
da; — se ol postulas klare l'ideo di
deveno, o di konteno o di quanto, uzez
de; — en la cetera kazi (do en omna dubebla kazi) uzez audace
di; nam olca esas la maxim
generala de la tri, korespondanta a la genitivo; do, se vu hezitas inter la tri, vu povas uzar ol prefere; tale vu riskos minime erorar, e vu esos komprenata » (
Progreso, II, 33).
7469. —
Dop relatas nur la spaco, quale
avan (videz ica) di qua ol esas la justa kontreajo :
Il departis avan me, me sequis e balde preterpasis lu, tale ke il arivis dop me. Iosef iris al tribunalo por prizentar su avan la judiciisto; ma il arivis longe ante ica e mustis vartar. —
En lineo de soldati qui marchas ad ni, l'unesma esas avan la duesma ed ica dop l'unesma; la duesma esas avan la triesma ed ica dop la duesma, e. c. —
Se me lektas, irante de sinistre ad dextre quale en l'ocidental lingui, la vorto l'infanto,
l'artiklo esas avan i ed ica dop l'artiklo; la i esas avan n ed ica dop i, e. c. Kontraste, se me lektus ta vorto (quale en la Hebrea)
de dextre ad sinistre, la o esus avan i ed ica dop o, la t esus avan n ed ica dop t, e. c. (Videz, ye
avan, la decido 1611).
7470. —
Dum indikas la duro di tempo en qua ulo eventas od esas facata, agata :
il dormis dum la koncerto; il esis absenta dum tri yari; il sucesis fugar dum la masakro; el esis malada dum sua infanteso (1).
(1) Kompreneble, se on volas dicar ke el ne cesis esar malada tam longe kam duris elua infanteso, on dicas : dum sua tota infanteso,
75Nultempe tacez ta prepoziciono, malgre l'exemplo di ula lingui, di la Franca exemple, qua tre logikale dicas :
il guvernis dum kin yari la kolonio e
il studiis dum tri yari filozofio, ma qua dicas anke, e kontrelogike :
il guvernis kin yari la kolonio, e :
il studiis tri yari filozofio. Ma kad on guvernas yari o lando e homi? Kad on studias yari, o cienco, arto, mestiero? Por ne dicar absurdajo, kompromisar la justa kompreno, on mustus avertar (quale agas nacionala gramatiki) ke en ta expresuri e le analoga, « kin yari » e « tri yari » esas nule direta komplimenti, ma cirkonstancal komplementi tempala, pro ke
dum esas tacita. Ka ne esas preferebla, kom plu sekura, nultempe tacar la prepoziciono e dicar kun olu :
la kin yari dum qui il guvernis la kolonio esis le maxim prosperanta por olu; me studiis filozofio dum tri yari e la general historio dum quar yari; il retromarchis o marchis retroe dum un mi-horo pro pario stupida quan il facabis? 75Nultempe uzez
durante vice
dum; nam
durante ne esas prepoziciono. Ex. :
la diskurso durante tre longe ol certe tedos l'askoltanti. 7571. —
Ek = de interne ad extere di... Ex. :
la hundo saltis ek la barelo (lu esis en la barelo);
la hundo saltis de la barelo (lu esis nur
an la barelo). Do atencez ne konfundar ek a de; nam, quale vu vidas,
ek supozas, ke on esis
en la loko, kontre ke
de supozas, ke on esis nur
an od
apud olu.
75Per extenso naturala
ek uzesas anke por indikar la materio di ula kozo (ek qua on imaginas, ke ol esas extraktita) :
vazo ek oro; ma esas preferinda dicar :
ora vazo. Domo konstruktita ek petro. Quon vu facas ek ico? Quon vu facas ek vua pekunio? Ne konfundez
ek al punto di
deveno. Dicez :
Me recevis letro de Paris, ne
ek Paris.
75Atencez bone la difero inter :
botelo ek... (materio),
botelo de... (kontenajo),
botelo por... (destineso). Ex. :
botelo ek vitro, botelo de vino, botelo por oleo. 75Pos la verbo
konsistar, on uzas
en o
ek. Ex. :
La kurajo ne konsistas en ne sentar ula timo, ma plu juste en ne egardar la danjero. Ek quo konsistas la afero? 75Ek darfas uzesar metafore por indikar objekto o mem 76ento apartenanta ad ensemblo, kolektajo (e quin on supozas
extraktita ek olu), exemple pri relatanta superlativo :
la maxim richa ek omni. Ma on darfas anke uzar
de, quale ni vidis ye :
gradi komparala. Mem
inter anke konvenas en ta kazo.
7672. —
En = ye l'internajo di (loko, o di to quon metafore on komparas a loko). Ta prepoziciono relatas la spaco e la tempo. Ex. :
Il marchas en la chambro. En printempo l'arbori florifas. En la jorno il dormas (1).
Jetez ico en la fosato. Dicar «
aden la fosato » ne esus erora, ma vere tote neutila, pro ke « jetez » indikas sat bone per su, ke « ico » ne ja esis en la fosato; konseque la chanjo di loko ne bezonas indikesar duesmafoye per « aden ».
(1) Esas kazi ube plura prepozicioni povas expresar logike la relato. Do tote senyure e nejuste la helpolinguo impozus ica prefere kam ita. Ex. : sufrar de (o pro) dursto; en o dum la jorno.
7673. —
Erste = ne plu balde (kam). Ica defino montras, ke ta vorto esas adverbo. Pro to ol trovesas inter l'adverbi tempala. Ma, pro ke ol semblas a kelki quaza prepoziciono, ni repetas lu hike kun exempli :
Me venos erste morge (2).
Ja en la lasta yaro me suspektis ilu; ma erste dum la somervakanco di ca yaro me havis la konfirmo di mea suspekto. Komencez erste pos ni, nam vu laboras plu rapide (kam ni).
(2) Remarkez la difero inter : me venos erste morge e me venos nur morge. L'unesma dicas : me venos ne plu balde kam morge; la duesma dicas : me venos (unike) morge e ne en altra dio.
7674. —
Exter = ye l'exterajo di... (sen chanjo di loko). Ex. :
Pro quo vu restas exter la domo? Enirez e venez apud ni. Il habitas exter hike, che sua gepatri. Exter konkurso. Exter metafore uzesas kun la senco «
ecept(it)e » :
exter ta legi ne existas altri. 7675. —
For indikas eskarto plu o min granda
(3); ol esas la kontreajo di
proxim. Ex.:
Il habitas pasable for 77hike.
Ne restez tale for ni, ma venez proxim ni, e sideskez apud me, an la tablo. (3) Quale nia omna nocioni, la nociono di for esas relativa, totsame kam la nociono di proxim. Exemple, forirar povas okazione signifikar nur eskartar su (de) : forirez del tablo.
77Esas remarkenda, ke
de, qua per su indikas nur separo e departal punto, plu bone konvenas, kom prefixo, kam
for, kande on ne intencas indikar
foreso o
foriro striktasence. Exemple, por indikar nur la departo-punto,
deirar, deflugar, detranar, e. c., esas plu bona kam
for-. E mem
forprenar esas ne uzenda
(1), nam on prenas
de o
ek ma ne
for, adminime en la senco quan expresas
deprenar, ekprenar. La vorto
forprenar povas signifikar nur, ke on prenas (ulo) fore, e ne proxime.
(1) Videz Progreso, V, 723, noto 2. La forpreni di Espo esas nur imito di weg- Germana, en la realeso.
7776. —
Inter = en la spaco o tempo qua separas du o plu multa personi, kozi. Ex. :
Inter Francia e Rusia esas Germania. Il pozis su inter ni du. El venis inter ok e dek matine (2).
(2) Inter supozas plura personi o kozi. Ne dicez do : inter ilua amikaro (nomo singulara gramatike), ma : inter ilua amiki. Du personi o kozi adminime esas necesa por ke on darfez uzar « inter ».
77Metafore
inter uzesas por indikar partigo, kambio o reciprokeso :
li dividis inter su dek e du pomi; li kambiis inter su lia vesti; li luktis, parolis inter su (prefere :
li interluktis, interparolis, e. c.). (Videz ye la
verbi reciproka.)
77On devas ne konfundar
inter a
ek qua expresas ideo tre diferanta. (Vid. ica lasta.)
7777. —
Kontre = opoze a
(3). Ex. :
Kad vu votas por o kontre la propozo? La Hispani kombatis longe kontre la Mauri. La domo esas shirmata kontre la nordal vento. Lua fenestri esas kontre (la) mei. (3) En noto, p. 32 di « Grammaire complète », France lektesas : Kontre sempre kontenas la ideo di opozo materiala od etikala.
77Ma on devas ne uzar
kontre por la senco
apud, an, ad (F.
envers),
kun. Ex. :
La fenestri apud (plu bone :
an)
la strado. Il agis ad me tre amikale. Se on dicus
kun me, la senco esus :
il e me agis.
7778. —
Koram = en la asisto, prezenteso di... Ex. :
koram ulu; koram me; koram notario; koram la judiciisti. 78Il dicis to ante me, avan vu e koram vua gepatri; me do nur repetis to quon il dicis l'unesma e koram ni omna. 7879. —
Kun = akompanate da..., juntite a...
Il promenas kun amiki; restar kun leono esas danjeroza (1).
(1) En la netushebla Fundamento da Zamenhof : resti kun leono esas danghere.
78Nultempe uzez
kun vice
per, nam la duesma indikas instrumento, kontre ke
kun, quale ni vidis, indikas akompano, uniono. Do ne dicez (imitante ula lingui) :
il frapis me kun bastono, ma :
il frapis me per bastono. 78Memorez bone, ke la verbo
konfundar postulas
kun o
ad por sua nedireta komplemento, segun la decido 1205. Specala noto akompananta la decido fixigas la selekto tavorte :
78« Se ek plura kozi on facas pelmelo per mala o ne suficanta distingo mentala, qua mixas iti kun ici, lore la prepoziciono uzenda esas
kun. Ex. :
Nun il konfundas en sua odio, la kulpozi kun l'inocenti, la boni kun la mali. »
78« Se la spirito transportas erore la qualesi od individueso di ulu od ulo ad altra, lore la prepoziciono uzenda esas
ad. Ex. :
Vu konfundis manekino a homo. Ne konfundez lampiro a lanterno. »
(2).
(2) Progreso, VI, 513, noto 2.
78Ne dicez « kune kun » quale l'Esperantisti. Ta stranja expresuro ne uzesas en Ido.
Kun, simple, o
samtempe kam kune, unionite, solidare expresas certe plu bone, segun la kazo, la idei quin l'Esperantisti inkluzas en « kune kun ».
7880. —
Lor = en la tempo di, samtempe kam :
Lor vua nasko; lor mea mariajo; lor la tertremo di...; en la realeso, la homi esas egala nur lor sua nasko e lor sua morto (3).
(3) Ta prepoziciono genitas l'adjektivo lora : Ti qui vivis en ta epoko savas quante teroriganta esis la lora eventi. — Ol genitas anke la adverbo lore, de lore, til lore. Se me esus avan la morto, mem lore me atestus lo.
En Progreso, V, 28 trovesas ico : « Kelkafoye on uzas la prepoziciono lor kun vorti qui indikas dato o tempo, t. e. kun nomi di dio, monato, yaro. To esas nejusta : en omna tala kazi on devas uzar ye (por preciza indiko), en o dum (por intervali), ex. : ye la unesma di januaro, ye du kloki; en la printempo; dum la venonta yaro. — Lor povas (darfas) aplikesar nur a konkreta eventi, nam ol signifikas exakte : « en la tempo di, samtempe kam ». Ex. : lor meamariajo; lor la nasko di mea unesma filio; lor la lasta aparo di la kometo di Halley, lor l'explozo di la kurasnavo Liberté. On darfas anke dicar : « dum la milito Ruso-Turka », nam hike on parolas pri ulo, qua duris kelka tempo. »
7981. —
Malgre = sen impedesar da..., sen cedar a... Ex. :
Il sucesis malgre omna obstakli; il departis malgre sua matro o : malgre la impero di sua patrulo. Quale on vidas,
malgre povas havar kom komplemento persono o kozo
(1).
(1) Uli ne dicernas bone la difero di malgre e tamen.
Ica lasta ne esas prepoziciono e havas nula komplemento konseque; ol pleas la rolo di adverbo kun ideo di kontrasto, di opozo : il esas povra e tamen (il esas) jeneroza. Il esas malada, tamen il volas laborar. — Tamen = malgre to.
7982. —
Per indikas l'instrumento di la ago, to quo uzesas por produktar olu, la moyeno :
skribar per plumo, per krayono; sendar per posto; mortigar per hungro; li interbatis per pugni; il suocidis per revolvero; persuadar per dolceso; vu kovros la amasi de betravi per palio. 79Precize pro ke
per indikas instrumento, moyeno, lu ne darfas uzesar avan la aganto en la komplemento dil verbo pasiva, sive ta aganto esas persono od animalo, sive ol esas kozo; nur
da uzesas takaze :
lu esas tote kovrita da nivo. Se vu hezitos inter
da e
per, chanjez la formo pasiva a formo aktiva :
la nivo tote kovris la tekti. Do la nivo esas la aganto en la frazo pasiva; konseque on devas uzar
da (ne
per) avan olu.
7983. —
Po preiras la kozo kambie donata; ol indikas equivalo :
me kompris la domo po quaradek mil franki =
me pagis quaradek mil franki po la domo;
sigari po dek centimi. —
Me kompris dek sigari po un franko (
sume). Se on volas dicar :
sigari di qui singla kustas un franko, on dicas :
sigari po un franko single. Silko po kin franki (singla) metro; me kambiis mea biciklo po un plu nova. Il pagis la glorio po sua vivo. Me defensus ta afero mem po mea sango. Po quante vu vendas ta flori? to esas :
po quanta preco. Se on dicus :
quante vu vendas ta flori? la senco esus :
kad vu vendas li grandaquante, mikraquante, grose o detale? 79Por indikar l'unajo kun qua relatas la preco on uzas la
80prepoziciono
por. Ex. :
On abonas ta revuo po dek e du franki por yaro. On darfas anke dicar : po dek e du franki yare. 80Esus neutila uzar
po (od irg altra prepoziciono) avan komplemento direta :
omna (o singla) libro kustas tri franki (e ne :
po tri franki).
8084. —
Por indikas la skopo, la koncernato, la profitanto o nur destinario. Ex. :
Por quo vu volas havar pekunio? por komprar to quon me bezonas. On manjas por vivor, on ne vivas por manjor. Me kompris ludili por mea infanti. Ica letropapero esas por tu e ta kuverti por me. La evento esas fortunoza por ilu, ma desfortunoza por vi. Me havas nulo por skribar, nek plumo, nek krayono (1).
(1) Atencez la granda difero inter : me havas nulo por skribar e : me havas nulo skribenda. Forsan nun Esperantisti plajianta Ido facas la distingo dil du idei; ma ti qui ne ja adoptis nia end esas tote nekapabla facar ta distingo : li konocas nur : me havas nulo por skribar.
80On uzas
por avan l'unajo kun qua relatas la preco. (Videz
po pri ca punto.)
8085. —
Pos relatas nur la tempo. Ol esas juste la kontreajo di
ante. (Videz ica.) Ol signifikas « plu fore kam... » (en la tempo). Ex. :
To eventis pos mea departo. Me certe arivos pos elu. Quon li agos pos mea morto? 80Me atestas, ke il dicis to
ante tua fratulo ed
avan tu, nule
pos ilu, quale il asertas; e me savas lo tre certe, nam omno eventis
koram me.
8086. —
Preter = pasante apud (ulu od olu) ed irante plu fore kam (li). Ex. :
Ni rajuntis li ye la halteyo, ma iris preter li e preter omni quin ni renkontris, til ke ni atingis la portuo. —
Ni iris preter lia fenestri, malgre lia signi e voki. —
Li preter-vehis ni, ma salutis ni afable, pasante. —
Pro quo camatine vu iris preter mea pordo, sen haltar dum kelk instanti? 8087. —
Pri = koncerne, relate. Ex. :
libri pri filozofio. Il esas tre erudita pri historio. Parolez a ni pri la linguo internaciona e pri vua voyaji. 81Nultempe uzez, vice
pri, sive
de, malgre l'exemplo di la Latina, sive
sur malgre l'exemplo di ula lingui vivanta.
81Ma tre reguloze vu darfas uzar
koncerne,
relate qui expresas la sama ideo kam
pri, ma en formo triople plu longa.
8188. —
Pro = per efiko od efekto di... Ex. :
Il mortis pro hungro; me tremas, ne pro timo, ma pro koldeso; el agas tale pro jaluzeso. Pro quo tu ploras? pro ke Petrus batis me. 81Se on atencos, ke ta prepoziciono fakte konocigas
de quo venas la efekto produktita (exemple « hungro » en :
il mortis pro hungro) on komprenos, ke ol havas kelka afineso kun
de. Co explikas, ke en ul okazioni, ol povas esar remplasata dal prepoziciono
de. Ex. :
il mortis de hungro expresas la kauzo dil morto (
hungro)
tam juste kam : il mortis pro hungro. Same : el esas malada pro o de febro. 8189. —
Proxim = ye mikra disto de la punto indikata, ne for olu. Ex. :
Me plantacigis kelka florarbusti proxim la domo. Kande il sentis su proxim la morto. 81Ta prepoziciono esas la kontreajo di
for. Kun olu la vicineso restas min granda kam kun
apud. (Videz ica e
an, qua indikas ne nur vicineso, ma kontigueso o kontrakto.)
8190. —
Segun = sen eskartar de..., konforme a... Ex. :
ni vivez segun la nova precepto : « amez l'una l'altra, quale me amis vi » e ne segun l'anciena : « okulo po okulo e dento po dento. — Il agis segun sua opiniono. To ne esas permisata segun la lego. Arkitekturo segun la gusto di Renesanco. Pikturo (kopiuro) segun Rafael. Nultempe uzez segun vice per. Do dicez : el esis la perfekta portreto di sua patrulo per (e ne :
segun)
sua boneso e honesteso (1).
(1) Ne imitez Esperanto dicanta en « La feino » : « kiu estis la plena portreto de sia patro laù (vice per) sia boneco kaj honesteco », nam vi alterus l'ideo tradukenda.
8191. —
Sen esas la kontreajo di
kun. (Videz ica.)
Ol indikas l'absenteso, la manko dil persono o kozo nomata : Il arivis sen sua amiko; me ne povus vivar sen tu. 8292. —
Sub indikas la situeso di ulo (od ulu) relate to quo esas supere ed en la sama vertikal direciono :
la kato dormas sub la tablo. Me refujis sub la hangaro pro la pluvo qua faleskis. La muso kuris (ad) sub la armoro. (Komp.
sur).
8293. –
Super (sen kontakto kun la objekto) = D.
über, oberhalb; E.
over, above; F.
au-dessus de; I.
sopra, al disopra; S.
por encima de sobre. Ex. :
qua nombrizos la steli qui brilas en la cielo super ni? La vento pulsis l'aeroplano super la maro (o, se to esas necesa por indikar translaco,
adsuper la maro).
La muevi flugas super la maro ed ofte pozas su lejere sur olua ondi. 82Atencez ne uzar
super o
sur vice
pri.
8294. —
Sur indikas la situeso di ulo (od ulu) relate to quo esas plu infre, en kontakto kun olu ed en la sama direciono :
La navi vehigas sur l'oceano homi, bagaji e vari. La kato saltis adsur la tablo por kaptar olu. 82Metafore :
havar autoritato sur judiciisti; havar yuri sur la krono; prenar afero sur su (1). (Komp.
sub.)
(1) O « asumar afero » egale bona, se mem ne plu bona. (2) Segun Progreso, IV, 661. — Videz, p. 224, tra e trans, omisita pos til.
8295. —
Til indikas la termino en la spaco o tempo. Ex. :
Ni irez til la frontiero; vartez til mea retroveno. 82Til uzesas kun
de por indikar spacal o tempal intervalo :
de lundio til jovdio; de Calais til Dover. Ol indikas anke minimo :
il spensis de cent til duacent franki, o simple :
il spensis til duacent franki. 82Til signifikas, ke on atingas la limito indikata. Kande la limito indikata esas, ne punto, ma ula intervalo, on devas kompletigar l'indiko, dicante precize : « til la komenco o fino di... » od : « til la yaro 1912
exkluzite o
inkluzite (od
exkluzita, inkluzita) » (2).
224Hike ni pozas la du prepozicioni tra e trans omisita pos til p. 82.
[ La originalo omisis ca du prepozicioni e pozis li ye la fino di la libro, p. 224 ; ca pagino ridonas li a la loko quan la verko ipsa indikas. ] 224 Tra = de un latero od extremajo a l'altra, interne. Ex. :
Li pasis tra la foresto. Il sinkis sua espado tra ilua pektoro. 224 Trans = adsur l'altra latero. Ex. :
On pasas tra la rivero per vadeyo e trans olu per ponto. Ne irez trans la lago, nam ibe vu jenesus dal turisti. 8296. —
Ultre = adjunte ad :
Ultre mea matrala linguo, me savas la Germana. Me esis tre charjita, nam ultre mea valizo, me portis du grosa paki. 82Ultre esas nur prepoziciono. Ni donez un plusa exemplo :
83«
Ultre mea repasto, me prenis kafeo kun glaseto de brandio »
(1).
(1) Ultre diferas de plus. Advere de la matematikal vidpunto la difero ne esas granda, pro ke A + B = B + A (e mem ne sempre!). Ma, en la komuna vivo, l'ordino ne esas indiferenta, sive pro la tempo, sive pro l'importo relativa e tre neegala di l'adicionendi. Exemple, la supera frazo equivalas : « Me prenis mea repasto plus mea kafeo. » Esus ridinda dicar : « Me prenis kafeo plus mea repasto », kontre ke on povas dicar tre bone : « Me prenis kafeo ultre mea repasto. »
De to konsequas, ke nultempe on bezonas adverbigar ultre : la adverbo uzenda esas sempre pluse, qua anuncas l'adjunto di altra kozo a l'unesma e predicita. Exemple, F. en outre devas sempre tradukesar per pluse. Do on ne bezonas desquietesar, kad ultre povas uzesar kom adverbo e tale divenar kelkafoye dusenca. Exemple : « Ultre la festino eventis gaya balo. » Ula kritikemi kredas, ke la frazo esas bisenca til la streko. No, nam en l'altra senco on devus dicar : Pluse, la festino eventis... » (e o kun gaya balo). On havas nul ambigueso timenda, se on uzas la justa prepoziciono. (Progreso, VI, 481.)
83Ne konfundez
ultre a
exter, trans o
ecepte.
8397. —
Vice = remplase...; od indikas ago kontrea, quan on opozas ad altra. Ex. :
Il parolis vice la prezidero; il ludas vice laborar. 83Ta prepoziciono uzesas kom prefixo, en sua senco internaciona :
vice-administrero, vice-prezidero, vice-sekretario, vice-rejo, vice-rejeso, e. c.
83Ol ludas anke la rolo di adverbo. Ex. :
Pro ke la prezidero esis absenta, me parolis vice (lu).
Il devus skribar sua letri, vice (to)
il babilas. 8398. —
Ye esas prepoziciono di senco nedeterminita, quan on uzas nur en la kazi ube nul altra prepoziciono postulesas da la senco. Ol indikas nome la loko o la dato exakta di evento, di fakto. Ex. :
Ye l'angulo di la strado; ye la dekesma kilometro; ye dimezo; ye la lasta foyo. 83Pro ke ol indikas la loko, on uzas lu por precizigar la koncernata parto di la korpo :
me doloras ye la kapo; il prenis elu ye la tayo; il kaptis la kavalo per lazo ye la kolo. Esus tote ne justa dicar, quale la Franca :
per la tayo,
per la kolo, nam nek la tayo, nek la kolo esas l'instrumento di
84la ago; or ni vidis ke
per indikas sempre l'instrumento, la moyeno uzata.
8499. — Kande la prepoziciono uzata ne indikas per su la chanjo di loko e nulo altra komprenigas la translaco,
ma nur lore, on montras ta chanjo adjuntante
ad a la prepoziciono :
ad-en, ad-sur, ad-sub, ad-super, e. c., quale ni ja vidis. On darfas uzar o ne la streketo, do skribar
ad-en o
aden, e. c. Ex. :
Il kuris de la salono aden la koqueyo. Kun
ad sola on ne savus kad il eniris o ne en la koqueyo. Ma me dicos :
pozez la lampo sur la tablo (sen
ad), nam videble la lampo ne esis antee sur la tablo, altre me ne dicus pozar lu sur ta moblo. Agez tale en omna kazi analoga.
84100. — La prepozicioni formacas derivaji (per
-a, -e, -o) se la signifiko lo permisas
(1). Ex. :
avana, avane, avano; dopa, dope, dopo (2);
apuda, apude; cisa, cise; transa, transe; fora, fore; proxima, proxime; suba, sube; sura, sure; supera, supere; extera, extere; dume; antea, antee; kontrea, kontree; retroa, retroe, e. c.
(1) Nula prepoziciono formacas verbo direte, pro ke ol ne kontenas en su l'ideo verbala. Mem cirkumar esas forjetita dal Akademio pro ta motivo. Nun vice lu on uzas cirkondar. Ma co ne supresis cirkumajo tote analoga a exterajo, internajo e. c.
(2) La difero inter avano, dopo e avanajo, dopajo (od altri simila) esas ke per -o en ta vorti on indikas nur la punto avana, dopa e. c., kontre ke per -ajo on indikas parto plu vasta o grosa.
84Quale on vidis per la supera exempli, nula prepoziciono (mem ti qui finas per
e) darfas uzesar kom adverbo sen adjuntar l'adverbal dezinenco
-e (kontree, antee).
84101. — On ne dicas
ene ma
interne (de l'adjektivo
interna); nek
eke, ma
extere, nek
pere, ma
mediace (
di); pro ke la vorti
interne, extere, mediace expresas l'ideo adminime tam bone ed esas quik komprenata da milioni de homi, quin
ene, eke, pere astonus e trublegus.
84Ne konfundez
supere a
supre, nek
sube ad
infre o
base.
84Supre ed
infre havas senco
absoluta, ed indikas loki o parti en determinita objekto : la
supro (o suprajo), la
infro (o
infrajo)
(3).
(3) On uzas prefere suprajo, infrajo por indikar la geometrial extremajo, surfaco o pinto. Ex. : la supro di la komodo esas horizontala; la suprajo di la komodo esas marmora (o : ek marmoro). To esas nur nuanco.
85Supere ed
sube havas senco
relativa, ed indikas nur situeso o direciono relate punto determinita : t. e. nivelo plu o min alta. Exemple, konsiderante domo kun sis etaji e parolante de la vidpunto di ta, qua lojas sur la triesma, la
supera etaji esas la quaresma, la kinesma e la sisesma, ma la
supra etajo esas nur la sisesma; la
suba etaji esas la duesma, l'unesma e la ter-etajo, ma l'
infra esas nur la lasta
(1). Konseque en citado, on devas dicar :
videz supere (e ne
supre),
videz sube (
videz infre signifikus : videz ye l'infro (infra parto) di la pagino, ex. en « infra noto »).
(1) Supere venas de super, quan on distingas de sur. (Videz ta du prepozicioni e komparez li); ma infre opozesas a supre. (Progreso, III, 664.) — Sube venas de sub, qua indikas la situeso relate to quo esas supere ed en la sama vertikal direciono.
85Fine remarkez, ke la
supro o
suprajo ne esas sempre nek necese la
somito, nam ol povas esar larja e plana; on ne parolas pri la somito di moblo, di domo; la
suprajo di la tero tote ne identeskas kun la
somiti di la monti. On anke devas ne konfundar
infra e
basa : infra relatas la loko o situeso,
basa la dimensiono. La
infra etajo di domo povas esar
alta, e mem la maxim alta; kontraste la
supra etajo povas esar tre
basa.
85102. — Pri la
komplemento di adverbo prepoziciona observez ico :
85Existas adverbi derivita qui pleas la rolo di prepozicioni e konseque havas komplemento, quale la vera ed originala prepozicioni. Pri ta komplemento on agas quale pri la komplemento dil vorto fonta :
Koncerne, relate, ecepte ulu od
ulo, pro ke on dicas
koncernar, relatar, eceptar ulu od
olu (2).
(2) Decido 1094 : On adoptas ica regulo : « Por formacar kompozita prepoziciono, on adjuntas a l'adverbo la prepoziciono quan l'originala vorto (verbo o adjektivo) havas : simila ad, do : simile ad, diversa de, do : diverse de, koncernar ulo, do : koncerne ulo (Progreso, VI, 212).
Decido 1183 : L'Akademio aprobas ica interpreto di la decido 1094 : Kande la verbo fonta postulas nula prepoziciono, t. e. esas transitiva, l'adverbo derivita postulas anke nula prepoziciono : koncerne ico, relate ico (Progreso, VI, 417).
86Ma preferez la propozicioni primitiva a l'adverbi prepoziciona, kande nula specal motivo konsilas ici. Exemple,
pri, segun, inter esas preferinda kam,
koncerne, relate, konforme a, meze di. Mem ica lasta darfas uzesar nur se la senco esas vere :
en la mezo di, exemple :
meze di la chambro = en la mezo di la chambro. Ma
meze di mea amiki nule equivalas :
inter mea amiki.
86Sempre dicez
pro e ne
kauze di, plu o min Franca idiotismo.
86103. —
La plaso dil komplemento di irga prepoziciono (primitiva, derivita o kompozita) fixigesas da ica general regulo : ol devas sempre
sequar nemediate la prepoziciono, sen ul ecepto.
86To esas tre importanta por evitar l'obskuraji ed ambiguaji, quin produktas en la Angla ed en la Germana, exemple, la prepozicioni qui
sequas lia komplemento, o mem
preiras e
sequas ta komplemento.
86104. — Omna prepozicioni darfas uzesar avan infinitivo ed en la sama kazi por qui on uzus li avan equivalanta substantivo. Ex. :
il kantas pos drinkir (quale :
pos drinko);
il manjas ante departar (quale :
ante sua departo);
me ne povus facar to sen esar sustenata (1) (quale :
sen susteno);
vu facas ad ilu troa honoro per diskutar kun ilu (quale :
per vua diskuto);
il esas malada pro tro laborir (quale :
pro troa laboro);
mea laboro konsistos en montrar (quale :
en montro.
(1) Me ne povos facar to, ne esante sustenata inspirus la kompreno : me ne povos... pro ke me ne esas sustenata.
86Ma kande la prepoziciono indikata dal senco esas
di o
ad, esas ordinare plu bona ne expresar olu, nam la kuntexto sufias por sugestar lu.
87105. — Vice l'expresuro « la fakto di » sequata da infinitivo, on darfas uzar nur l'artiklo kun ta infinitivo. Ex. : «
Ne la fakto (di) ebriigar su konstitucas l'alkoholismo, ma la fakto (di) drinkar kustume alkoholo » povas e darfas esar expresata ne min klare e plu kurte per :
Ne la ebriigar su konstitucas l'alkoholismo, ma la drinkar kustume alkoholo; ed altramaniere :
la alkoholismo konsistas ne en la ebriigar su, ma en la drinkar kustume alkoholo. —
Altr exemplo : «
Ne la fakto (di) timar nulo konstitucas kurajo, ma la fakto (
di)
afrontar danjeri malgre la pavoro, quan on sentas pro li »; plu kurte per :
Ne la timar nulo konstitucas kurajo, ma la afrontar danjeri malgre la pavoro quan on sentas pro li. 87Ma ca exempli di rara kazi ne devas instigar vu ad uzar l'artiklo nediskrete e tedante avan l'infinitivo (quale se la substantivi ne plus existus), e dicar exemple :
la studiar e la muzikar esis lua delici, vice :
la studio e la muziko esis lua delici. 87106. —
Prepozicioni kun verbi. — L'uzado di prepozicioni kun verbi esas un del maxim granda desfacilaji dil vivanta lingui.
87En nia linguo ica desfacilajo esas grandaparte vinkita per l'injenioz institucuro
(1), ke la verbo esas transitiva en omna posibla kazi.
(1) Ol havas kom bazo ca principo logikala (quale ni vidis ye la verbi) ke malgre kontrea exempli di nia lingui, la verbo devas esar transitiva, kande lua ago povas atingar direte objekto : mokar, nocar, atencar e. c. ulu, ulo.
87Yen kelka exempli ube nia linguo fixigis la verbo kom transitiva :
aludar, bezonar, disponar, diletar, regnar... 87(Altra avantajo di la verbi transitiva esas, ke on povas uzar li en pasivo, Ex. : se on dicas :
regnar lando, homi, on povas dicar :
lando regnata (da ta suvereno) e parolar pri
regnati. Se on dicas :
plura autori laboris ica libro, on povas dicar :
ica libro laboresis da plura autori. 87Duesma moyeno faciligar l'uzado di prepozicioni, e la sola regulo sequenda en nia linguo esas :
selektar la prepozicioni segun lua propra senco, tote ne segun la verbi od
88altra vorti, qui akompanas lu. Ex. :
absolvar ulu de
kulpo; adicionar un nombro ad altra; konvinkar ulu pri
ulo, e. c.
88Fine on devas ne iterar sen neceseso la prepoziciono; generale, ne esas utila uzar lu
en e
dop la verbo. Suficas exemple dicar :
irar ek la chambro, portar ulo ek la chambro (o :
forportar, se on volas expresar l'ideo di forigo);
pozar lampo sur tablo (vice :
ekirar ek..., ekportar ek..., surpozar sur...).
88Pri la prepoziciono
ye, pro ke ol esas tante komoda, on ne devas tro uzar olu. Exemple, on povas dicar plu bone :
abundar de (quale
plena de, richa de, nam
de indikas la kon
tenajo);
acendar de (indikas l'origino);
konvinkar pri; komprenar per, o
sub; reverencar ad (
ad indikas la skopo di l'ago); e forsan mem (quale agas korekte kelka samideani) :
chanjar ad, edukar ad; nam to esas konforma a l'esencal ideo di la prepoziciono
ad. Aparte,
chanjar ad... esas certe plu logikala kam
chanjar en..., malgre l'exemplo di D. F. (cetere, D. uzas anke
zu ed E.
to). — (Segun L.
Couturat e P.
de Janko,
Progreso, II, 458).
88Ido havas
koordinal konjuncioni,
subordinal konjuncioni ed un
questional konjunciono.
88107. — Yen la
koordinal konjuncioni :
88Do = E.
then (therefore), consequently; D.
also, demnach, somit, folglich; F.
donc (par conséquent); I.
dunque, quindi; S.
luego, per consiguiente. 88Ed o
e = D.
und; E.
and; F.
et; I.
e, ed; S.
y, é. 88Ma = D.
aber, allein (nach Verneinung),
sondern; E.
but; F.
mais; I.
ma; S.
mas, pero (1).
(1) Ma indikas opozo, restrikto, difero inter la du propozicioni o vorti quin ol unionas : Lu esas severa ma yusta. Me tre deziras facar ta voyajo ma me ne povas lo. Fidez ad ili, ma ne ad eli.
88Nam = D.
denn; E.
for; F.
car, en effet; I.
diffati; S.
en efecto (2).
(2) Nam anuncas expliko, motivo, pruvo relate lo dicata en la propoziciono a qua ol unionas la sua, Ex, : Tu vartos vane, nam ilne venos, pro ke il esas malada. La konjunciono nam unionas la duesma propoziciono : il ne venos a l'unesma : tu vartos vane e donas expliko, motivo pri lo dicata en ica. — Me ne esperas, ke il sucesos; nam, pro ke il esas tre indolenta, il ne demarshos sat multe.
89Or = D.
nun (aber); E.
now; F.
or; I.
ora; S.
ahora (1).
(1) « On demandas ofte de ni expliko di ca konjunciono, pro ke multa lingui ne havas l'equivalanta, e supleas ol per altra konjuncioni de diversa senci. Or uzesas nur en la rezoni, por enduktar un plusa premiso, t. e. motivo. Ex. : « Omno quo foligas esas veneno; or l'alkoholo foligas; do... » On devas ne intermixar or kun do, qua esas quaze opozita, nam ol induktas la konkluzo; nek kun ma, qua anuncas od expresas, ula opozo (ex. : opozanto povus dicar : « ma l'alkoholo fortigas, nutras... »). En la praktiko, on ne enuncas formale la rezoni, on tacas una de la premisi, od on renversas lia ordino. Kande la premiso (motivo) sequas la konkluzo, or remplasesas da nam; ex. : « l'alkoholo esas veneno, nam ol foligas ». (On tacas la majora, qua konsideresas kom tro konocata od evidenta. — Plura lingui supleas or per la konjunciono qua signifikas nun (D. nun (aber), E. now); ma on vidas facile, ke lore ol nule indikas la tempo... Ta konjunciono esas do aquirajo di la logikala spirito, qua sempre plu dominacas la moderna e civilizita lingui, pro la progresi di la cienco. (Progreso, VI, 141.)
89Tamen = D.
dennoch, gleichwohl, nichtsdestoweniger, trotzdem; E.
however, yet, still; F.
cependant, pourtant, néanmoins; I.
pero, tuttavia, ciò non ostante; S.
con todo, sin embargo, a pesar de (2).
(2) L'intima senco di tamen esas : opoze ad ico, malgre lo dicita, malgre ta obstaklo. Ex. : Il esas tre richa, tamen il almonas nultempe. Me savas, ke me riskas la morto, tamen me iros adibe.
89Od, o (3) = D.
oder; E.
or; F.
ou, ou bien; I.
o, od; S.
ó, ú. (3) Quale pri ed, e, on uzas prefere la formo sen d, kande l'eufonio permisas.
89O(d)... o(d) = D.
entweder... oder; E.
either... or; F.
ou... ou. 89Sive... sive = D.
ob... ob..., sei es (dass)...
sei es (dass)...; E.
either... or, whether... or whether, be it that... be it that; I.
sia... sia...; F.
soit... soit, soit... que... soit que; S.
bien... bien, sea que... sea que (4).
(4) « Segun mea (personal) opiniono, skribis So Couturat, sive havas esence la senco etimologiala, di od se; e se on uzas (e darfas uzar) ol kelkafoye vice simpla od, ico venas de elipso (di la verbo) ». — Progreso, VII, 411.
Segun ta expliko, sive esas plu vere subordinala kam koordinala.Uzez do o(d)... o(d)... se li unionas vorti ne verba : me drinkos o vino o biro, qua egalesas : o vino o biro esos mea drinkajo. Ma uzez sive... sive... avan verbo expresata o tacata : Sive tu volos, sive tu ne volos, ni certe vizitos li. Sive (tu esas) richa, sive (tu esas) povra, tu devas helpar tua proximo segun tua moyeni.
90Nek... nek = D.
weder... noch...; E.
neither... nor...; F.
ni... ni...; I.
nè... nè...; S.
ni... ni... (1).
(1) Separas la neganta propozicioni, o diversa vorti di propozicioni neganta : Me nek prizas nek estimas ta homo. — Il havas nek parenti nek amiki.
90Lore... lore = D.
bald... bald...; E.
now... now...; F.
tantôt... tantôt; I.
ora... ora...; S.
ya... ya... 90Yen. (Videz infre la noto 2.)
(2) Pos examenir lo dicita pri yen So Couturat, en Progreso, VII, 208, konkluzas :
« On uzez yen kande ol guvernas nomo, e yen ke kande ol guvernas propoziciono. »
Altralatere, en solida artiklo pri yen ke, barono S.de Szentkereszty dicas juste : « La maxim preciza defino esas certe (VII, 208) : « Interjeciono esas izolita vorto, qua equivalas integra frazo. » Ja de co rezultas, ke yen ke esas lo justa, kande yen guvernas propoziciono. » (VII, 289.)
Ma nur prepozicioni recevas ke por divenar konjuncioni; do yen esas reale prepoziciono. Cetere, se ol ne esus prepoziciono, kad ol havus komplemento? Ka ni ne dicas : yen mea matro; yen ili, tot same kam ni dicas : por mea matro, kun ili? Do yen, sola, ne esas konjunciono.
Konsiderante yen kom prepoziciono, l'akademio decidis (aprilo 1925) ke ol divenas konjunciono per l'adjunto di ke, quale omna prepoziciono en Ido. (Vid. § 109.)
90108. — Yen la
subordinal konjuncioni :
90 Ke = D.
das; E.
that; F.
que; I.
che; S.
que. 90Se = D.
wenn, sofern, falls; E.
if; F.
si; I.
se; S.
si. 90Se ne = D.
wo nicht, sonst; E.
if not; F.
sinon; I.
se non, se no; S.
si no. 90Se nur, nur se = D.
wenn... nur; E.
if only; F.
pourvu que; I.
purchè, a condizione che; S.
con tal que, siempre que. 90Ecepte se = D.
ausserwenn; E.
except if; F.
à moins que, excepté si; I.
eccetto che, salvo che; S.
exceptuado si. 90Quale se = D.
als wenn, als ob; E.
as though, as if; F.
comme si; I.
come se; S.
come si. 91Quankam = D.
obgleich, obschon, obwohl, trotzdem dass; E.
as though, as if; F.
quoique, bien que; I.
quantunque, benchè, sebbene; S.
aunque. 91Ni adjuntez la konjuncioni questional-relativa ja konocata da ni kom adverbi :
91Ube, kande (1),
quale, quante. (1) Kande la Franca vorto où relatas tempo, on devas tradukar lu per kande : la tempo kande me esis felica o : la tempo en qua me esis felica.
91Fine la konjuncioni kompozita :
91Pro quo =
pro qua kauzo; 91Por quo =
por qua skopo; 91A qui korespondas :
pro co, pro to =
pro ica, pro ita kauzo; por co, por to =
por ica, por ita skopo (2).
(2) Generale la vorti D. warum, E. why, F. pourquoi, I. perchè, S. porque tradukesas per pro quo; ma D. wozu e F. pour quoi devas tradukesar per la vorti : por quo.
91109. — La plu multa prepozicioni genitas konjuncioni samsenca per la simpla adjunto di ke
(3) :
(3) Nam subordinal propoziciono komencanta per ke equivalas substantivo od infinitivo : me expektas, ke il venos = me expektas ilua veno; same : pos ke il venis = pos ilua veno.
91Pro ke (kauzo);
por ke (skopo);
per ke (per la fakto
ke) : glacio diferas de aquo per ke ol esas solida =
per sua solideso. 91De ke (de la fakto ke, de ico ke) :
lua febreso venas de ke il esis recente malada =
de lua recenta maladeso. 91Ante ke; pos ke; depos ke o de kande : depos ke, de kande il venis, me ne plus ekiras; omnafoye ke. 91Dum ke : dum ke il esis malada =
dum lua maladeso. 91Til ke; sen ke; ultre ke. 91Malgre ke (kf.
quankam);
ecepte ke. 91Segun ke; kontre ke (qua expresas opozo, kontrasto).
91110. — Altra konjuncioni esas formacata per adverbi e la konjunciono ke :
91Tale ke; tante ke; kaze ke; kondicione ke; supoze ke; 92time ke (1);
tante plu ke; tante ofte ke; tam ofte ke; tante longe ke; tam longe ke (2).
(1) Time ke (kun timo ke) diferas de timante ke, qua relatas la subjekto di la frazo.
(2) Tante ofte ke e tante longe ke inkluzas nula komparo, kontre ke : tam ofte kam e tam longe kam esas komparanta. Exemple : Il venas tante ofte, ke il tedas ni; venez tam ofte kam vu povos. — Il diskursis tante longe, ke fine la asistanti ne plus askoltis lu; tam longe kam me vivos, me esforcos sucesigar nia ideo.
92 Remarkez anke la sequanta konjuncional expresuri :
92Lore kande; quik kande; same kam; tante plu... quante plu = quante plu... tante plu; tante min... quante min = quante min... tante min. Ex. : Quante plu me konocas li, tante plu me estimas li (= me tante plu estimas li, quante plu me konocas li); quante plu me vidas ilu, tante plu il plezas a me; quante min il laboras, tante plu il volas repozar; quante min me dormas, tante min me somnolas. 92Segun quante : segun quante me povos, me certe helpos vu. 92On atencez bone dicernar la koordinal konjuncioni de le subordinala e nome
nam de
pro ke. Ex. :
Pro ke vu esis absenta, on ne vartis vu. La konjunciono
nam esus ne justa hike. (Videz la noto 2 dil pag. 88.)
92111. — La
questional konjunciono esas
kad (
ka) sive por la
direta questiono, sive por la
nedireta.
92Direta questioni :
Kad la mediko esas arivinta? Ka tua matro konsentas? 92Nedireta questioni :
Dicez a me, kad la mediko esas arivinta. Me questionas tu, ka tua matro konsentas. 92Quale on vidas, la konjunciono
kad, ka sempre komencas la propoziciono (chefa o subordinala) en qua lu trovesas.
92Ma on ne uzas lu, se la propoziciono ja havas vorto questionala (
qua, quo, quala, quanta, e. c.).
92Kad ne o ka ne? esas fakte elipso vice :
kad ne (tala esas la kozo)?
Ka ne (tale vu pensas, opinionas, e. c.)? Ol tradukas la F.
n'est-ce pas? 92Co explikas, ke on ne dicas :
ka no. (Videz ica lasta vorto ye la adverbo di afirmo, nego o dubo).
(1) Ve = la Latina e D. weh! ach! — E. alas! — F. malheur!
(2) Nu = D. nun! nu! wohlan! — E. well! very well! — F. eh bien! allons! — I. ebbene! andiamo! — S. orsu! pues!
(3) Fi = D. pfui! — E. fie! fy! — F. fi! foin (de)! pouah! — I. oibò! eh! via! — S. fuera! quita allá! vaya!
(4) *Hola D. E. F. I. S. uzesas por vokar : Hola! puero, venez hike.
(5) *Hem anke hum, hm D. E. F. expresas dubo, hezito : Kredar ico? hem! me esus tro naiva.
(6) *Hop D. E. F. uzesas por ecitar al kuro, por saltigar trans obstakli : Hop! hop! brava bestio, adavane, saltez.
(7) *Krak E. F. S. expresas subita evento, o bruiso di krako : Juste kande me apertis la pordo, krak! Medor fugis inter mea gambi. — Dum ke il kuris e saltis sur la planko, krak! olu ruptesis ed il falis en la fosato.
(8) *Krik imitas la bruiso di kozo lacerata: Il prenis mea naztuko e krik! il laceris lu. — La vento lastafoye inflas la velo e ni audas krik! olua lacereso. — Per du stroki di hakilo, krik-krak! il abatis l'eshafodo.
(9) *Uf F. I. S. expresas la alejeso, la liberigeso pri ulo sufriganta, penoza, tedanta : Uf! me finis ta rudega laboro! — Uf! ni esas liberigita de ta viro tedera!
(10) *Paf D. F. expresas frapo, stroko, subit acidento : Dum ke me turnis la kapo, paf! me recevas pugnofrapo sur la dextra vango.
(11) *Plump D. expresas la bruiso di falo, di explozo : Plump! il falabis en l'aquo. Ante ke me kontis dek, plump! la pulvereyo explozis.
(12) *Sus F. I. S. por ecitar al defenso, al persequo : Sus! sus! al armi, al enemiki.
(13) *Psit e pst D. F. por atencigar persono qua iras avan vu : Me audis psit! dop me e, turninte me, vidis vua patrulo.
(14) *Shut e sht F. por tacigar o silencigar : shut! shut! yen elu, tacez. — Shut, pueri, ne bruisez : via matro dormeskas.
(15) *Hu, hu D. F. por mokar ulu : Hu! hu! mentiero.
(16) *Ba D. E. F. indikas ne sucio pri, desprizo : Ba! lasez lu agar quale il volas; to ne importas.
(17) *Aye F. E. S. I. klamesko di doloro : Aye! aye! quante me sufras! Aye! vu pikas me.
94Altra vorti apartenanta a diversa gramatikal kategorii darfas uzesar kom interjecioni, quale :
ya, yen, vere, certe, brave, bone, (ad)avane, (ad)dope, fore, abase, haltez, tacez, silencez, helpo, sokurso, shamo, kurajo (o
kuraje),
adio (o
adie)!
94113. — La
nombri kardinala esas :
zero (1),
un, du, tri, quar, kin (2),
sis, sep, ok, non, dek; cent; mil; le maxim uzita.
(1) Nomizar nulo la cifro o esabus ridindajo; nam nulo = nula kozo. Ma kad o ne esas ulo, cifro? Kad ol ne pleas importanta rolo? Kad, kande me skribas la cifro o, me skribas nulo? Se vice : skribez « zero », ni dicus : skribez « nulo », omni komprenus, ke on devas skribar nula kozo, do ne skribar?
(2) Kin ne povis esar quin, pro ke ica lasta esas la plural akuzativo di qua. Ni do havabus okazione : la quin, quin il donis ad vu, esas plu bela kam la quin, quin il donis ad me. O : le quin (5) quin vu skribis sur ta pagino esas omni tre male desegnita. Nia skopo ne esas konkordar maxim posible kun la Latina quin-que, ma donar formi sat dicernebla de altri. Plu importas por ni certa dicernebleso dil diversa formi, kam sklavatra imito di vorti o formi latina efektiganta al vera koncernati di L. I. konfundi e miskompreni.
94Pose : milion; miliard (
mil milioni);
bilion (1,000,000
2);
trilion (1,000,000
3);
quadrilion (1,000,000
4);
quintilion, sextilion, septilion, oktilion, nonilion, decilion (singla de ta nombri egalesante la preirinta multipliko per un milion
(3).
(3) Milion, miliard, bilion e. c. recevas -i dil pluralo, se to esas necesa : on spensis milioni por ta edifico. — Ma : il recevis plura milion, pro ke plura sat indikas la pluralo.
Ta nombri (kande on ne adjuntas -o, quo ne esas necesa) havas la acento sur la final silabo, pro ke li esas reale abreviuro di miliono, miliardo e. c.
94Ni devas explikar, pro quo ni adoptis por
biliono,
triliono,... la senco
Germana prefere kam la senco E. F. I. S. plu internaciona.
94 | En E. F. I. S. | En D. |
| Miliono ..... | 1,0002 | 1,000,000 |
| Biliono ..... | 1,0003 | 1,000,0002 |
| Triliono .... | 1,0004 | 1,000,0003 |
| Quadriliono ... | 1,0005 | 1,000,0004 |
95e. c. On vidas, ke en l'unesma kolumno existas nula koincido inter la
nombro implikita en la
nomo (
bi, tri, quadri,...) e la exponento di la potenco (la relato esas : l'exponento =
n +
1,
n esante la nombro implikita en la nomo); dum ke en la duesma (kolumno) ta nombri esas konstante egala. Esas do plu natural e komoda, konsiderar
biliono,
triliono, e. c., quale la sucedanta potenci di
miliono. Plue, on ne bezonas
biliono por 1,000
3, pro ke on havas ja la vorto plu vulgara
miliardo. Fine la Germana metodo furnisas la moyeno expresar plu granda nombri (quo povos esar tre utila en la cienci) :
decilion signifikas 1,000
11 en l'unesma sistemo, ma 1,000
20 en la duesma. (
Progreso, I, 710.)
95Omna altra nombri, quin on nomizas kompozita, esas expresata per la moyeno di la simpla nombri, segun la maniero sequanta :
95 1
e Se li konstitucas adiciono, on indikas olu per
e :
deke-un, dek-e-du, dek-e-tri, dek-e-quar, e. c., o
dek e un, dek e du, dek e tri, e. c.
(1).
(1) Komprenebla la acento tonika esas nek sur e, nek sur a, ma sur la nombral silabo (un, du, tri, dek e. c.) dil unesma elemento.
95 2
e Se li konstitucas multipliko on indikas olu per
a ye la fino dil unesma nombro :
dua-dek (20);
tria-dek (30);
quara-dek (40);
kina-dek (50), e. c., o
duadek, triadek, quaradek, e. c.
95Duadek-e-ok (28);
sepadek-e-du (72); o
duadek e ok, sepadek e du; mil e okacent e nonadek e ok (1898)
(2).
(2) Semblas, ke la streketo utilesas por montrar plu klare l'uniono dil nombri adicionata.
L'uniformeso konsilas uzar e sempre (e ne ed) en ta nombri. Do dek-e-un, dek-e-ok quale dek-e-du, dek-e-tri.
95Praktike on ne expresas
un avan
cent, mil, e. c.
952
a. Por enuncar granda nombri e diktar li, suficos enuncar la sucedanta cifri, quo esas nur simpligo di la normala
96enuncado. Vice dicar :
triacent e quaradek e kinamil, sisacent e sepadek e non, on dicos : supresante le mil, cent, dek :
tri, quar, kin, sis, sep, non. Ico esas la maxim klara, simpla e kurta procedo, qua konsistas en diktar la sucedanta cifri vice la nombro (quale se on espelus nomo). On povos ankore enuncar tale la nombri di tri cifri, enuncante nur mil, milion, bilion. Ex. :
tri-quar-kin-mil, sis-sep-non. (S
o v.
Pfaundler, IV, 345.)
96La sama procedo uzesos por enuncar o diktar la decimala nombri, enuncate nur lia sucedanta cifri. Ol konvenas precipue por la decimala nombri longa o senfina, exemple :
96= 3,14159... :
tri, komo, un, quar, un, kin, non... Kompreneble, on ne omisos enuncar insiste la komo, ed anke la zero.
963
a. On povos sempre, quale nun, substantivigar la nombro-nomi, tam en pluralo kam en singularo :
dekeduo, dekedui; duadeko, duadeki (1).
(1) Ta remarki, en Progreso, VII, 39, finas per : « E l'aranjo propozita evitos ankore ula dusencesi : on povos distingar facile (mem aude) : du deki e duadeki. »
Cetere sur la 38 pagino dil sama numero trovesas la motivi qui inspiris la sistemo propozita al Akademio ed aceptita da olu :
I. Ica aranjo konservas la perfekta regulozeso di nia nombrosistemo, e la kurteso di la simpla nombri, qui restas unsilaba. Ma ol augmentas multe l'eufonio e konseque la klareso, sen longigar remarkeble la enunco (komparez okdekquar a okadek e quar); ol igas la nombri plu facile pronuncebla, audebla e komprenebla.
2. Ol impedas omna (mem semblanta) dusencesi quin on objecionis a la nuna sistemo : mem ti qui esus tentata intermixar tri dek e dektri ne povos miskomprenar triadek e dek e tri.
3. Ta procedo impedas miskompreni di plura sucedanta nombri : cent ok dek tri povas komprenesar : 108, 13; od : 100, 83; od : 183. Ma on distingos klare : cent e ok, dek e tri; (una)cent, okadek e tri; cent e okadek e tri (Progreso, II, 353).
96114. — Quale on ja vidis en la 3-ma remarko, la nombri darfas esar substantivigata per
-o (pluralo
-i):
duo; trio; dekeduo; cento; milo. En ica kazo la unajo kompozanta juntesas a ta substantivo per la prepoziciono
de :
dekeduo de ovi (ma :
dek e du ovi).
96Milion, miliard, bilion, e. c., quale la cetera nombri, devas ne sequesar dal prepoziciono
de : on dicas
milion homi, du milion homi, quale
mil homi.
97115. — La nombri kardinala anke povas plear la rolo di adjektivi prenante la dezinenco
a :
dua kanto, dua promeno (exekutata da du personi);
tria atako (facata da tri individui, homa o bestia)
(1).
(1) Tre diferanta de : Duopla kanto, promeno, triopla atako, e tre diferanta anke de duesma kanto, promeno, triesma promeno.
97116. — Fine li anke povas produktar nombro-manieral adverbi, prenante la dezinenco
e :
li promenas due; li promenas ne kune, ma singlu aparte; li atakis ni trie. 97Un genitas la pronomo
unu (pl.
uni). Ex. :
unu postulas ico, altru ito. Li nocis l'uni l'altri. 97On darfas dicar :
omni du, omni tri, omni quar, e. c.; ma anke :
omna du, omna tri, e. c. (quale on dicas
omna homi), la pluralo esante ja indikata dal nombri
du,
tri, e. c.
97117. — La
nombri ordinala obtenesas soldante al kardinal nombri la sufixo
-esm e la dezinenco
o, a, e segun ke on bezonas substantivo, adjektivo o adverbo :
la unesmo, duesma, triesme. Kande la nombro esas kompozita, nur la lasta elemento recevas la sufixo e la dezinenco :
duacent e quaradek e triesma = 243
ma (2).
(2) Segun la procedo di enunco indikita p. 96 por 679 : (sis, sep, non), 243 darfus esar enuncata : du, quar, tri; konseque por kurtigar l'enunco o la dikto di 243ma, on darfus dicar : du, quar, tri-esma. E tale por omna nombro ordinala.
97Quantesma relatas la ordino e konseque postulas nombro ordinala, quale l'adjektivo
quanta relatas nombro kardinala (o quanto) :
quantesma dio di la monato esas? la sepesma, la duadekesma. 97118. — La
nombri fracionala obtenesas soldante al kardinal nombri la sufixo
-im e la dezinenco
o, a, e segun la kazi :
la centimo (1/100),
la duimo (1/2),
la quarima parto; centime, duime, quarime (3).
(3) Dicez: la du unesma literi dil alfabeto — la tri unesma monati di la yaro, e ne : la unesma du literi..., la unesma tri monati... (Progreso, II, 32.)
97On uzas
de avan la komplemento di fraciono, quale avan la komplemento di integra nombro substantivigita :
(la) du triimi de sis esas quar analoge a :
dekeduo de ovi. 98Por enuncar fraciono komplikita, on obtenas plu granda klareso uzante la prepoziciono
sur inter la du nombri kardinala, qui esas la termini di la fraciono : 15/273 =
dekekin sur duacent e sepadek e tri o :
dekekin sur du, sep, tri (1).
Dek triacentimi tote ne povas konfundesar a :
deketri centimi. L'unesma esas 10/300, la duesma 13/100; l'unesma lektesos :
dek sur triacent, e la duesma :
deketri sur cent. (1) Videz pag. 95 ye la 2-ma remarko. (2) Evitez sorge uzar la sufixo distributiva op en senco kolektala por qua ol esas neutila, la kardinal adverbo suficante. Dicar : Ta du amiki promenas sempre duope esus tam kontrelogika kam dicar France ...se promènent toujours deux à deux. Quale li povus facar ico, nam li esas nur du?
98119. — La
nombri multiplikera obtenesas per la sufixo
opl, a qua on soldas
o, a, e segun la kazi :
la duoplo (la nombro multiplikata
per du);
quaropla (qua esas multiplikata
per quar);
triople :
la nombro 12 esas triople granda kam 4. 98120. — La
nombro dil foyi indikesas per la radiko
foy generale sequata dal adverbal dezinenco
e :
dufoye; o, se konvenas, dal dezinenco
a :
trifoya voko =
voko repetita 3 foyi. 98Notez bone, ke la Franca vorto « fois » ne tradukesas per foy ma per opl en la senco multiplikanta : triople quar esas dekedu (
3 fois 4 font 12). On darfas anke uzar la prepoziciono
per, precipue kande la nombri esas kelke komplikita:
okadek e tri per duacent a quaradek e sis=83×246. Plu simpla enunco :
ok, tri per du, quar, sis.
98121. — L'expresuri
distributiva obtenesas per la sufixo
op, sequata dal dezinenco konvenanta :
duope = per rangi o serii de
du;
triope = per rangi o serii de
tri, e. c.
Unope, un separite, aparte,
single. La soldati marchas quarope. —
Se li formacos rangi duopa e ne quaropa, lia defilo duros duople plu longe. —
Marchez unope. 98La questional adverbo korespondanta esas
quantope : quantope vu vendas la nuci (quantanombre per un foyo?)
centope o micentope (dek e kinope). On darfas anke dicar :
pokope, multope =
ye mikra quanti, ye granda quanti (2).
99122. — Nula prepoziciono e nula sufixo esas necesa en frazi tal quala ici :
Por mea infanti me kompris dekedu pomi, ed a singla de li me donis tri pomi. —
Ta libro havas sisadek pagini; se do me lektos en singla jorno dek e kin pagini, me finos la tota libro en quar jorni. La vorto singla suficas por indikar la distributo. 99123. — Por l'enunco di la hori, l'Akademio adoptis explicite
kloko, kloki. Ca du vorti indikas do propre la diala dividuro markizata da la cifri di horlojo. Ex. :
il departis pos du kloki, to esas : pos la dividuro II di la horlojo. Ma
horo indikas (exter omna cifroplako, e per su) la duro, l'ensemblo dil 60 minuti konstitucanta un horo. Ex :
il departis pos du hori, t. e. pos 120 minuti, pos restir dum 120 minuti.
99Existas nur un maniero internaciona dicar la horo, to esas enuncar ol quale on skribas lu :
esas du kloki; du kloki e quarimo; du kloki e duimo; du kloki e tri quarimi; du kloki dek (minuti);
du kloki duadek; du kloki kinadek; du kloki kinadek e non (minuti).
99On devas nultempe sustracionar, se on volas esar komprenata certe ed evitar konfundi. Do sempre
adjuntez a horo la duimo, quarimi, minuti, e. c.
(1).
(1) Pri la horo dil nasko o morto di ulu, pri la 60 minuti dum qui lu naskis o mortis, kompreneble on ne darfas uzar kloko. Ma on dicos tre reguloze : la horo di lua morto eventis ye kin kloki di mea horlojeto.
Esas dezirinda, ke on adoptez la kontado di la hori de 0 a 24, por evitar la distingo jenanta dil matino e dil vespero per matine, vespere.
99Por questionar pri la horo, fakte existas en Ido du manieri, quale en la Angla :
qua kloko esas e
qua tempo esas? Se forsan on agus tro severe interdiktante l'unesma, ne esas dubebla, ke la duesma (
qua tempo esas?) meritas la prefero, pro ke ol esas plu justa. On ya ne questionas nur pri la
horo, ma reale anke pri la minuti e mem ulfoye sekundi qui adjuntesas a ta horo, do fakte on questionas
pri la tempo, on deziras
konocar qua tempo esas (2).
(2) L'expresuro Angla « qua tempo esas », por questionar pri la horo, certe meritas preferesar. Cetere mem en F. on uzas temps en ica senco, precipue en la tekniko : connaissance des temps; équationdu temps; temps sidéral, temps solaire vrai ou moyen. (Progreso, VII, 399.)
Samloke Progreso dicas : « On ne povas uzar ordinala nombro (ex. : quantesma horo o kloko) pro la motivi expozita olim en la diskuto. » (III, 26-28, 218, 353, 703-4; IV, 378.)
100Quankam :
la duesma, la triesma kloko, e. c., ne esas
en su kontrelogika, ni agos plu bone, se ni sempre konservos la nombri kardinala
pri la hori. Tale ya ni evitos mixar le ordinala kun le kardinala, quale en :
esas la duesma e dek minuti. 100Do ni dicez sempre kun la nombri kardinala :
esas du kloki dek, du kloki e tri quarimi, e. c.; e ni nultempe uzez la formo adverbala
kloke, quan l'Akademio explicite repulsis.
100En matematiko, on tradukas reguloze la signi +, —, × e :
per plus, minus, per e sur; 2
3 =
du potenco tria; 3/2 =
radiko tria di du (1).
(1) Remarkez tria, ne triesma. Nam ta ideo ne esas reale ordinala : la potenco 3a esas la potenco di qua l'exponento esas tri.
100124. — Por l'enunci relatanta la yari, monati, e. c., travivita, on uzas la radiko
ev(ar), ev(o). Ex. :
Quante vu evas? me evas duadek yari, o :
me esas duadek-yara; quante evas l'infanto di vua fratino? ol evas nur kin monati, o :
ol esas nur kinmonata; ol evabis nur du semani o :
ol esis nur dusemana, kande ol mortis; ta viro semblas grandeva o :
tre evoza; yes il esas preske centyara. Kad vua patrulo esas grandeva? No, il esas mezeva, il atingis nur mezevo (2).
(2) Ma Mezepoko (meza epoko, ne evo) por la tempo iranta de la historio antiqua a la moderna.
100125. — Sen esar fixigita rigoroze e neflexeble, l'ordino dil vorti esas submisata en Ido ad ula reguli, quin impozas logiko e klareso. Exemple :
100L'
artiklo sempre devas preirar
nemediate la substantivo, l'adjektivo e la pronomo quan ol akompanas.
100L'
adjektivo devas preirar o sequar nemediate la substan
101tivo quan ol relatas. Ma ol sequas lu, se ol esas tre longa od akompanata da komplementi
(1).
(1) Videz ye pagino 30 to quo dicesas pri la plaso dil adjektivo.
101L'
adverbo devas preirar o sequar nemediate la vorto quan ol relatas. Ma la adverbi
ne,
tre devas
preirar ol sempre :
me ne prenis vua libro tre diferas sence de :
ne me prenis vua libro, ed anke de :
me prenis ne vua libro (ma altra), e nur l'adverbo
ne, preiranta nemediate la vorto quan ol relatas, indikas nedubeble ta difero. —
Il tre deziras richeskar rapide diferas de :
il deziras tre richeskar rapide, od anke de :
il deziras richeskar tre rapide, e nur l'adverbo
tre, lokizita juste, indikas nedubeble ta difero
(2).
(2) Kam sempre devas esar inter la du parti o termini dil komparo, en qua ol uzesas. Konseque ol ne darfas preirar l'unesma. Do ne dicez, exemple : to nocas kam l'editero tam l'aboninti, ube kam ne trovesas inter la du termini : editero, aboninti, ma preiras l'unesma. Dicez : to nocas tam l'editero kam l'aboninti, quale vu dicus : to nocas plu l'editero kam l'aboninti o : to nocas min l'editero kam l'aboninti.
101La
participo — en la tempi kompozita dil aktiva o pasiva voco — sempre devas sequar la verbo helpanta, e separesar de olu nur da adverbo relatanta la verbo :
li esas tre amata; ica soldato esis grave vundata. Ta regulo justifikesas dal fakto, ke la du vorti unionita kompozas simpla verbal formo (
amesas, vundesis).
101Adjektivo o
participo sempre devas
sequesar da sua komplementi direta o nedireta, e lu devas
sequar nemediate sua substantivo :
la homo estimata da omni (e ne :
la da omni estimata homo, o :
la homo da omni estimata).
La fervoyi formacas reto kovranta la mondo (e ne :
reto la mondo kovranta, e mem mine :
la mondo kovranta reto. 101Lasta exemplo, qua montras bone l'importo di vortordino logikala : «
Il ne povas tolerar to quo esas segun lua konvinkeso absolute erora. »
Erora semblas relatar
konvinkeso. Se la ideo esas :
erora segun lua konvinkeso, on devas dicar : «
Il ne povas tolerar to quo esas absolute erora segun lua konvinkeso. »
101126. — La
normal ordino dil vorti en propoziciono esas ica : 1
e subjekto, 2
e verbo, 3
e komplemento direta; singla
102de ta termini esante akompanata (segun la reguli donata supere) da lia omna komplementi. La komplementi nedireta darfas pozesar irgaloke, ma dop la verbo prefere :
me rakontis bela historio a vua infantino, o :
me rakontis a vua infantino bela historio. En ica lasta frazo,
bela ne povas relatar
infantino, nam on dicabus takaze :
a vua bela infantino, ed on devabus pozar
historio avane.
102Omna violaco dil normal ordino (
subjekto, verbo, komplemento direta) esas nomizat inversigo, sive kande la komplemento direta preiras la verbo, sive kande la subjekto sequas lu. Exemple, se vice :
la vintro venos balde, me dicas :
balde venos la vintro, me inversigas la subjekto, nam ol sequas la verbo vice preirar olu.
102L'inversigi povas esar impozata dal bezono saliigar termino, pozante lu avane (ico remplasas l'expresuro
c'est... qui o
que di la Franca), o (en la traduki) dal deziro sequar l'ordino dil texto originala. Se la frazo kontenas, quale supere, nur subjekto e verbo, l'inversigo dil unesma ne povas genitar ula miskompreno. Ma, se la frazo kontenas subjekto e komplemento direta od atributo, naskas miskompreno, en ula kazi, kande on inversigas lia normal ordino. Lore, por evitar ta grava desavantajo, on distingas la
komplemento direta o la
atributo per la final litero
n (1).
(1) Uli nomizas ta n « akuzativo », ma la vorto ne esas vere justa; nam Ido ne deklinas e konseque ne havas plu multe kam la Franca o l'Italiana, exemple, nominativo, akuzativo e. c., quale la Latina, la Germana ed altra lingui.
102Exempli pri l'inversigo dil komplemento direta :
102Quon vu dicas? Quan vu vidas? Quin vu prenas? (La uzo di
quon, quan, quin esas la maxim ofta kazo dil
n inversigala). —
Quanta homin la alkoholismo foligas ! —
Quanta servistin el havas ? —
Nekredebla historion tu rakontas ad ni (2). —
Icon me ja dicis a vu plurfoye (3). —
Tun, ne ilun me bezonas. —
La maxim bonan me prenis (4).
(2) Nulo certe impedas dicar : Tu rakontas a ni historio nekredebla.
(3) Same nulo impedas dicar : Me ja dicis ico ad vu plurfoye.
(4) Bonan, komplemento direta, preiras la subjekto me. Konseque ol recevas la n inversigala. Ma on dicus tre bone : Me prenis la maxim bona.
103127. — Kompreneble la
n inversigala esas necesa nur kande la komplemento direta preiras la subjekto. Ma, mem se ol preiras la verbo, nula
n devas uzesar, kande la subjekto konservas l'
unesma plaso. Ex. :
tua fratulo me odias =
tua fratulo odias me. Ico precipue aplikesas al pronomi :
el vu amas, il me vidis =
el amas vu, il vidis me.
103Konseque on povas donar ica regulo : ek du pronomi (sen final
n) qui trovesas en la sama propoziciono, l'unesma esas la subjekto e la duesma esas la komplemento direta
(1). Ma on dicos :
elun me amas, men el vidis, pro ke la subjekto ne esas l'unesma, ma la duesma
(2).
(1) To esas la konsequo naturala di ca principo : en la normal ordino, l'unesma substantivo o pronomo di frazo sempre esas la subjekto.
(2) Kompreneble n ne soldesas ad il, el, ol (abreviuri), ma al formi kompleta dil pronomi : ilu, elu, olu. Pro ke su nultempe esas subjekto, ol nultempe darfas recevar la n inversigala : su regardar = certe regardar su.
103On uzas anke
n, se substantivo o pronomo riskus irgagrade, sen olu, konfundesar a subjekto :
me amas vu quale mea fratulon (
me amas), certe diferanta de :
me amas vu quale mea fratulo (
amas vu). Remarkez, ke se on kompletigas la frazo, « fratulon » preiras la subjekto
me, en l'unesma exemplo, qua fakte prizentas inversigo e qua, sen
n, riskus komprenesar en la senco dil duesma frazo
(3).
(3) La posibla kazi di tala konfundo esas rara; ma pro ke la n inversigala remedias li, ol esas uzenda sen hezito, kande li eventas.
103128. — Inversigita, l'
atributo povas produktar ambigueso e miskompreno, quale sen
n la direta komplemento inversigita.
103En ica frazo :
longa e desfacila esis ta konquesto, la senco esas tre klara, quankam ne nur l'atributo (
longa, desfacila), ma mem la subjekto (
konquesto) esas inversigita : on povas nule konfundar l'atributi a « konquesto ».
103Ma en : 1
e Quo esos o divenos tala autoritato? 2
e Quo divenas aquo per varmigo? 3
e Quo divenis urbo Roma? 4
e Quo esas la verajo (o :
lo vera)?
(4) Kad la senco ne povas aparar duopla?
(4) Quid sit veritas (Latine) ? questiono di Pilatus à Iesu-Kristo.
103L'unesma frazo dicas France :
qu'est-ce qui sera ou de104viendra une telle autorité? ed anke :
que sera ou deviendra une telle autorité? — La duesma povas recevar du respondi :
vaporo, glacio. — La triesma havas kom respondo posibla :
azilo di raptisti o
la chefurbo di rejio Italia (1). — La quaresma signifikas France :
qu'est-ce que la vérité o :
qu'est-ce qui est la vérité? (1) Progreso, VI, 607, Remarko.
104Se ni adjuntos a
quo di ta quar frazi la
n inversigala, kun olu la unesma frazo signifikos France nur :
que sera ou deviendra..., e sen olu (quo) :
qu'est-ce qui sera ou deviendra une telle autorité?
104Kun la
n (quon) la duesma frazo havos kom respondo :
vaporo, e sen olu :
glacio.
104Kun la
n (quon) la quaresma frazo signifikos France nur :
qu'est-ce que la vérité, e sen olu (quo) :
qu'est-ce qui est la vérité? 104Fine, kun la
n (quon) la triesma frazo havos kom respondo :
la chefurbo di Italia, e sen olu :
azilo di raptisti.
104On remarkez, ke :
quo esos o divenos tala autoritato? e
quon esos o divenos tala autoritato? esas fakte samtipa kam :
quo donos tala autoritato? e :
quon donos, e. c.
104Advere la « Grammaire Complète » sancionita olim dal konstanta komisitaro, a qua yure sucedis l'Akademio Idista, tacas pri ca punto dil atributo. Ma tre semblas, ke esas preferinda uzar la
n inversigala kam lasar en multa kazi existar ambigueso kun miskompreni posibla
(2).
(2) En Progreso, VII, p. 103, en Remarko da Sro Couturat : « L'ordino ne suficas por evitar la dusenceso. Yen exemplo : « Quon divenus l'uneso di la L. I. qua esas la kondiciono di lua progreso e di lua suceso? » Esas neposibla, en tala frazo, transportar divenus til la fino, pos omna komplementi e relativa propozicioni, qui povus esar mem plu multa e plu longa. Do l'akuzativo esas utila kun divenar, malgre omna teoriala objecioni. Cetere kad l'atributo di divenar ne indikas anke la objekto, la skopo? Ol darfas do indikesar per l'akuzativo same kam ordinara komplemento. »
Ed en VII, p. 351, on trovas sub la plumo di Paul de Janko : « Semblas a me tote indiferenta kad on nomizas kom akuzativo o kom formo di atributo la formo F. que, qua korespondas en Ido a la formo : quon.
L'utileso di omna du restas la sama. Pluse me remarkigas, ke la sama rezoni kam pri divenar, valoras anke por la verbo esar, konseque ke on devos anke uzar ta formo kun ica, malgre ke tosemblos a multi kom mem plu stranja kam l'akuzativo kun divenar. Fakte se me devas dicar : Quon divenas aquo per varmigo? me devos anke dicar : Quon esos pos varmigo la nuna aquo? Respondo : Ol esos vaporo. La sama formo uzesas anke en F. : Que sera l'eau après avoir été chauffée? e qua shokesas da la vorto « akuzativo » povas parolar anke en Ido pri formo di atributo, nam ne la nomizo importas ma l'expreso klara e preciza. »
105Esus kulpo uzar la
n por indikar (quale en Esperanto) la komplemento direta, se ol ne preiras la subjekto, o por indikar la dati, la disto, la preco, e. c., o por la translaco
aden loko
(1). La
n inversigala devas ne uzesar exter la limiti fixigita supere. Tale ol restas, ne kaptilo e kompliko neutila en 8 foyi ek 10 adminime dil uzado Esperantala, ma nur moyeno impedar, mem preventar miskompreno, o sequar en traduko — se to utilesas — la ordino dil texto originala.
(1) Ni vidis lo ye la prepozicioni ad, en, sur, e. c.
105La rolo di la
n inversigala esas nur avertar pri ul inversigo e
quik impedar miskompreno, dicante : ica vorto, modifikita per
n, ne esas subjekto, ma komplemento direta od atributo.
105129. — Pronomo relativa-questionala sempre devas komencar la relativa propoziciono qua dependas de olu, ed ol darfas preiresar nur da prepoziciono o da
irge, irgu :
la persono di qua vu vidas la domeno; me questionas, di qua esas ta gardeno; ad irge qua povro il almonas; pri irge quo vu parolas, vu sempre interesas; ad irgu qua venos, vu dicos ke me esas absenta. Konseque, kande relativa pronomo esas komplemento direta, existas necese inversigo, e ta pronomo devas recevar la
n inversigala :
la soldato, quan vu vidas; la soldati quin vu vidis. 105130. — La
-n posibligas granda flexebleso e granda libereso; ma on devas ne trouzar l'inversigi (quale ni ja dicis) tante plu, ke mem la
n inversigala ne posibligas evitar sempre omna ambigueso. Ex. :
me vidis ilun ocidantan viron o
me vidis ilun ocidar viron ne esas plu klara kam :
me vidis il(u) ocidanta (o
ocidar)
viro; la fervoyi formacas reton kovrantan la mondon ne esas plu klara kam...
reto kovranta la mondo; en la du kazi, nur l'ordino di la vorti povas distingar la subjekto de la komplemento.
106Same nur l'ordino (kun la komuna raciono) distingas li en frazi simila ad ici :
me igas imprimisto(n) imprimar libro(n). 106La
-n esas anke neutila en kazi analoga al sequanti :
me judikis bona la vino, o
me judikis kom bona la vino, ideo tre diferanta de :
me trovis la vino bona = (pos serchir)
me trovis la vino bona, o :
la bona vino. 106Quala vu judikas (esar)
ta repasto (1).
Me judikas lu kom ecelanta. La mediko judikis mea juniora fratulo kom tre danjeroze malada (2).
(1) Questionante pri la qualeso o stando di ulu od ulo, on devas uzar quala (ne : quale). Quala vu judikas lu (esar)? Me judicas lu kom benigna ma karaktere febla. Se on uzus quale (vu judikas) la senco esus : kad vu judikas? bone o male, yuste o neyuste, e. c.
(2) La mediko judikis, ne trovis, nam lu ne serchis.
106Anke nula -n en : Me nomizis Adolfus mea filiulo, o :
me nomizis mea filiulo Adolfus (me donis ad ilu la nomo
Adolfus), quo tre diferas de :
me nomis mea filiulo Adolfus (me pronuncis ilua nomo, qua esas Adolfus) e de :
me vokis mea filiulo Adolfus. 106Nula -n esus utila o justifikebla en tala frazi, nek en ica :
me facas (fabrikas)
vitro neruptebla, qua diferas tote de :
me igas neruptebla la vitro. 106Mem pos kom n ne esas uzenda : Me selektis ilu kom prezidero (por ke il esez prezidero), qua diferas de :
me, kom prezidero, selektis ilu, o :
kom prezidero me selektis ilu (3).
(3) Multi de la lasta exempli vizas aparte Esperantisti qui divenos Idisti, imitante la nombro ja tre granda dil Espisti konvertita a Ido.
106131. — Pri la
tempi e
modi esas nur un regulo generala di selekto : on uzas en propoziciono subordinita (nedireta diskurso) la sama tempo e modo quan on uzus en chefa propoziciono (diskurso direta). Ex. :
il dicis ke il skribas (4) (il dicis :
me skribas);
il dicis ke il skribis hiere a vua matro (il dicis :
me skribis, e. c.);
il dicis ke il ja esis skri107binta o :
skribabis dufoye ante recevar respondo (il dicis :
me ja esis skribinta o skribabis, e. c.;
dicez ad ilu ke il venez (dicez ad ilu :
venez);
me pensis ke il esas hike (1) (
il esas hike, me pensis);
me pensis ke il esos hike (2) (
il esos hike, me pensis);
me esperas, ke il venos (
il venos, me esperas);
me timas, ke il venos (3) (
il venos, me lo timas);
me timas, ke il ne venos (4) (
il ne venos, me lo timas);
me dubas, kad il venos (5) (
kad il venos, me dubas pri lo);
me kredis ke il venos (6) (
il venos, me kredis lo);
me kredas ke il venus, se il ne impedesus (hike la ideo esas vere kondicionala, e ne futura);
il dicis, ke se il savabus (o :
esus savinta), il venabus (o :
esus veninta)
plu frue (
se me savabus, il dicis, me venabus plu frue);
konvenas (decas),
ke vu facez ito (
facez ito, lo konvenas).
(4) France : il disait qu'il écrivait.
(1) France : je pensais qu'il était ici.
(2) France : je pensais qu'il serait ici.
(3) France : je crains qu'il ne vienne.
(4) France : je crains qu'il ne vienne pas.
(5) France : je doute qu'il vienne.
(6) France : je croyais qu'il viendrait.
107Ta regulo suficas por determinar la kazi en qui on devas uzar l'imperativo o la kondicionalo en la propozicioni subordinita.
107Partikulare, l'imperativo (o plu juste
volitivo) indikas sempre intenco o deziro, e la kondicionalo sempre supozas kondiciono explicita od implicita (ula
se...).
La linguo ne havas subjuntivo (7).
(7) La du lasta alinei esas absolute la vortopa tradukuro di « Grammaire Complète », p. 47, § 105.
107132. — On povas determinar l'intima naturo dil
volitivo (-ez) dicante, ke ol esas la modo di la
skopo vizata :
por ke ni vinkez ta desfacilaji, por ke ni sucesez komplete, esas necesa, ke ni perseverez malgre omno ed omni. 107Pri la
kondicionalo bone memorez, ke ol sempre supozas kondiciono explicita od implicita. En ta modo la fakti ne prizentesas kom certa (quale en l'indikativo),ma kom plu o min dubebla, eventuala, dependanta de kondiciono quan indikas ofte (ma ne sempre) la konjunciono
se. Ex. :
li esus kontenta, se vu konsentus. Forsan ni povus sucesar (
se...).
108Me tre volus aceptar ilu (se me ne esus impedata)
ma me esas tro malada cadie. En ta kazo, me quik forirus. Me jurus, ke lu venabus sen ta obstaklo. Sen via helpo, ni perisabus infalible. Kad esus posibla, ke vua gepatri ne sokursus vu. Esus plu afabla, se vu skribus ipsa, ke vu aceptas lia invito. 108Remarkez, en la lasta exemplo, ke se tradukas la Franca konjunciono
que di :
il serait plus aimable que
vous écriviez vous-même, e. c., de quo rezultas ke la kondicionalo esas substitucata en Ido al subjuntivo di la Franca. Vu facus kulpo, se vu tradukus o :
esus plu afabla ke vu skribas, o :
esus plu afabla ke vu skribus o skribez. Memorez bone ta exemplo ed imitez lu omnafoye, kande
que povos chanjesar a
se.
108Tale ordinante la vorti dil exemplo :
se vu skribus ipsa, ke vu aceptas lia invito, esus plu afabla, vu komprenos bone, ke nur la kondicionalo esas hike logikala e justa. 108133. — Quale ni dicis ye la fino di § 131, Ido ne havas
subjuntivo, modo reale ne necesa, e quan logike remplasas en Ido l'
indikativo, la
volitivo o la
kondicionalo, segun la kazi
(1).
(1) Ni dicas, ke en Ido la modi indikativa, volitiva o kondicionala remplasas logike la subjuntivo di altra lingui, pro la motivi sequanta :
Se la fakto o ideo prizentesas kom certa, l'indikativo devas uzesar, pro ke lu esas atribuita a la certeso; se la fakto, ideo prizentesas kom kondicionala, kom dependanta de eventualajo, de supozo ne prizentata kom certa (komparez : se il venus a se il venos), la kondicionalo devas uzesar, pro ke lu esas atribuita al eventualaji, al idei kondicionala.
Se la fakto o ideo prizentesas kom implikanta volo, deziro, skopo vizata, la volitivo esas uzenda, pro ke lu esas atribuita al indiko dil kozi vizata, imperata, irgamaniere volata.
Ma qua fakto o ideo ne apartenas (en la modi personala) al tri supera domeni? Pro quo do ni havus quaresma modo personala (subjuntivo), logike e bone expresata dal tri enuncita, quin Ido posedas? Quale ni povus logike e praktikale konstitucar lua propra domeno? Kande on vidas quante nia lingui intermixas sua indikativo e sua subjuntivo, quante li deskonkordas pri ta punto, quante la sama linguo posedas subtilaji, kontredici e mem stultaji, por distingar od intrikar la du domeni, on benedikas Ido ne mem probir havar subjuntivo apud la tri altra modi personala.
108Nun esas remarkenda fakto tre simpliganta en Ido :
la 109konjuncioni havas nul influo pri la modo uzenda. La selekto determinesas nur dal ideo
(1). Ni do dicos kun l'indikativo :
Quankam il esas malada, il volas laborar ankore. Pro quo ni imitus ula lingui, ne uzante l'indikativo kun « quankam »? La fakto esas tote certa :
il esas malada. Per quo la konjunciono yurizas uzar altra modo por fakto certa e prizentata tre afirme? Nur l'indikativo devas uzesar en tala kazi; la konjunciono ne darfas impozar altra modo.
(1) Hike valoras anke la principo fekunda, quan me donis del komenco di Ido : ne tradukez segun la vorti, ma segun l'idei (expresenda). Ol liberigas de mil heziti ed erori sugestata da nia lingui qui inspiras ico a Petrus, ma ito a Paulus, e triesma kozo a Stefanus, segun sua kustumi.
109Same, pro quo la formo questionala o negala dil frazo dispensus ni uzar l'indikativo (prezenta, pasinta, futura) se la fakto prizentesas kom certa? L'exemplo di la Franca o di altra linguo ne valoras hike. Ni do dicos :
kad vu kredas ke pluvas (nun) o :
pluvos (morge)? kun l'indikativo, same kam ni dicas :
pluvas, o
pluvis, o
pluvos. Per quo
kad, questionilo, yurizus ni chanjar la modo? Fine, ni ankore uzos l'indikativo por dicar :
me ne kredas ke pluvas o
pluvis o
pluvos. Nam per quo la formo negala « me
ne kredas » obligus ne plus dicar
pluvas, pluvis, pluvos? Kad ni ne dicus : « mea opiniono
ne esas ke
pluvas, pluvis o
pluvos ».
109Konkluze : sive la frazo esos afirma, nega o questiona, sive trovesos, o ne, avan la verbo la konjunciono
quankam, od altra postulanta, en irga linguo, altra modo kam l'indikativo, Ido sequos la logiko ed uzos konstante l'indikativo, se la fakto o l'ideo prizentesos kom certa.
109134. — Analoge Ido ne imitas la lingui qui uzas altra modo kam la kondicionalo pro la konjunciono
se (2). Ido sempre uzos la kondicionalo :
li esus kontenta, se vu konsentus; li esabus kontenta, se vu konsentabus. Ma, kompreneble, se irga linguo, la Franca exemple, kontrelogike uzas la kondicionalo vice l'indikativo futura, Ido uzas l'indikativo. Ex. : Il espérait qu'
il trouverait,
il esperis, ke il trovos (
me trovos, il dicis a su espere). Elle nous a écrit
110qu'
elle scrait ici demain,
el skribis a ni ke el esos hike, morge (
morge me esos hike, el skribis a ni).
(2) Exemple : si j'étais F., se io fossi I. = se me esus.
110135. — Same kam Ido abandonas nek l'
indikativo, nek la
kondicionalo por imitar uzi kontrelogika di ula lingui, tale ol restas sempre fidela a sua
volitivo, kande la fakto o stando dependas de volo, deziro, impero, interdikto, prego, demando, postulo, bezono, neceso, konveno, deco, merito.
110Exempli :
Me volas, ke vu skribez ad elu. Me totkordie deziras, ke vi sucesez. Il imperis, ke me restez ed interdiktis, ke mea fratino venez che ilu. Me pregas, suplikas, ke vu helpez mea filiulo. Ni bezonas ed esas necesa, ke plu multa homi partoprenez l'entraprezo. Vere il meritas, ke on rekompensez lu. Konvenas, ke ni vizitez li. Decas, ke la filii respektez ed obediez sua gepatri. Ni rekomendos a li, ke li tacez ico. Fine il permisis, ke ni departez. Pro quo vu konsentas, ke el traktez vu tale. Il venez e rakontez a me omno, quo eventis. 110L'expresuro por ke sempre postulas la
volitivo pro ke, kande on uzas ta expresuro konjunciona, la fakto o stando dependas tre reale de la neceseso, bezono, konveno o volo :
Por ke vu povez pagar ta debajo, oportas ke vu kunprenez sat grosa sumo de pekunio. Por ke il elektesez, vu mustas luktar kun extrema energio. Por ke ni rekompensez vi, pueri, konvenas ke vi meritez lo. Me volas agar omno posibla, por ke vu esez kontenta pri me. Respondez ante morge, por ke me savez precize to, quon me devas dicar ad ilu. 110Remarkez, ke la propoziciono dependanta de
volitivo postulas ta modo por sua propra verbo, pro ke ica fakte dependas de impero, prego, deziro, volo :
Imperez, ke il venez. Dicez ad elu, ke el quik departez. Atencez, ke vu ne falez. Ni ne tolerez, ke il tale rezistez a ni. Ni sorgez, ke il povez domajar nulo. 110Rezume on darfus dicar : la
volitivo (modo dil skopo vizata o persequata), havas kom propra domeno to omna, quo ne apartenas al du altra modi personala : l'
indikativo e la
kondicionalo.
110Evitez uzi tal quala ici :
la questiono esas qua formon ni selektez o :
qua linguo selektesez; —
qui, se li efikez, prisentesez da profesional aktori.
110L'unesma semblas, pos sercho, signifikar :
la questiono 111esas nur qua formon ni selektos o :
qua formon ni devas selektar, do :
du senci posibla e diferanta, quo esas tote kontrea al principo dil unasenceso.
111La duesma : «
qua linguo selektesez » semblas, anke pos sercho, signifikar :
qua linguo selektesos o
esas selektenda, o :
qua linguo devas esar selektata. Do itere ni esas koram plura senci posibla e diferanta, quon interdiktas la principo dil unasenceso.
111La triesma :
qui, se li efikez, e. c., esas komplete nebuloza e, mem pos longa sercho, on esas nule certa pri lua signifiko, qua forsan esas ica :
qui, por efikar, devas prizentesar da aktori profesione.
111La fakto, ke ta frazi (kredeble inspirita da irga nacional idiotismo) ne esas klara e violacas la principo dil unasenceso suficas por pruvar, ke la
volitivo esas en li misuzita e ne justifikebla
(1).
(1) Justifikar tal exempli per alegar plu o min multa vorti tacita, to esas pruvar ne direte lo jus dicita. Kad on bezonas alegar frazo-parto tacita por justifikar la uzo di la cetera modi? E kad esas certa, ke la lektanto od audanto divinos ta vorti tacita, e konseque trovos la justa senco inter pluri posibla? Ka ne esas plu sekura agar pri la volitivo quale pri l'indikativo e la kondicionalo : ne lasar ulo divinenda ?
111136. — Lernante la formi dil Ido-konjugo, ni konstatis, ke che olu existas la tri tempi
prezenta,
pasinta,
futura, ne nur en l'
indikativo :
-as, -is, -os, ma en l'
infinitivo :
-ar, -ir, -or ed en la
participi aktiva :
-ant, -int, -ont, o pasiva :
-at, -it, -ot. On darfus, alegante la facileso necesa, blamar ta logikal richeso, se ol postulus granda esforco de la lernanti. Ma vere, kad esas desfacilajo merkar e memorar, ke
a simbolizas la prezento,
i la pasinto,
o la futuro en l'infinitivo e la participi, totsame kam en
-as, -is, -os dil indikativo? Se on judikas ta simetra sistemo sen preopinioni, on agnoskas, ke ol esas tante simpla e facila, ke merkar e memorar olu esas
ne esforco ma ludo. Altraparte on konfesos, ke lasar sen uzo ta richeso tempala pro ca motivo, ke altra lingui esas tarelate min richa, o mem tote mizeroza, to esus nesaja nek exkuzebla. La helpolinguo ya ne kondamnesas karear ta od altra formo pro ke li ne havas lu.
112 Pro quo, exemple, Ido devus sisteme uzar nur la perifrazo :
me pensas ke me pruvis, o :
me pensas esar pruvinta, kande ta linguo povas expresar la ideo plu lejere, plu kurte e totsame klare per :
me pensas pruvir? 112Pro quo ni uzus sisteme nur ta longajo :
me pensas ke me pruvos o :
ke me esas pruvonta, kande ni darfas dicar :
me pensas pruvor? 112On evitas la perifrazo por dicar :
me pensas pruvar. Ma on mustus uzar olu por
pruvir e
pruvor! Qua saja homo povus aprobar ico?
112Vice la komoda e kurta «
departonte »
ye kin kloki, me... ni mustus dicar : «
pro ke me departos »
ye kin kloki, me... o : departante... quale se la ago ne esus
futura, ma prezenta! La motivo di ca stupidajo? — Ta od altra linguo, e mem multa lingui ne havas participo futura. Solida motivo, ne vere?
112E pro quo ni dicus «
la futura uzanti »
di la linguo, vice :
la uzonti di la linguo? O forsan :
ti qui uzos? Ma « la futura uzanti » esas pura absurdajo; nam, se li esas
uzanti, li ne esas
futura, e se li esas
futura, li ne esas
uzanti.
112E quale tradukar perifraze en maniero tolerebla :
esas plu bona l'existar kam l'existir o l'existor? 112Qua homo serioza ne vidas, ke la supera perifrazi naskas en nia lingui de povreso, de mizero tote ne dezirinda od imitinda en Ido?
112Ni do uzez la tri tempi (
a,
i,
o) dil modi Idala, kande l'okaziono postulas o konsilas lo, sen questionar ni, ka ni sustenesas da lingui naturala : Ido ya ne havas kom programo imitar nia lingui, ma suplear li.
112137. — Kande participo esas komplemento cirkonstancala, ol darfas recevar o l'adjektival formo, o la formo adverbala, segun ke ol esas plu juste epiteto, od indikas plu reale la maniero (
marchante = dum mea, tua, vua, e. c., marcho). Ma ol darfas recevar la formo adverbala, nur se ol relatas la subjekto di la propoziciono :
il venis ne invitita, o :
ne invitite; il venis ne expektita, o :
ne expektite; vidanta o
vidante sua amiko, il haltis; lektinta o
lektinte la libro, il dormeskis. En ta exempli on darfis uzar la formo
113adjektivala tam juste kam l'adverbala, pro ke la koncernato «
il » esas subjekto.
113Ma en :
la viro vidis cigno natanta sur la lago; nur la formo adjektivala devas uzesar, pro ke la koncernato (cigno) ne esas subjekto. Se, en ica exemplo, ni dicus :
natante (sur la lago), la senco esus tote altra, nam lore la frazo equivalus :
la viro vidis cigno, dum ke il (la viro)
natis sur la lago. Por ica lasta senco esus plu bona dicar :
natanta o natante sur la lago, la viro vidis cigno. 113Se on volas indikar nedubeble la relato dil fakto cirkonstancala kun la fakto precipua, on devas uzar konvenananta prepoziciono; komparez :
il arivis ne avertinte me a : il arivis sen avertir me. 113On darfas uzar la aranjo nomizata
absoluta participo, to esas propoziciono incidenta, di qua la verbo esas participo (adverba) e di qua la subjekto ne esas parto di la chefa propoziciono. Ex. :
la enemiki fuginte, ni transiris la ponto. Ma on devas ne tro uzar ta frazoformo, quankam ol esas utila e mem necesa en ula kazi, nome en la stilo matematikala e judiciala :
donite un rekto ed un punto; audite la testi. 113138. — La
participi substantiva ne darfas recevar direta komplemento. Exemple, ica frazo : «
la atakanti la religio... » ne esas bona logike e gramatikale. Nam, se la participo adjektiva (
atakanta) e la participo adverba (
atakante) restas duime verba e, pro to, darfas recevar direta komplemento, la participo substantiva (
atakanto) perdas reale sua karaktero e valoro verbala; ol divenas vera substantivo e kom tala ne darfas havar direta komplemento, ma nur komplemento nedireta per prepoziciono, quale omna substantivi. Konseque on devas dicar : « La atakanti
di la religio », same kam on dicus : « La defensanti
di la religio » e : « la predikanti (o predikeri)
di la religio », « la protektanti (o protekteri)
dil febli ». Diveninte substantivo, la participo ne plus sequas la regulo dil verbi, ma la regulo dil substantivi.
113Se on admisus la sintaxo :
la atakanti la religio, on devus aceptar ol, pro analogeso, por omna substantivi derivita de verbo : on darfus do dicar « la atakemi la religio »; « la
114laboristi la ligno », « la fumeri sigari », « la drinkeri liquori », e. c. On vidas, ke tala sintaxo (Slavatra) esus adminime stranjera, e (precipue) ne klara, pro ke ol apudpozus la vorti
sen indikar lia relato. Or logike la relato inter substantivo e lua komplemento devas esar expresata da prepoziciono, e « la atakanto la religio » o « la amanto Deo » ne esas plu permisata kam « la atako la religio » o « la amo Deo », vice la atako
di la religio » o « la amo
di Deo », o « la amo
a Deo »
(1).
(1) Segun Progreso, VII, p. 159.
114139. — Preferez, kande to esas posibla, la
formo aktiva al formo pasiva, kom plu kurta, plu vivanta e plu konforma al nuna marcho di nia lingui. Dicez do : «
On (o : ni)
sequis la voyo, acensis la kolino, vizitis la kastelo, ed admiris la bela panoramo, quan on vidas del somito (2), prefere kam per la formo pasiva : «
La voyo sequesis, la kolino acensesis, la kastelo vizitesis, e la panoramo admiresis, qua videsas del somito. »
(2) « Exercaro », lasta frazo dil exerco XXVI.
114140. — Pri la
sintezala formi atencez ico : se li esas plu kurta e konciza, li riskas divenar kelkafoye obskura. Exemple : « por bone
praktikeblesar » certe prizentas a multi kelka obskureso. L'ideo esas nekontesteble plu klara en : « por
esar bone
praktikebla ». Evitez generale soldar la verbo
esar a vorti ja derivita o kompozita. Se on abreviis
amatesar en
amesar, to ne esas por admisar tal formi kam
ameblesar o
amindesar. Same esas preferinda dicar :
divenar amoza,
divenar mizeroza, kam
amozeskar,
mizerozeskar.
115PER DERIVO O PER KOMPOZO
117Vorto povas konsistar ek diversa elementi, quale
bofratino, exemple, en qua on dicernas :
1172
e dezinenco (gramatikal finalo) :
o, 1173
e afixi, inter qui
prefixo :
bo, sufixo :
in. 117Ni nomizas
radiko la elemento nereduktebla, esenca, qua indikas la ideo generala quan expresas la vorto, hike :
frat. 117Ni nomizas
temato l'ensemblo :
radiko +
afixi, hike :
bofratin.
117Ni nomizas *
morfemo to omna quo soldesas a radiko por determinar lu : afixi e dezinenci, hike :
bo, in, o (1).
(1) Poka vorti (kompare a la ceteri) konsistas nur ek radiko. Ex. : la prepozicioni, multa adverbi, konjuncioni, e. c.
1171
e Derivo per dezinenci (substituco di ta ad ica) o
nemediata derivo;
1172
e Derivo per afixi (uzo di prefixo o sufixo) o
mediata derivo;
1173
e Kompozo per plura radiki unionita. 117Radiki. — Li esas
verbala o
nomala (to esas neverbala). L'unesmi expresas ideo di ago, stando o relato. La duesmi indikas ento, objekto o qualeso, e konseque povas genitar nur
nomi, to esas
substantivi od
adjektivi (2). On facile
118dicernos ta duspeca radiki en la vortolibri per ico, ke nur l'unesmi genitas verbi. Ex. :
laborar, vidar, dormar, esperar, emocar, anxiar, relatar, e. c.
(2) La qualifiko ne-verbala esas plu justa, nam la du klasi povas egale produktar nomi (L. Couturat).
La maxim multa gramatikisti docas : la nomo o substantivo esas speco di vorto qua uzesas por nomizar enti o kozi. Ta defino, qua konsideras kom sinonima la termini nomo o substantivo ne esas konforma a la gramatikal tradiciono. L'ancieni nomizis per la sama termino « nomo » egale la substantivo e l'adjektivo; li dicernis la nomo-substantiva, uzata por nomizar la enti o kozi, e la nomoadjektiva uzata por qualifikar li.
118Dezinenci. — La dezinenci (o flexioni) povas indikar nur la speco gramatikala di vorto, to esas la rolo di ta vorto en la frazo. La dezinenci tote ne influas la senco, la ideo quan la radiko expresas. Chanjo di senco povas obtenesar nur per afixi o per kompozo.
*Bibliografio. — La precipua verki pri la Derivado esas : L. Couturat : Etude sur la Dérivation dans la Langue internationale, 1907, ma lore ne vendita, 2ma edituro (1910) e tradukuro : Studio pri la Derivado en Linguo internaciona (Paris che Delagrave). — Dérivation et composition dans la Langue internationale (Ido) par L. Lebasnier, directeur d'école (Paris, che Chaix, 1912) : tre klara broshuro por skolani. — Plura artikli en Progreso Ni 8 e 10, ed un (pri l'adjektivo substantivigita) en no 38. De ta artikli, ni furnisas en noti extraktaji suficanta por evitar konsulto di la revuo e precipue por la maxim multi qui ne havas lu.
118Derivado per dezinenci 118En la derivado per dezinenci konsilesas departar de la verbo (se lu existas) o de la substantivo por facar l'adjektivo o la adverbo. Ma to ne esas absolute necesa, nam on povas, departante senselekte de irga ek ta vorti, ritrovar la ceteri.
118On notez lo sequanta :
1181
e Substantivo nemediate formacita de verbo signifikas nature la ago o la stando expresata da ta verbo. Ex. :
laboro =
ago laborar;
jaco =
ago jacar;
langoro =
stando langorar;
emocar =
stando emocar, sento emocar. 118Konsequo. — Inverse on darfas formacar verbo nemediate de substantivo, nur se ta substantivo expresas ago o stando. Exemple, de
paco on darfas formacar la verbo
pacar =
esar en paco, pro ke
paco esas stando; ma de
domo on
119ne darfas formacar la verbo
domar, qua havus nula senco,
domo expresante nek ago, nek stando
(1).
(1) Esus kontrea a bona interkompreno, en linguo internaciona, formacar verbi nemediate de radiki nomala, to esas ne verbala, lasante al komuna raciono la sorgo trovar la senco. Komparante nur en nia lingui Europana ita ad ica, on konstatas, ke la relato inter verbo e substantivo esas tre variiva e mem tre kapricoza : en la Franca, plumer = desplumizar, ma, en la Angla, ol prefere = plumizar. Dum ke plumer, quale ni dicis, signifikas en la Franca desplumizar, la verbi plomber, dorer signifikas plombizar, orizar e brouetter = bruetagar, bruetportar. E qua sencon havus bazardar, segun la F. familiara bazarder? Fine, Sro Couturat remarkigis, ke dokumentar signifikus por Franco dokumentizar, provizar per dokumenti, e por Cheko pruvar per dokumenti (Progreso, I, 337).
Quon signifikus domar? En la Angla, to house = pozar en domo, sub tekto, en hangaro, lojigar o shirmar; en la Germana, la verbo hausieren, tote analoga, signifikas... kolportar (t. e. irar de domo a domo por ofrar vari). On vidas quala fonto de miskompreni esus tala « facileso » formacar verbi nemediate derivita (de nomala radiko)! E ni citas la du lingui qui maxime praktikas ta tro « komoda » derivado (Progreso, IV, 233).
1192
e Adjektivo nemediate formacita de substantivo signifikas :
qua esas (-). Ex. :
responda letro =
letro qua esas respondo;
ruina kastelo =
kastelo qua esas ruino;
ora vazo =
vazo qua esas oro. (Same pri omna adjektivo di materio.)
119Praktikal moyeno. — Por savar kad on darfas uzar adjektivo nemediate formacita de substantivo, suficas vidar, kad on darfas remplasigar lu per la substantivo en apoziciono :
respondo-letro, ruino-kastelo, oro-vazo. 119Konsequi. — On darfas e devas substantivigar adjektivo per la nura chanjo di dezinenco
(2). L'adjektivo tale
120substantivigita nemediate povas signifikar nur :
to quo esas... (irge quon « to » reprezentas,
ento o
kozo) :
belo, malado =
homo bela, malada;
dividendo =
nombro dividenda (1);
plano =
surfaco plana;
parazito =
parazita homo, bestio o planto (2).
(2) Ta procedo esas naturala en la mento di la homo. Nia lingui formacas nemediate substantivi de adjektivi : die Heiligen D., all the saints E., tous les saints F., omnes sancti L. e. c. Ta derivo esas perfekte klara e logikala. Altraparte esas racionala, ke du vorti diferanta nur per la chanjo dil dezinenco expresas la sama koncepto en du gramatikal funcioni diferanta. Fine per l'etimologio ni vidas, ke omna nomi komuna esis origine adjektivi, e pokope uli divenis substantivi. Exemple, en la Franca, domestique esis nur adjektivo e signifikis domala; nun ol esas pluse substantivo kun la senco (domala) servisto; lanjo signifikas : facita ek lano; linjo signifikas : facita ek lino. Ankore nun la procedo uzesas : direkteblo = direktebla aernavo; automobilo = automobila veturo.
(1) Certe nulu komprenos : homo dividenda.
(2) La kuntexto o la cirkonstanci impedas miskompreno. Cetere on sempre darfas tote precizigar per l'expresuro kompleta. (Videz l'apendico « Substantivigo dil adjektivo ».
120Kontree, on ne darfas uzar adjektivo nemediate derivita vice genetivo (kazo dil komplemento posedala, t. e. vice la prepoziciono
di) : se
gardena urbo ya signifikas
gardenourbo,
gardena pordo ne povas signifikar
pordo di gardeno (ma on darfas dicar :
gardenpordo o
pordo gardenala (3).
1203
e Adverbo nemediate formacita de adjektivo signifikas :
en maniero (tala)
(4) :
bele, rapide =
en maniero bela, rapida;
noktale (de l'adjektivo noktala) =
en maniero noktala (
noktale vestizita =
per vesti di nokto)
(5).
(4) « Maniero » uzesas hike en sua maxim ampla senco. Ula adjektivi (quanta, tanta, multa, poka, kelka, omna, singla, plura, la kardinala nombral adjektivi, e. c.) genitas, pro lia senco, adverbi qui implikas ideo di quanteso. Ma, mem en ta kazo, la supere donita regulo cd expliko restas vera, nam, relate ago, la quanteso o la nombro esas manieral cirkonstanco : li venis plure, single, omne indikas reale « quamaniere » li venis. Il laboris tante = en tanta maniero.
(5) Nokte (de nokto) = dum la nokto, en nokto. (Videz la manieral adverbi en l'unesma parto.)
120Inverse, de adverbo darfas venar direte nur adjektivo signifikanta :
qua esas talsorta, talmaniera :
frua =
qua eventas frue (frua veko, frua legumo);
balda =
qua eventas balde (balda respondo);
quaza delikto =
ago konsiderata quaze delikto (6).
(6) « Quaze delikto » tre diferas de « kom delikto ».
120Exemplo di vorto-familio :
parolar, parolo, parola (qua esas parolo) :
parola promiso;
parole (per parolo) :
il promisis parole... Ma tala familii esas rara. Mem importas ne opinionar, ke irga radiko povas
nemediate genitar la quar speci : verbo, substantivo, adjektivo, adverbo per nura chanjo di la dezinenco.
121Precipue,
verbo darfas derivesar nemediate de adjektivo nur se la radiko di ta adjektivo esas verbala. Verbo quale
sanar havus nula senco :
sano = ento sana, homo sana, ma ne la
stando esar sana o
saneso; on do devas dicar :
sanesar = esar sana, e
sanigar =
igar sana. 121Pro plu forta motivo, nula verbo darfas venar nemediate de adverbo primitiva o de partikulo nevarieba, nam evidente la radiko ne esas verbala. Verbi quale
fruar, baldar, perar, cirkumar, transar, proximar havus nula senco. Inverse adjektivo nemediate formacita de verbo ne povas havar la senco di participo aktiva o pasiva (altre la sufixi
ant, at, e. c., nule utilesus e ne havus senco). Exemple,
instrukta ne povas remplasar
instruktanta, o
instruktiva (nek mem
instruktala);
obedia ne povas, konseque ne darfas remplasar
obedianta, obediema, obediera, e. c.
121Kontre ke en la derivado per dezinenci (o nemediata derivado), suficas soldar dezinenco a radiko, quale ni vidis, por obtenar vorto kompleta, en la derivado per afixi (o mediata derivado), on devas unesme adjuntar e soldar a la radiko afixo od afixi, ante pozar la dezinenco an la fino dil toto. Ex. :
arki-duk(o), para-pluv(o), pian-ist(o), distil-eri(o); bo-frat-in(o), retro-ag-iv-es(o). 121La sufixi insertesas inter la radiko e la dezinenco segun l'ordino en qua li aplikesas ica ad ita; to signifikas, ke singla de oli modifikas ta, qua preiras lu, ed aplikesas a lu quale a simpla radiko :
lum-iz-iv-eso = eso (
qualeso di)
iv (
to quo povas)
iz (
provizar per)
lum(o). Praktike on sequas l'ordino progresanta dil kompozo :
lumizar, lumiziva, lumiziveso =
kapableso lumizar, France : pouvoir éclairant
(1).
(1) Tala akumulo de sufixi devas evitesar ordinare. Ol uzesas, quale hike, nur kande l'ideo tradukenda impozas olu.
122La afixi esas partikuli, elementi tre kurta, quin on uzas por modifikar la koncepto expresata dal radiko. Exemple, en
bo-frat-in-o la partikuli
bo,
in esas afixi e modifikas la koncepto
frat. 122Se li unionesas a la radiko avane (quale
bo) on nomizas li
prefixi e, se li unionesas a la radiko dope, on nomizas li
sufixi. 122En Ido, la afixi esas nur to, quo li esas nature e gramatike : elementi (preske sempre monosilaba), partikuli modifikanta, quale ni dicis. Konseque
li generale ne darfas uzesar kom radiki (1).
(1) Grande eroras Esperanto uzante sua afixi kom radiki : 1e to duopligas neutile la vorto por la sama koncepto (pro quo ilo apud instrumento, od inverse?); 2e to konstante ruptas por profani la kompreno di texto. Ema, eblo, inde, eta, aro e. c. esas por ili tam misterioza kam edzo, fraulo e. c. e la famoza korelativi : chiam, kie, iom, ia, iel, chiu e. c., qui ja per su ruptas la kompreno sat freque.
122Advere pri kelka vorti o radiki, quale l'adverbo
ne-, la radiko
-es, ula prepozicioni, on kustumas dicar, ke li uzesas kom afixi. Ma to ne signifikas, ke li reale e gramatike esas
afixi. Restas tote justa, ke ti, quin ni studios sube, ne darfas uzesar kom radiki, exter kazi sorge indikota.
122anti. — Ta prefixo esis l'objekto di la sequanta decido 883 (
Progreso, VI, 113) :
122« On repulsas
anti- kom prefixo generale aplikebla
(2), ed adoptas ol kom prefixo rezervenda a la ciencala e teknikala terminaro. »
(3).
(2) En noto : Nam on havas e devas havar kontre kom tala prefixo.
(3) En noto : Apartenos do a la ciencala e teknikala komitati determinar la kazi, en qui on uzas anti-.
123Ol signifikas
kontre, qua expresas la sama ideo en la linguo komuna :
kontreveneno, kontrefebra, kontreverma (1).
(1) On questionas, kad ni devas admisar la prefixo anti- kun la sama senco kam kontre-. On devas distingar tri kazi :
1a En la teknikala kazi (ex. en la matematikal vortaro) on devas admisar la prefixo anti kun specala senco. To nule koncernas la komuna linguo.
2a En la linguo komuna, on devas admisar vorti integra, tote pronta, qui kontenas anti-, kande li esas internaciona : pro ta motivo ni adoptis antipodo, antipatio, antisepta, e. c. ed on devos probable adoptar, antipatriotismo, antimilitarismo (same kam militarismo), e. c. Ico havas nula detrimento, nam, o la radiko a qua aplikesas anti- ne existas en nia linguo, o la kompozajo esas tante konocata, ke nulu povas dubar o nesavar lua senco.
3a En la cetera kazi, on devas uzar kom prefixo la prepoziciono kontre, qua sola devas expresar ta ideo (segun la principo di unasenceso). Tale ni havas : kontre-pezo, kontre-veneno, e. c. E singlu esas libera formacar simila kompozaji, kande li esas necesa e logikala : kontre-konvulsa, kontre-reumatisma, kontre-religia, kontredinastia, kontre-konstituca. To rezultas de la strukturo ipsa di la linguo; e se on uzus simile anti-, to genitus nur duopla formi, e konseque konstanta hezito en l'uzado. (Progreso, februaro 1911, pag. 689.)
123arki. — Ta prefixo, pasable internaciona (Greka origine), signifikas :
en eminenta grado; ol do sempre indikas grado supera :
arkianjelo, arkiduko, arkidiakono, e. c. (
Progreso, III, 419. — Decido 649.)
123auto. — Quale
anti-, ta prefixo repulsesis « kom prefixo generale aplikebla, ed adoptesis kom prefixo rezervenda a la ciencala e teknikala terminaro
(2).
(2) En noto : Sama remarki kam pri anti-. L'ideo di auto- povas tradukesar per su- (ex. : su-defenso) o per propra (ex. : propr-amo).
123bi. — Ta ciencal o teknikala prefixo « signifikas ofte « dufoye », sed anke « duopla », « du kune » dicas S
ro Couturat (
Progreso, III, 3); ol esas impozata da l'internacioneso; e pluse ol esas tre oportuna por supresar la dusencesi » : se on uzus, exemple,
du (vice
bi-) en
biplani, bicikli, on hezitus omnafoye, kande on parolus pri
du plani, du cikli. — Ex. :
biciklo, bipedo, bipeda, bilingua, bidenta, bikonkava, bikonvexa, bimanua, e. c.
123bo-. — Ta prefixo, Franca per
beau- (pron. :
bo) esas heredita de Esperanto senkonteste. Ol indikas :
parenteso per mariajo :
bopatrulo =
patrulo di la spozino (relate elua
124spozo);
bofratulo =
fratulo di la spozino (relate elua spozo). Ta prefixo quik adoptesis.
124La parenteso per
rimariajo indikesas, segun la kazi, per la prefixo mi- (V. ta prefixo), o per l'adjektivo
stifa (
stief D.,
step E.).
124Mea
stifa frato esas ta, qua divenis mea frato per rimariajo di mea patrulo kun lua matro, o di mea matro kun lua patrulo. Fakte ta
stifa frato (homulo o homino) havas altra patrulo ed altra matro kam me, do nula sango-parenteso kun me. Mea
stifa patrulo esas la spozo di mea matro rimariajinta su kun ilu, ma tote ne mea patrulo.
124Mea
stifa matro esas la spozo di mea patrulo rimariajinta su kun elu, ma tote ne mea matro.
124Mea
stifa onklulo esas la spozo di mea onklino rimarijinta su kun ilu, ma tote ne mea onklulo (
Progreso, IV, 105. —
Decido, 745).
124des-. — Ta prefixo internaciona indikas la kontreajo dil koncepto expresata sen olu. Exemple :
desobedio, deshonoro, desavantajo, deshonesta, desfacila, desbona (1),
desinfektar, desorganizar, desamar (1) esas la kontreaji di :
obedio, honoro, avantajo, honesta, facila, bona, infektar, organizar, amar. (1) Mala e odiar certe esas la preferinda kontreaji di bona e amar; e tale pri la vorti qui, sub formo simpla, esas la kontreaji di altri : lenta, mikra, povra e. c., kontreaji di rapida, granda, richa. Ma, pro ke des sempre facas ek vorto la kontreajo dil vorto uzata sen olu, on darfas dicar o skribar : deslenta, despovra, desmala e. c., se la memorado ne furnisas : rapida, richa, bona.
124On devas dicernar e distingar sorgoze la vorti
kontrea, formacata per
des-, de la vorti
kontredicanta (simpla nego), formacata per
ne- :
neafabla, neutila, neobedio. 124Por certe facar la dicerno (e pose la distingo per
des- o
ne-) suficas questionar su kad existas mezo inter la du extremaji; se ta mezo existas, l'extremaji esas kontrea, lore oportas uzar
des-; se ta mezo ne existas, lore oportas uzar
ne-. Ex. :
afabla e
desafabla, pro la mezo :
neafabla;
obediar e
desobediar, pro la mezo :
neobediar (2);
richa e
desricha 125(se on ne uzas
povra), pro la mezo : nericha. Ta persono esas nericha; tamen ol ne esas povra (
desricha), nam ol posedas mikra domeno ek qua ol vivas.
(2) On imperis a me agar ulo, e ton me ne agas; lore me ne-obedias. On interdiktis a me ulo, e tamen me agas lu; lore me desobedias. Ed anke : on imperis a me agar ulo, e me agas lo kontrea, lore me desobedias.
125Nultempe uzez : despovar, desdormar, desvolar, desexistar, desesar, desmovar, desvivo, desposedo, deshavanta, e. c., pro ke ta vorti ed altri analoga povas nur equivalar simpla nego :
ne povar, e. c. Multa kontreaji esas expresata en Ido (quale en nia lingui) da radiki specala. Exemple : jorno, nokto; lumo, tenebro; komencar, finar; audacar, timar; ganar, perdar; laborar, ociar; bona, mala; dextre, sinistre; supere, infre; alte, base; plu, min; ante, pos; avan, dop, e. c.
125La motivi esas : 1
e ke la opozeso en ula kazi ne esas evidenta
(1); 2
e ke serio kelke longa de kontreaji unike per
des- esus vere netolerebla
(2); 3
e ke la uzo dil prefixo
des- povas ulkaze produktar grava detrimenti
(3); 4
e ke lu donas vorti tote nejusta ulkaze e ne aceptebla da la cienci
(4).
(1) Kad esas tre evidenta, e precipue tre limitizebla, l'opozeso inter varma e kolda (des-varma), exemple?
(2) Kad esus tolerebla : yuni e desyuni, richi e desrichi, forti e desforti, humili e deshumili, jenerozi e desjenerozi, boni e desboni, felici e desfelici e. c. same finos per la morto.
(3) Se on klamos a me : des-dextre e me audos nur dextre, kad me ne povos duktar mea biciklo juste an l'obstaklo e frakasar mea kapo? Sinistre e dextre igas ne posibla ta desagreablajo.
(4) Kad, segun la cienco, frigoro esas la kontreajo di kaloro? E tamen Esperanto opozas malvarmeso a varmeso. Ido ne darfis imitar olu.
125Nultempe uzez
des kom radiko, ma
kontre (kontree, kontrea, kontreajo).
125Des- adoptesis per la decido 251-252 pos longa e tote fundamentala diskutado en
Progreso, III, 19, 92, 150, 215, 216, 282, 283, 284, 285, 287, 343, 344, 345, 483, 544, 618, dum qua on komparis ad olu por la sama rolo :
mal-, non-, an-. —
Mal- esis repulsata pro ke ol sustenesas nur da kelka Franca vorti, kontre ke
des- sustenesas da centi de vorti internaciona
(5) e pro ke
mal esas la tre konocata radiko
mal(a), kontreajo di
bona. Tala vorti quala esas en Esp.
126malbona, malfermi, malligi, malsupre, malsupreniri, e. c., e. c., esas etimologie ne justa e pluse groteska.
(5) Ni konocis ta fakto plura yari ante ke Progreso tusheskis la punto. Ma motivo di « neoportuneso » deskonsilis la quika substituco di des a mal. Ol suficabus por impedar interkonsento kun l'Espisti : la stroko atingabus tro grave la netushebla Fundamento.
126dis-. — Ta prefixo Greka e Latina origine, nun pasable internaciona, indikas :
separo, disperso, dis-semo, nam ol signifikas per su « hike ed ibe ». Ex. :
disdonar, disdon(ad)o = ago donar hike ed ibe, donar parto ad ica, parto ad ita (France
distribuer (1) dissendar = sendar hoke ed ibe;
dispozar = pozar hike ed ibe, aranjar en diversa loki, manieri, sur diversa plasi
(2).
(1) La verbo « distributar » rezervesas al idei teknikala : distributar vaporo, gasi e. c.
(2) Ta prefixo quik adoptesis, ma pose ulu propozis ke on uzez lu por la kontreeso, alegante la Latina. Respondesis : « En la Latina quale en la cetera lingui, omna afixi havas plura senci. En la L. I. ni devas adoptar oli kun un sola e fixa senco. Do, se ni havas dis- kun la senco di separo, ni ne povas uzar ol kun la senco di kontreeso (remarkez ke, en discordia e dissentio adminime, ol havas la senco di separo, eskarto). Cetere, des- esas etimologie identa a dis-; ni havas do la yuro atribuar ad ol l'altra senco di dis-. » (Progreso, III, 424.)
126ex-. — Ta prefixo, Latina origine, nun internaciona, signifikas :
esinta..., qua havis antee la profesiono di..., la ofico di... Ex. :
exoficiro, exprezidero, exnobelo, ex-vicerejo, exadvokato. 126Quik adoptita, ica prefixo nultempe esis kontestata.
126ge-. — Ta prefixo, Germana, uzesas por indikar « la ensemblo di la du sexui
(3) :
la gepatri =
la patrulo e la patrino (matro);
la gespozi =
la spozulo e la spozino;
mea geonkli =
mea onklulo e mea onklino o mea onkluli e mea onklini (segun la
kazo);
vua geavi =
vua avulo e vua avino o
vua avuli e vua avini (segun la kazo).
Patri, spozi, onkli, avi ne esus tam preciza, pro ke per su li ne indikas plu multe enti maskula kam enti femina.
(3) Decido 1209, konsequo dil decidi 1089 e 1090. (Progreso, VII, 65. e VI, 212.) — Ti qui prizus la duo : patro, matro (kun exkluzo di patrino), mustas agnoskar, ke se patro esus nur maskula, on ne povus nek darfus dicar gepatri. E same pri frato, kuzo, onklo e. c.
126Same
frati esas min preciza kam
gefrati, quale montras ica exemplo :
kad vu havas frati, siorino? —
Yes, me havas gefrati : du fratuli ed un fratino. 126Ta prefixo esas komoda; l'exempli supera montras lo. Ma on devas evitar sorgoze trouzar o misuzar olu (Videz, en
127l'unesma parto, la
chapitro di la substantivi, precipue la du alinei finala).
127mi-. — Ta prefixo internaciona quik adoptesis. Ol signifikas :
duime. Ex. :
lasez la pordo miapertita; kun miklozita okuli; il parolis mivoce; laboro mifacita; mimortinta pro (o de)
koldeso; pos mihoro. 127Per rezulto di rimariajo povas existar
mifrati o
stifa frati (Vid.
bo-). L'unesmi esas ti qui havas o la sama patrulo o la sama patrino. La duesmi esas la filii quin havas de sua unesma mariajo vua
stifa patrulo o patrino. Fakte nek li, nek la stifa patrulo esas parenta kun vu.
127Do
mi-patrulo nek
mipatrino (o
mimatro) povas existar, nek anke
mifilio, en Ido, pro ke li ne existas en la naturo; e nun kande
stifa adoptesis, li ne plus darfas uzesar.
127Remarkez, ke France
beau- (bo-) konstante produktas ambigueso :
beau-père, exemple, esas lore
bopatrulo, lore
stifa patrulo, e nur posa expliko fixigas la senco.
127mis-. — Ta prefixo esas Germana :
miss ed Angla :
mis (1). Ol quik adjuntesis dal Komitato ipsa di la
Delegitaro, dum lua kunsidi « por expresar :
erore, nejuste » :
misaudar, miskomprenar, misuzar, miskantar, mispronuncar, misduktar, misguidar, misfacar, e. c.
(1) La Franca prezentas lu kelke en : més-user.
127On remarkez, ke esas difero inter
misaudar e
audar male o
malaudar. Ulu qua esas preske surda, o quan la sono preske ne atingas, ica
male audas o
mal-audas. Ma ulu qua audas
boto, kande me dicas
poto (od inverse), ica
misaudas. Konseque,
male (o
mal uzata kom prefixo) ne esas sinonima kun
mis-.
127Komprenende
mis ne darfas plear la rolo di radiko. Do ne dicez
mise, ma
erore, nejuste o
male, segun l'ideo.
127ne-. — Ta vorto ne esas prefixo nature, nam ol esas negal
adverbo. Ma ol uzesas quale prefixo, kom elemento neganta relate la vorto a qua on unionas lu :
neposibla, nevera, nejusta, neyusta, nevidebla, nekohere, neprecizeso, nevideblaji. e. c.
127Ne konfundez
ne- a
des- od a
sen- (prepoziciono).
Ne- indikas simpla nego,
des- kontreeso,
sen- manko :
nericha, desricha =
povra;
nebela, desbela =
leda;
senbarba, sen128kapa, senarma, senpova. Konseque,
senutila, senplena (1), vice
neutila, neplena esus absurda, e
nearma, nebarba, nekapa, nepova, vice
senarma, senbarba, senkapa, senpova esus egale absurda.
(1) Pro quo ne senplena? Esperantisto respondos : pro ke ni ne dicas pleno (vice pleneco). Ma pro quo vu dicas utilo (vice utileco)? Ka plena ne esas adjektivo totsame kam utila? Do, se on admisas senutila, on devas admisar senplena.
128Ne konfundez
senmova =
qua esas sen movo, a
nemovebla =
qua ne esas movebla, quan on ne povas movar;
sendube dicas, ke ne existas dubo pri...,
nedubeble : ke on ne povas dubar, ke lo dicata ne esas dubebla.
128La vorti kompozita per
sen- opozesas kom simpla negi al derivaji havanta la sufixo
-oz (qua egalesas
kun) :
senanma, sendolora fakte esas la negi di
anmoza, doloroza. 128sen- =
-los Germana,
-less Angla.
128par-. — Ta prefixo venas de la Latina e novlatina lingui :
par-, per-. Ol adoptesis per la decido 309 «
por indikar la perfekta fino o kompletigo di ula ago » :
parlernar =
lernar komplete;
parlektar =
lektar komplete, til la fino (dil libro)
(2);
parvenar =
venar til la fino, atingar la skopo (3);
parkurar =
kurar de la komenco til la fino (dil voyo) (4).
(2) Tralektar signifikas nur : lektar rapide, flugante. (Progreso, IV, 68.)
(3) De qua derivas parveninto, dicas la decido 375. Ica vorto = parvenu F., parvenyu R., Parvenü, Emporkömmling D., parvenu, upstart E.
(4) Decido 376. Vorto necesa e quan nek trakurar, nek trairar povas remplasar. Per extenso on dicas : X... parkuris en automooilo 100 kilometri en un horo. Y... facis en aeroplano parkuro de 35 kil., ye 100 metri di alteso.
128para-. — Ta prefixo cience internaciona adoptesis per la decido 105 «
por indikar shirmilo kontre- » :
parafalo, paralumo, parafulmino, parafairo, paracintilo, parapluvo, parasuno, paravento, paragrelo, parapolvo, paramoskito, e. c.
128pre-. — Ta prefixo Latina e nun internaciona quik adoptesis. Kun formo plu kurta e plu internaciona ol remplasas
ante e havas la sama senco por la vorto a qua on unionas lu.
Previdar =
ante-vidar (o : vidar antee);
predicar =
antedicar (o : dicar antee);
prematura =
matura ante la tempo,
129la sezono;
prepozar, prehiere, prenomo, prehistorio, predankar, preirar (1), prejudiko, preavo, preonklo. (1) Ne impedas avanirar. Ex. : Unesme il preiris me, sequante Petrus; ma balde il avaniris e Petrus ipsa trovesis dop ilu.
129pseudo-. — Ta prefixo adoptesis unanime dal Akademio per la decido 1629 « kom prefixo internacione konocata e ja uzata en Ido, kun la senco :
ne-vera, ne-reala. Ex. :
pseudo-profeto, pseudorepublikisto, pseudofilozofo, pseudoamiko, pseudocienco, pseudomartiro, pseudolinguisto, pseudonobelo, pseudoinventero, e. c.
129quadri-. — Ta ciencala prefixo signifikas : «
qua havas quar... ». Exempli :
quadripedo, quadrimanuo, quadripeda, quadrimanua; quadriangulo, quadriangula. 129retro-. — Ta prefixo Latina, nun internaciona, esas quaze adverbo per sua senco; ol quik adoptesis por indikar
la ago inversa di ta quan indikas sen olu la vorto fundamentala :
retrocedar =
cedar ad ulu to quon ol cedabis a ni;
retroirar =
irar ad-dope, desavance;
retropulsar =
irigar desavance per pulso;
retrovenar =
venar per iro inversa al loko de ube on departabis. Ex. :
me livis la hemo ye duadek kloki e retrovenis en lu ye duadek e tri quarimi. —
Retroagiva =
qua povas agar, efikar pri kozi antea, pri lo pasinta :
la lego ne havas efekto retroagiva. 129Pro sua senco intime adverbala, retro darfas uzesar izolite, kom adverbo :
Retroe! ne plus avancez : esas danjero. 129ri-. — Ta prefixo, Angla sone, Italiana forme e sone, indikas nur
ago quan on iteras, iteris od iteros. Ol devas ne konfundesar a
retro-.
Rihavar, ridicar, rifacar, riagar, riskribar, rilektar =
havar, dicar, facar, agar, skribar, lektar itere.
Nun me riesas kontenta, pro ke me rihavas mea perdita pekunio. 129Ta prefixo unesme adoptita kun la formo
re chanjis pose ta formo a l'Italiana
ri, por evitar konfundi en multa radiki internaciona qui komencas per
re, ma en qui ta silabo ne havas senco di itero :
rebel, recev, refuz, regard, regret, reklam, rekolt, e. c. (
Decidi, 647 et 648). Esperanto preferas erore alterar
re a
ri ed uzar
re- kun duopla senco.
130Ni vidis
anti-,
auto- (1),
bi-,
quadri-; restas studienda le sequanta pure teknikala.
(1) Same kam pri anti, on devas en la komuna linguo admisar vorti integra, tote pronta, qui kontenas auto, kande li esas internaciona : automobilo, autografo, autobiografio, autodidakta e. c.
Kompreneble restas tote exter ico la uzo di su en vorti quale su-levo, su-kusho, su-tenado (on vere tenas su per la ago di la muskuli), su-ocido, su-amo, su-admiro e. c.
« Same kam ni substantivigas sen skrupulo, e mem kun granda komodeso, la pasiva verbi (konstrukteso, konvinkeso, e. c.), ni povas e devas substantivigar la reflektiva verbi, kun la reflektiva pronomo. Do on darfas uzar vorti quale su-levo, su-kusho, por l'ago levar, kushar su (komparez su-ocido a hom-ocido). Remarko : Esperanto uzis kushi en ne transitiva senco (la senco di jacar), tale ke ol povis expresar kushar nur per kushigi, e kushar su per kushighi! Ed on ne havis la necesa analogeso inter levar e kushar (la du transitiva). Progreso, V, 284.
130*
equi-. — Ol signifikas
egala (plu o min evidente) :
equiangula, equiaxa, equilaterala, e. c., sen parolar pri
equilibro, equinoxo, equipolo, equivalo. On ne povis uzar
egal- en ta omna vorti, qui esas maxim ofte internaciona.
130*
ko-. — Ol renkontresas en
kosinuso, kolatitudo, kosekanto, kofunciono, kotangento, kovarianto, konormala, sen parolar pri
kolineara, korelato e
korelativa, korespondo, qui esas por ni primitiva vorti. En ta vorti, la prefixo
ko- ne havas la senco di kun, sed (ma) la senco : « komplemento di... » o « di komplemento ».
130Ol esas do tote necesa. Ma ni rezervis ol a ta specala senco, ed uzis
kun o
sam en la kazi, en qui la senco postulis ta elementi :
kun-junto, kun-kurar, kun-mezurebla; sam-axa, sam-centra, sam-foka, sam-tempa, sam-plana... (
Progreso, III, 2.)
130mono-. — Ol signifikas :
un. Ex. :
monosilabo, monokotiledona, monokordo. La linguo komuna uzas
un- :
unlatera, unnoma, unpersona, ma ol admisas la vorti internaciona qui komencas per
mono :
monogramo, monotona, e. c.
130Pro analogeso, e pro la sama motivi qui impozis
mono-, 131bi-, l'Akademio
(1) adoptis :
tri-, quadri-, quinqua-, sexa-, septua-, okto-, nona- (
Progreso, IV, 567).
(1) Plu precize : la teknikala subkomitato.
131L'Akademio repulsis
(2) la serio de prefixi :
di-, tetra-, penta-, hexa-, hepta-, okto-, ennea- (
Progreso, IV, 567).
(2) N. B. : Kom generala prefixi aplikebla ad irga radiko, nam lore on devus selektar e hezitar en singla kazo inter du prefixi. Ma on ne exkluzas la posibleso adoptar, kom integra radiki, vorti kompozita per ta greka prefixi.
131Kompreneble on sequas la generala reguli di nia linguo omnube li esas suficanta a la justa expreso dil idei : mi- vice la tri prefixi :
hemi-,
semi- e
demi-, quo liberigas ni tre fortunoze de lia jenanta konkuro e de multa heziti (
mi-axo, mi-cirklo, mi-ombro, mi-plano, mi-sekanto, mi-sfero. Same
ne- vice la Latina
in- o la D. E.
un- :
nesimila, nevarianta).
131Ula prefixi o sufixi ed ula prepozicioni neeviteble kolizionas kun kelka existanta radiki, exemple
par- kun
pardonar,
parfumo, partero, parturo. On videz en nia vortolibri la radiki komencanta per
de-, des-, ge-, mi-, mis-, per-, ri-, tra-, trans-. Nula konfundo eventas praktike, pro ke on konocas ta radiki ed on komprenas li segun lia senco, e pro ke la semblanta kompozajo havus nula senco, o senco evidente falsa en la kuntexto. Quon signifikus
de-parto, des-tinar, ge-nitar, mi-tologio, mis-tifikar, per-driko, ri-goro, trans-formo? Mem kande dusenceso esus teorie posibla, ol ne eventas praktike, pro ke la kuntexto determinas klare la senco, e fakte on ne mem pensas ad altra senco, on ne hezitas mem dum un instanto. Mem pri
pardonar, qua homo komprenos lu kom « komplete o fine donar » en :
pardonez me, il pardonis lu, o mem :
il pardonis omno a sua filio? Adjuntez, ke pri
donaco o
legaco, on devus dicar :
il donacis o
il legacis omno a sua filio. 132Quale
sen-, vidita en antea chapitro, altra prepozicioni pleas la rolo di prefixi :
adportar, cirkumpola, cirkumskribo (geom.),
ekirar, enirar (1),
foreso, kontredicar, kunvoko, preterirar, subjacanta, vice-prezidero, e. c.
(1) « Nia kunfrato ne prizas la regulo, qua igas transitiva la verbi kompozita ek verbo netransitiva e prepoziciono, quale en-irar, ek-irar; ed il preferas repetar la prepoziciono. To esas ya permisata, sed (ma) tote superflua, nam en : me eniras en la chambro, l'ideo esas dufoye expresata. Tote logike, me eniras la chambro = me iras en la chambro. L' « equivalo » esas « perfekta »; to ne esas « subtilajo »; la verbo divenis transitiva, absorbante la prepoziciono ipsa, qua « regas » la komplemento. (Komparez travidar, trairar, e. c.) Progreso, II, 304, noto.
132Nultempe atribuez a prepoziciono, kompozante derivajo, senco altra kam ita, quan ol havas aparte. Exemple,
eklernar nule povas signifikar
parlernar = lernar komplete;
ektrovar o
ekpensar nule povas recevar la senco di
inventar, nek
ekparolar (Germana aus-sprechen) ta di
pronuncar; same
ekportar =
portar extere ne povas signifikar o
suportar o
tolerar. 132Quale ni dicis ye « Derivado per afixi », la sufixi insertesas inter la radiko e la dezinenco, segun l'ordino en qua li aplikesas ica ad ita, se pluri uzesas.
132-ab-. — Sufixo exkluzive verbala, quik propozita por indikar l'anteeso, relate la tempi
-is, -os, -us, exemple. Ma la Komitato dil Delegitaro ne adoptis lu pro la motivi expozita en
Progreso, I, 567. Tamen ja lore dicesis : « se la sufixo
ab od irg altra procedo esas vere plu facila e komoda
por la maxim multi, on devos preferar ica ad ita ». La prevido realigesis e, pro to, per la decido 407 « on admisis, kom provizora probado, la uzo di la sufixo
-ab por formacar la tempi antea :
amabis =
esis aminta,
amabos =
esos aminta,
amabus =
esus aminta » (junio 1911). Noto dicas : « On devas remarkar, ke l'Akademio ne adoptis la formo
133amabas »
(1). Fine, per la decido 784 (decembro 1912), « on adoptas unanime e definitive la sufixo
ab por l'antea tempi ».
(1) La formo -abas, propozita (eventuale) por l'imperfekto, ne esis adoptata, pro ke l'imperfekto ipsa ne aceptesis, dum la diskuti di la Konstanta komisitaro (I, 569). On timis, ke ula populi trouzos, o misuzos ta tempo. Esis plu prudenta e simpla restriktar al formo -is l'expreso dil pasinto (ne antea relate altra) : me vidis, il arivis, e remplasigar ol per kompozita formi, se to esus necesa, ma nur takaze : il esas arivinta de du hori; me esis skribanta, kande il arivis.
133La sufixo
ab inspiresis al propozinto da :
amabam, amabas, e. c. Latina, en la penso, ke on povos prizentar lu kom quaza radiko di D.
haben, E.
have, S.
haber, I.
avere, F.
avoir e docar : uzez
ab (
-abis, -abos, -abus) ube ta lingui uzas
havar en tempo kompozita.
133Esas tre rekomendata ne uzar
-abis ube
is suficas, altradice : ube ne esas necesa indikar, ke tempo pasinta preiris altra pasinto. Exemple, ne dicez :
Me vidabis vua patrulo hiere, nam hike nula tempo pasinta preiris altra. Ma kontree dicez :
me finabis mea laboro kande vu arivis, nam en ica exemplo la pasinto
finabis preiris la pasinto
arivis.
133-ach-. — Ta sufixo, inspirita dal Italiana
-accio, quik substitucesis ad
ac propozita, kom
pejorativo. La Komitato di la Delegitaro judikis ol plu expresiva kam
ac. Per pejorativa sufixo on expresas
qualeso tre infra, nuanco di desestimo, antipatio, repugneso :
kavalacho =
kavalo di infra, di mala qualeso;
populacho =
infra populo, grosiera, maledukita;
belacho =
di qua la beleso insipida, neexpresiva, havas nula charmo;
dolcacha =
di dolceso sensapora e, pri personi,
di dolceso simulata;
bravacho =
falsa bravo qua simulas braveso;
paperacho =
papero tote neutila, sen ul valoro, ne konservinda.
Il ne kantas, ma kantachas. Quale dormar sur ta litacho? Ico vino! ha no, certe, ma vinacho nedrinkebla. 133Ta sufixo devas nultempe uzesar kom diminutivo. Exemple,
brilacho esas
falsa brilo e nule
brileto =
brilo febla. 133Same ol devas ne uzesar pri la organi o funcioni di la bestii, ecepte se on volas expresar repugneso : la bestii (quale
134ni) havas
boko, pedi, e. c., e (quale ni)
manjas, drinkas, e. c.
134No, me ne povas asentar, ke la hipopotamo havas boko : ol havas bokacho. 134-ad-. — Ta sufixo, quik adoptita, trovesas en la Latina lingui.
Ol indikas ago durolonga o kontinue plurfoya. Se per kanono o fusilo on pafas unfoye, la ago esas
pafo. Ma se on iteras plurfoye, se on duras pafar adminime kelke longe, la ago esas
pafado (1). Dicante tre laute :
Ho! me produktas
klamo. Ma, se homi tre forte parolas od interdisputas sur la merkato, sur placo, li produktas klamado.
(1) « L'iterado o frequeso di l'ago esas expresata en Ido per derivado, nome per la sufixo -ad : pafar, pafadar, parolar, paroladar. » (Progreso, IV, 390, noto.)
134Polko, valso, e. c., esas dansi; ma dansado esas to, quon ni altre nomizas : dansarto : dansado esas praktikata da omna populi ed en omna epoki.
134Parolo esas frazo, frazeto pronuncata : il dicis a me : «
vu esas idiota »; il do insultis me per ta parolo. —
Parolado esas la fakultato o la maniero parolar
(2) ed anke longa uzo kontinua dil parolado :
Parolado grantesis nur a la homi. Ne ilua diskurso hierala fatigis lu, ma lua trihora parolado kun l'advokato camatine. (2) Quale pensado, volado, memorado, vidado, audado, gustado, flarado, tushado esas la fakultato pensar, volar e. c. Ma por la 5 sensi la nomo plu justa esas : vidosenso, audosenso, gustosenso, flarosenso, tushosenso.
134On evitez misuzar o trouzar ta sufixo. Ol esas uzenda nur kande ol esas nekareebla por la senco.
134L'ex-esperantisti devas partikulare atencar por ne riproduktar en Ido
kronado (vice
kronizo) ed altri analoga. Mem segun la
Fundamento, « ad »
indikas duro en la ago. Or certe
krono ne esas ago, ma objekto, quale
glaso, stulo, e. c., ed on ne darfas uzar
kronado plu multe kam
glasado o
stulado. Cetere Zamenhof ipsa konfirmis la senco di « indikas duro en la ago » per
paf, danc, e
ir qui certe esas verbal radiki. Do, mem judikante segun la defino e l'exempli donita da Zamenhof,
kronado violacas la Fundamento. E, por ni Idisti, ol violacus nia explicita principo, ke nul radiko povas donar verbo, se ol ne esas verbala. Or
kronado supozas
kronar e
kron esas ne verbal, ma
nomal radiko.
135On anke atencez, ke « ad » unionita ad
-is nule donas imperfekto. Nek
is, nek
os, nek
us chanjas ule sua valoro tempala per uniono kun « ad » :
-adis, -ados, -adus =
is, os, us, quale
adas =
as, ma kun duro plu longa en la ago.
135Kompreneble « ad » nultempe darfas uzesar kom vorto nedependanta. Do ne imitez
ade = longe, trovebla che l'Esperantisti. Kad
malade = kurte, o kad
eke esas la kontreajo di
ade? Pro quo ne
adeco vice
longeco, e
ekeco vice
mallongeco?
135-ag-. — Ta radiko dil verbo
agar uzesas kun vorti di instrumento por formacar verbi signifikanta :
agar per... Ex. :
crucagar =
agar per kruco (por mortigar ulu);
klovagar =
agar per klovi (por fixigar ulo, planko)
(1);
agrafagar =
agar per agrafi;
butonagar =
agar per butoni;
martelagar fero, kupro, e. c. La substantivi :
krucago, klovago, agrafago, butonago, martelago ne povas konfundesar a l'instrumenti :
kruco, klovo, agrafo, butono, martelo. Ma, se on formacus direte la verbo per l'instrumento :
krucar, klovar, agrafar, butonar, martelagar, la nomo dil ago esus identa a ta dil instrumento :
krucar, kruco;
klovar, klovo, e. c., e to esus tam nelogikala kam nepraktikala, pro la konfundi e konfuzi qui rezultus de tala formaco
(2).
(1) Klov-izar = garnisar per klovi (talono di shuo, exemple).
(2) Kad on konsilus (por evitar li) belaji quale : krucasiono, klovasiono, agrafasiono, butonasiono, martelasiono? Ma kad ica sufixo di ago ne devus anke soldesar ad omna radiko di ago, quale am, trov, kant, lekt e. c.? Lore ni havus : amasiono, trovasiono, kantasiono, lektasiono e mem parolasiono, diskursasiono, se on ne preferus : krucaciono, klovaciono, agrafaciono, martelaciono, amaciono, kantaciono, diskursaciono, uzaciono, repozaciono, promenaciono e. c.
Ni rimemorigez, ke la direta verbigo di radiko nomala (quale kruc, klov, agraf, buton, martel) esas ne nur kontrelogika, ma pluse kontrepraktika, quo esas milfoye plu grava. Ico demonstresis per plumar, dokumentar, bazardar, domar, bruetar, klara por Franci (ecepte domar) ma ne komprenata o diverse komprenata da la ceteri. Ka L. I. devas esar rebusa divinendo por milioni e milioni de homi?
135-aj-. — Ta sufixo, quik adoptita, havas equivalanti en novlatina lingui. Ol indikas
kozo facita ek ula materio o
posedanta ca o ta karaktero :
lanajo =
stofo ek lano;
silkajo 136=
stofo ek silko;
kotonajo =
stofo ek kotono;
linajo =
texuro ek lino;
molajo =
mola parto (ex. : mola parto di frukto);
grasajo (ex. : grasa parto di karno);
ferajo =
ulo ek fero (ex. : il vendas olda ferajo, fripi);
dolcajo =
ulo dolca;
bitrajo =
ulo bitra;
bonajo =
ulo bona;
verajo =
ulo vera;
belajo =
ulo bela. 136Per extenso, e kun
-al, ta sufixo uzesas por expresar la ideo :
ago, parolo, procedo di... Ex. :
amikalajo =
ago, parolo, procedo di amiko;
pueralajo =
ago, parolo di puero (
puerala).
136Aplikata a radiko di verbo transitiva,
aj indikas la objekto pasiva di la ago (tote ne la rezultajo); lore ol equivalas
-ataj (1) e remplasas participo pasiva :
drinkajo =
drink(at)ajo, kozo drinkata (aquo, biro, vino, e. c.);
manjajo =
manj(at)ajo, kozo manjata (karno, pano, legumi, e. c.);
vidajo =
vid(at)ajo, kozo vidata (peizajo, panoramo, e. c.);
sendajo =
send(at)ajo, kozo, kozi sendata;
piktajo = (ne
pikturo ma)
pikt(at)ajo, to quo esas piktata (personi, kozi, e. c.);
skultajo = (ne
skulturo ma)
skult(at)ajo, to quo esas skultata (viro, muliero);
konstruktajo = (ne
konstrukturo ma)
konstrukt(at)ajo, to quo esas konstruktata (la petri e ligni o fero, e. c., uzata por konstruktar);
kopiajo = (ne
kopiuro ma)
kopi(at)ajo (la texto, modelo, e. c.).
Mea kopiuro esas ne tote fidinda pro ke mea kopiajo esis apene videbla (2).
(2) Videz la sufixo -ur(o).
136Same, kun la verbi mixita,
ajo =
a(ta)jo e konseque havas la senco pasiva :
chanjajo =
kozo chanjata, ne :
kozo chanjanta (3).
(3) Videz en l'unesma parto ye verbi mixita p. 52.
136Aplikata a radiko di verbo netransitiva
-aj- indikas la
subjekto (necese, pro la naturo dil verbo); ol equivalas
-(ant)aj e remplasas participo aktiva, pro ke ne existas pasivo en verbo netransitiva :
rezultajo =
rezult(ant)ajo, to quo rezultas, kozo rezultanta;
eventajo =
event(ant)ajo, to quo eventas, kozo eventanta (od eventinta).
De longe me timis la nuna eventajo, qua esas meaopinione nur la rezultajo di lia intrigi e di vua inerteso. (Dec. 541.)
137Nultempe
aj darfas uzesar kom pejorativo (vice
ach), quale che l'Esperantisti
(1). Nultempe anke ol darfas uzesar, quale che li, vice
kozo o
afero. Se
ajo sola =
afero, kozo, ici lasta esas neutila, e vice : « nia sankta afero » o : « mi havas multajn aferojn por fari », suficas dicar : « nia sankta ajho », « mi havas multajn ajhojn por fari ». Certe la profani komprenos quik e plu bone kam en Ido : « me havas multa kozi facenda ».
(1) Nam ol uzesas tale, mem en stilo tre autoritatoza, adminime en Fundamenta Krestomatio.
137-al-. — Ja Latina (en la formo
-alis), la maxim internaciona de la sufixi (en la formo
al, el)
(2), la afixo
-al- propozesis por kompletigar la listo trovata en « Etude sur la Dérivation dans la Langue internationale »
(3) ed ol quik adoptesis.
(2) Kredeble pro ico l'Esperantisti ne volas lu.
(3) Videz en ta verko da Sro Couturat la noto qua trovesas infre de la pagino 29.
137Lua signifiko esas :
qua relatas, koncernas; qua apartenas a..., dependas de..., konvenas por... Ol juntesas a radiki nomala o verbala.
137Exempli kun radiki nomala :
universala, dorsala, nazala, faciala, ventrala, brakiala (4),
nacionala, normala, gramatikala, nazalo, labialo, guturalo, vertikalo, kolateralo, e. c.
(4) Espo havas : kriminala, ma krimino esas krimo! Pro quo ne krimo, krima? E pro quo universala e ne universa. Yes, pro quo ne universo, universa quale brako, braka? (En Ido : brakio, brakiala).
Che ni brako = F. chien braque, quan tre ortodoxa vortaro esp. tradukis per brakhundo = hundo kun brakii!
137Kun verbala radiki :
experimentala, finala, komencala, administrala, baptala, mariajala, guvernala, ordinala, konfidencala, e. c.
137La sufixo
-al- darfas sustenar altra sufixi :
universaleso, universaligar; socialismo, socialista, e. c.
137Adjektivo kun
-al- ofte equivalas genitivo, to esas «
di » sequata da substantivo :
hundo blindala =
hundo di blindo (ne
hundo blinda);
velo virginala =
velo di virgino (5). De to la regulo praktikala : Por savar, kad adjektivo devas esar
138formacata per la sufixo
-al- videz kad ol equivalas «
di » sequata da substantivo.
(5) Muliero virgina (o nur virga) = muliero qua esas virgina. Ma velo povas esar nur virginala, di virgino.
138On devas ne trouzar ta formaco, quale agas ula lingui, exemple la Germana. Precipue kun la propra nomi on uzez prefere prepoziciono :
la verki di Goethe e mem plu bone :
la verki da Goethe (ne la Goeth-ala verki)
(1).
(1) On devas tradukar « genitivo » per -al nur kande la substantivo en genitivo esas nedefinita (indikas objekto nedefinita) e nule kande ol esas definita (indikas objekto determinita, aparta, konocata) quon montras l'artiklo. Exemple : rejala kastelo signifikas nur : kastelo di rejo, t. e. di ula, irga rejo, o digna de rejo. Ma, se on volas parolar pri kastelo di la rejo, on ne darfas dicar rejala kastelo. On dicos exemple : « En ica lando existas multa rejala kasteli, ma nur tri kasteli di la rejo » t. e. : « la rejo ipsa havas nur tri kasteli ». (Progreso, III, 413.)
138Ma on uzas
-ala- por dicar :
segun la maniero di, analoga a la verki da, digna de :
poemi Vergiliala, Anakreonala, dramo Shakespearala, qui tote ne esas : poemi da Vergilius, e. c.
(2).
(2) La sequanta noto di Progreso (IV, 220) pruvas, inter mult altra kozi, la neceseso dil sufixo -al-, kontre qua tante skribis adversi di Ido : « En ula Esp. broshureto me trovis traduko di D. Geheimer Rat per sekreta konsilisto. Ca exemplo klare montras per sua absurdeso la logikaleso di nia sufixo -ala. Sekreta konsilisto povas nur expresar, ke la konsilisteso di ta persono esas sekreta, t. e., ke on ne darfas savar, ke lu esas konsilisto. La konstanta publika uzado di ta titulo pruvas la kontreajo. La nomo Geheimer Rat, qua cetere nuntempe esas nur metaforo, volas expresar, ke konsili donenda da ta persono koncernas sekretaji, do il esas sekretala konsilisto. La uzo di sekreta esas korekta en sekreta policisto (D. Geheimpolizist), nam tala policisto ipsa esas sekreta, t. e. ula personi ne darfas savar, ke il esas policisto. (A.-J. Storfer.)
« On povas questionar, kad on devas dicar regul-ala o regul-oza. Kelki tentesas rezonar tale : Nula de la du sufixi konvenas, nam -al signifikas simple : « relativa ad », e -oz signifikas « plena de ». On devus havar specala afixo por signifikar « konforma ad ». — Ni respondas : Kontree, la du sufixi esas justa e legitima en ica kazo; — oz, pro ke ol signifikas « havanta » : reguloza = qua havas regulo; e -al, pro ke ol expresas la maxim generala relato di kozoad altra; ni tradukas ol per « relativa ad », ma ni povus ofte tradukar ol per « dependanta de ». On povas do tre bone uzar regulala kun la senco dependanta de regulo », do « konforma a regulo ». Kun analoga senco ni uzas; legala, normala, kustumala, konvencionala, e. c. On povas tre klare uzar ia vorti : legaleso, legaligar, e. c. implikanta la kompreno di legala kom « konforma a la lego ».
Cetere ti qui deziras (pro irga motivo) absoluta precizeso povas omnakaze uzar, sive lego-konforma, regul-konforma, sive (quale ni ja indikis : VI, 28) : segun-lega, segun-regula; same kam ni uzas : kontre-lega, kontre-regula (Progreso, VI, 595).
« On devas ne restriktar tro multe la senco di nia sufixi, e ne interpretar li strikte segun la defini o traduki, quin ni mustas donar pri li en la lingui nacionala, e qui necese esas kelke tro preciza, pro ke li uzas vorti preciza di nia lingui. Singla de ta sufixi reprezentas generala ideo, to e. relato, quan ta traduki sugestas ma ne limitizas. On devas konsiderar, ke singla nociono kontenas multa gradi e nuanci; inter du o plura nocioni existas kontinua gradaro, tale ke ula nuanci povas preske indiferente tradukesar per un od altra sufixo, inter qui ol jacas. On devas do admisar larja uzo di la sufixi, tale ke lia domeni esez kontigua e lasez nul kazo extere; e mem se lia domeni kelkafoye mixas su an la limiti, ico nule esas defekto di la linguo o kulpo di lua adepti, ma natural e necesa konsequanto di la dicita kontinueso (Progreso, VI, 594).
L'exemplo regulala, reguloza, ed altri simila posibla, esas inter la sufixi la analogajo di pro, de en ula kazi, o pri, koncerne en altri, inter la prepozicioni. Ex. : mortar pro o de hungro; pri co, o koncerne co (e mem relate co). La vicineso dil nuanci esas tante granda, ke on povas e darfas ulfoye selektar cis o trans la limito apene dicernebla. Lo importanta esas lore ke l'ideo restez klara e juste komprenebla.
138Kande l'adjektivo formacenda signifikas ne :
qua relatas, qua koncernas, qua apartenas a... ma « qua esas... », lore nur la dezinenco
-a sola esas uzenda :
letro responda = letro
qua esas respondo;
parolo konsolaca = parolo
qua esas 139konsolaco;
ento dea = ento
qua esas deo;
ruina kastelo = kastelo
qua esas ruino.
139Kande la vorto esas kompozita, ordinare on ne uzas
-ala, ma nur
a- Ex. :
omnadia, singladia, externaciona, supernaciona, internaciona, cadia, cayara, segunlega, kontrelega, senaqua, senkapa, senviva, e. c. Ma povas divenar necesa uzar
-ala- mem kun vorto kompozita, kande la klareso postulas lo. Exemple on dicos :
la muskuli avanbrakiala (o : dil avanbrakio) mam
muskuli avanbrakia signifikus : la muskuli
qui esas avanbrakio.
139-an-. — Ta sufixo,
-anus en la Latina,
an, ano, ain, ien en altra lingui, quik adoptesis por indikar individuo apartenanta a klaso (urbo, lando, ensemblo) homo esanta «
membro di... » :
urbano, landano, senatano, akademiano, societano, 140Kristano (1),
samreligiano,
samideano (2),
samskopano,
samluktano, e. c.;
Kanadano,
Italiano,
Portugalano,
Braziliano,
Boliviano, e. c. (Videz ye la propra nomi en la Gramatiko.)
(1) Ne isto, pro ke la Kristani, segun sua doktrino, dicas esar la membri di sama korpo, havanta kom kapo la Kristo. Li do esas Krist-ani.
(2) La origino di ta vorto, qua havis tanta fortuno inter ni esas pasable stranja. Me esis vizitanta Sro Gaston Moch e me trovabis lu komencanta letro ad Esperantisto stranjera. Il ne volis uzar « kara samlinguano ». Lore spontane venis en mea spirito la vorto samideano e me propozis lu al samideano, qua aprobis ed uzis ta vorto. Me ipsa pose uzis lu skribante ad Esperantisti e rapidege ni imitesis. Se mea memorado esas justa to eventis en 1890 o 1891.
140En la realeso (e segun
Progreso, III, 93)
-an definesas plu juste per :
qua apartenas ad ula domeno (lando, socio, e. c.). On do darfas ne restriktar olu a homi, ma uzar lu anke por kozi. Co explikas, ke ni parolas pri
Amerikana planti od animali, pri
Chiniana od
Italiana linguo, e. c. Nam la sufixo
-an- ne indikas esence personi, quankam pro lua senco, ol aplikesas precipue a personi.
140Advere on darfus dicar
Amerikala,
Chiniala, e. c., ma lore ta vorti ne plus esus analoga a
Franca,
Angla, e. c., quin on uzas egale por personi e por kozi.
140-ar-. — Ta sufixo, heredita de Esperanto, soldesas a nomal radiko por indikar
kolektajo,
ensemblo di la kozi o personi nomata dal radiko. Ex. :
formularo = kolektajo, ensemblo de formuli;
vortaro = kolektajo, ensemblo de vorti
(3).
(3) Ne sen motivo me selektas ta du exempli. Questionita da me Zamenhof respondis : « -ar- inspiresis a me da la Franca formulaire, vocabulaire ». Ta du vorti esas en l'Italiana : formulario, vocabulario; en la Angla : formulary, vocabulary. La vorto « ossuaire » (L. ossuarium, I. ossario, E. ossuary) kelke sustenas -ar-, nam ol indikas preske tam vere ostaro kam osteyo.
Kontre ta sufixo en Ido uli alegis posibla dusenceso. Yen to quon Progreso respondis pri ca punto : « La dusenceso alegita (pro -ar dil infinitivo) nultempe prizentis su fakte, ye nia konoco. Kad ol esas timenda? Ne semblas : 1e pro ke la substantivi en -aro esas preske nultempe uzata kom adjektivi (quo esus : homara, navara, armara? on havas okaziono uzar nur : homarala, navarala, e. c.); 2e pro ke mem en ta kazo, on ne esas obligata elizionar, e tala eliziono certe esus evitenda; 3e pro ke existas nula verbo, kun qua ta formi elizionita povus koincidar : ni povas havar nulaverbi simila a armar, homar, navar. Generale la sufixo -ar aplikesas nur a nomal radiki, or ni ne derivas verbi nemediate de tala radiki : do la koliziono semblas ne posibla. — To ne signifikas, ke ta sufixo -ar ne esas kelke arbitriala; ma oportus trovar altra sufixo « plu internaciona » e min arbitriala; e to ne semblas facila. » (Progreso, II, 651.)
140On devas gardar su kontre l'ambiguaji qui povas naskar
141de la neprecizeso di ta sufixo. Generale ol indikas
la maxim extensita kolektajo :
homaro =
la ensemblo di omna homi, e ne irga grupo o societo de homi;
vortaro =
la ensemblo dil vorti di linguo, e ne ica od ita grupo de vorti, vortolisto o mem lexiko;
navaro esas
l'ensemblo di omna navi (militala o komercala) quin posedas naciono, e ne eskadro, floto, e. c.;
militistaro =
l'ensemblo di omna militisti di lando, e ne armeo, regimento, kompanio, e. c. Ex. :
L'unesma armeo di nia militistaro nun komandesas dal ex-komandanto dil duesma. — Nia navaro havas tri floti. — La vortaro Franca, Germana od Angla trovesas komplete en preske nula vortolibro o lexiko. On do atencez en singla kazo uzar la justa vorto.
141En altra kazi, la senco restas nepreciza; exemple la senco di
arboraro povas variar de arborgrupo til foresto. Esas do preferinda, segun quante on povas, uzar la specal vorti :
foresto, bosko, bosketo. 141Kompreneble on ne uzas
aro aparte, kom radiko, ma :
ensemblo, kolektajo, amaso, bando, trupo, serio, e. c., segun la kazi .
141-ari-. — Ta sufixo, Latina origine e novlatina, adoptesis dal Akademio, en junio 1913, per la decido 1143. Fakte la decido remplasigis la unionuro di
du sufixi (
aj, ul)
(1), komprenebla pos reflekto ma ne evidenta. Ol indikas «
persono a qua ula ago esas direktata od ula kozo esas destinata (2) :
depozario, legacario, sendario (3),
konfidencario, donacario, 142koncesionario, adjudikario, konfesario (1), e. c. =
qua recevas depozo, legaco, sendo, konfidenco, donaco, koncesiono, adjudiko, konfeso, la homo atingata da ica agi, e fakte dal
depozajo, legacajo, sendajo, e. c.
(1) Lore ul ankore signifikis « karakterizata per », quale en Esperanto. Ma pose e plu juste, -ul atribuesis a la enti maskula, -ier recevinte la senco : karakterizata per (ulo extera).
(2) Defino donita kun la decido (Progreso, VI, 322).
(3) L'Espisti dicas sen skrupulo : adresato, segun la Germana expreso adresat. Ico esas duopla eroro : 1e pro la nomal naturo di adreso; ta radiko ne povas donar adresar (ma adresizar) ed on devas dicar : sendar, direktar, expediar ulo ad ulu; 2e pro ke, mem se adresar existus, adresato povus signifikar nur la kozo sendata, la sendajo.
(1) En la vortolibro Franc-Idala, ye « confesseur », trovesas konfesigero, konfesiganto, qui expresas l'ideo min simple. Yen l'expliko dil fakto. Kande me korektigis, dum la milito, ye l'explozo dil obusi, la duesma duimo di la lexiko Franc-Idala, l'unesma ja esis imprimita ed omna kayeri tote pronta. Do la vorto confesseur, tradukita en epoko kande ni ne havis -ario-, trovesis en olu. Regretinde on obliviis pozar konfesario inter la vorti adjuntenda o korektigenda. Ma nur olu esas vere bona ed ol tote korespondas al vorto Latina konfesarius.
Ni remarkigez, ke confessor Latina expresas altra ideo (pluse), ta di homo konfesanta (sua kredo Kristana) mem avan tormenti, e nule l'ideo dil sacerdoto recevanta la konfeso di peki. Ca detalo montras quale e quante on povas erorar prenante blinde Latina radiko (quale agas Latinisti en sua sistemi) sen atencar lua senci multopla, qui singla postulas logikale e praktikale sua traduko partikulara en la helpolinguo.
142-atr-. — Ta sufixo, quik adoptita, trovesas en la Franca (
-atre) ed en l'Italiana (
-astro :
verdastro, biancastro). Ol juntesas a nomala radiki por formacar adjektivi signifikanta :
di la naturo di..., afina ad..., kelke simila a... Ex. :
sponjatra fungo, ligno. Materio rezinoza, o plu juste rezinatra. Ta stono ne esas silexa ma nur silexatra. On vendis a vu ta texuro kom lana, on trompis vu : ol esas lanatra. Saporo
dolcatra (kelke, ma ne precize dolca);
homo dolcacha (homo ne dolca vere, ma qua simulas dolceso, por disimular sua nedolceso). Quale on vidas per la komparo di ta du exempli,
-atr tote ne havas la senco pejorativa; ica apartenas nur a la sufixo
-ach.
142Kun radiko indikanta koloro,
-atr- expresas koloro afina ad olta quan enuncas la radiko :
redatra, blankatra, bluatra, verdatra, di koloro afina a redeso, blueso, verdeso. Per la diminutivo
et on nur diminutas la koloro ed expresas altra nuanco dil ideo : on afirmas certeso pri la koloro (quon on ne agas per
-atr-) ma on afirmas anke olua extrema febleso.
142En la vorti teknikala, ta sufixo darfas esar remplasata, segun la kazi, da la radiki
-form,
-simil, o dal sufixo tek
143nikala
-oid : metaloido, elipsoido, konkoido, konoido, helicoido, e. c.
143-e-. — Ta sufixo korespondas a
at (en
rosata L.), a
at (en
rosato I.), a
ad (en
atigrado S.), a
é (en
rosé, tigré F.). Ol adoptesis per la decido 758 kun ica signifiko :
qua havas la koloro od aspekto di... Ex. :
rozea =
rozkolora;
violea =
violkolora;
kastanea =
kastankolora;
oranjea =
oranjokolora, cindrea, orea, arjentea, kuprea, plombea; tigrea, zebrea felo; cindreo, sangeo. Per ta sufixo ni sparas centi de tedanta vorti kompozita per
-kolor(a) (1).
(1) « Exempli en qui -ea sentesas kom granda alejo, esas : rozea, violea, lilacea, oranjea, orea, kremea », dicis samideano qua adjuntis : « Hike la lingui, ofte mem D. ne adjuntas la elemento -kolor, ex. Dana rosa, violet, lila, orange, gylden, kreme (B. Jonsson, Progreso, IV. 521).
143-ebl-. — Ta sufixo, internaciona en la formi
abile, able, ibile, ible venas de la Latina
abilis, ibilis. Ol signifikas :
qua povas esar ...ata :
facebla, kredebla, lektebla, videbla =
qua povas esar facata, kredata, lektata, vidata. Do lu havas senco nature pasiva, quo explikas ke lua komplemento sempre postulas
da :
videbla da omni, kredebla da nulu. 143La linguo Angla inspiris (per la fonetismo) la formo -
ebl, meza inter -
abl e -
ibl.
143L'adjektivi quin ta sufixo formacas darfas esar substantivigata nemediate :
trompeblo =
homo trompebla;
manjebli =
nutrivi (F. comestibles)
kozi manjebla;
kombusteblo =
materio (ligno, karbono)
qui povas esar kombustata. 143Kun
-eso ta sufixo expresas la qualeso abstraktita :
videbleso, kredebleso, e kun
ajo lu donas substantivi konkreta :
videblaji, kredeblajo. 143Ne konfundez ta sufixo, indikanta nur posibleso, a la sufixo
-end- indikanta
obligo o
musto, ed a
-ind- indikanta
merito. Ex. :
omna kozi dicebla ne esas dicenda, nek dicinda. 143La sufixo
-ebl- ne darfas uzesar kom radiko o plu juste vorto izolita. Uzez do nur
posibla (qua povas eventar o facesar) e
posible (en maniero posibla)
(2).
(2) Nule forsan, qua expresas tote altra ideo, quale montras : to esas forsan posibla.
144Posiblo =
to quo esas posibla : Kad vu forsan opinionus ke la homo povus transirar la limiti dil posiblo?
(1).
(1) A la komuna raciono esas ne plu multe posibla konfundar a homo « posiblo » kam dezerto. (Videz en l'apendico 4a, la pagino 196.) Okazione di ta pagino ni memorigas, ke Sro L. Couturat esis tre remarkinda specalisto pri filozofio, ke il iris aden Germania por facar longa e minucioza serchi en la manuskripti da Leibniz, ke il publikigis « L'Algèbre de la Logique » e « La Logique de Leibniz d'après des documents inédits » kun « Opuscules et fragments inédits de Leibniz », ke dum un yaro il supleis en Collège de France la eminenta filozofiisto H. Bergson. Lua idei e judiki pri la kozi filozofiala konseque havas valoro tote specala e certe plu granda kam olti di altra personi plu o min profana pri filozofio.
144-ed-. — Ta sufixo havas korespondanti en
ée F.,
at I.,
ad S. Ol adoptesis per la decido 54 «
por indikar la quanto qua plenigas X (la radiko)
o korespondas ad X » :
bokedo, glasedo, manuedo =
quanto de manjajo, de liquido, de materio qua plenigas la boko, un glaso, un manuo :
bokedo de pano, glasedo de vino, manuedo de sablo, tero, e. c. 144Altra exempli :
kulieredo, pladego, bruetedo, charetedo, chariotedo, kamionedo, nestedo, aguledo, pinchedo, glutedo, brakiedo, kruchedo, potedo, e. c., e. c. 144Me drinkis nur un glutedo de vino. — Il prenis ofte pinchedo di sniflotabako ek mea tabakuyo.
144-eg-. — Ta sufixo, inter altri, venis che Ido de Espo. Ol uzesas por formacar
augmentivi qui indikas grado supera od extrema,
chanjanta la nociono. Ol juntesas a nomala ed a verbala radiki. Exempli : varmega =
varma til la maxim alta grado. La aquo quan on pozas en kaserolo sur fairo por boliigar olu, esas unesme kolda, ma pose ol divenas varmeta o tepida, varma, tre varma, e varmega kande ol bolias.
144Kruela esas min forta kam
tre kruela, ma ica esas min forta kam
kruelega, nam homo kruelega atingas la extrema
grado. Il esas ne nur tre bona, ma bonega e ciencozega. Il divenis ne nur tre richa ma richega. Il ploris e ploregis kun singluti. Ne tro bruisez ridante : ridego ne konvenas. Me tante sufris, ke me kriegis pro doloro.
144On ne donez ad
-eg- la pejorativa senco di
-ach-, e ne aplikez lu a la bestii. La bestii havas
boko, pedi quale la homi, ma proporcione a sua grandeso e tipi. Same li manjas,
145drinkas, e. c., quale la homi; konseque esas adminime neutila uzar specala vorti por organi e funcioni quin la bestii havas komuna kun la homi
(1).
(1) Ni ne povis imitar D. e E., uzante plen-, nam tre ofte tala vorti ne esas justa : plenboko ne esas bokedo (D. ipsa havas Bissen, peco demordita, apud Mund voll); e quo esus : plenaghulo? Pluse, li povas esar dusenca, nam plen-plado, exemple, equivalas, pro l'eliziono permisata, plena plado. Ma donar plen-plado o plena plado de ulo ne esas lo sama : l'unesma expresuro indikas nur quanto, la duesma implikas la plado ipsa.
On ne povis prenar -ad (veninta de -ata L., che S. exemple, e vicina a -at I.) pro ke -ad havis altra rolo en Ido. On do kunfuzis ée F. kun -ad, quo donis -ed e lasis -e libera por altro.
145Treege, restajo Esperantala, fortunoze desaparis de che ni. Ni do ne uzez lu. Dicez :
Me chagrenas extreme (en maniero extrema) pro la tristiganta novajo quan vu savigas da me. E nultempe uzez
ege o
ega (2).
(2) Ni sincere konfesez, ke -eg- semblas tote arbitriala. On expresis pri olu reprocho plu grava : « Ube esas bruiso, o kande on telefonas, ta sufixo povas facile konfundesar al diminutivo -et. » Se la futuro montros vere ta desavantajo, pos la periodo di stabileso forsan on povus (por chanjar minim posible) chanjar -eg- ad -ug- qua certe ne povus konfundesar a -et, segun la propozo quan me facis en Progreso, III, 683. En la sama revuo, IV, 97, Sro Jonsson judikis lu kom « rekomendinda » e remarkigis : « Kontraste, -ug diferas perfekte de -et- ed ol semblas aparte fortunoza pro la memorigo por Angli pri E. huge (imensa); animalugo facile komprenesas quale E. a huge animal; longuga quale E. « hugely long ».
Me lore agis nulo por ke l'Akademio adoptez mea propozo, e nun me nule solicitas futura adopto por olu. Sempre me esis e sempre me esos l'unesma obediero dil decidi, acepti o refuzi di nia Akademio, judikante kun la tante regretata Couturat, ke ne penvaloras elektar e laborigar akademio, se on ne aceptas lua decidi, o se mem on kritikas li. Singlu facez sua linguo e proklamez, ke nur olu esas digna aceptesar dal mondo. Pri Ido, quale olim pri Espo, me predikos la diciplino proprexemple, tante plu ke me ne havas, quale altri, la doturo di neeroriveso.
Ego en Ido indikas « la me filozofiala ».
145-em-. — Ta sufixo soldesas a verbala radiki e signifikas :
inklinita ad..., tendencanta ad... :
agema (3),
kredema =
146inklinita ad agar, a kredar;
venjemo =
homo venjema;
prodigemo =
homo prodigema;
agemulo =
viro, homulo agema;
agemino =
muliero, homino agema;
sentemino =
homino sentema. (3) Se on atencos, en Esperanto, kompozaji quale : vertebrohava (vice : vertebrohavanta), fruktodona (vice fruktodonanta), on ne astonesos, ke Zamenhof konceptis -ema kom modifikuro di -ama = qua amas (-ama, vice amanta). Il departis do de lernama = quaamas lernar, e formacis lernema; de babilama il formacis babilema e. c.
Cetere ni nule blamas Zamenhof venir ad -em- per ta voyo e donir a sua linguo sufixo ne existanta en linguo naturala. La questiono ya ne esas, ka ta od ica sufixo esas naturala (uli ne mem povas esar naturala), ma kad li esas utila e klara. Se yes (e se altra plu bona ne existas), nule importas kad li havas o ne havas modelo en la « naturala » lingui. Se on volus esar plu « naturala », on uzus (quale Neutral) la sufixo -ator por l'instrumento e l'aganto, la sufixo -orio por la loko e (itere) por l'instrumento, ed on dronesus en la sama kaoso kam la « natural » lingui.
146La qualeso abstraktita qua korespondas a ta adjektivo devas esar expresata per la sufixo
-es- :
agemeso, kredemeso, venjemeso, sentemeso, prodigemeso (1). L'Esperantisti, ne uzante sua
-ec- por ta vorti, duople violacas sua
Fundamento netushebla : 1
e pro ke, ye
-ec-, la santa libro dicas « ec »
indikas (abstrakte); do, sen « ec », l'abstrakteso ne indikesas; 2
e pro ke, se
kredema = (quale trovesas en la Fundamento)
kiu havas la inklino, la kutimo kredi,
kredemo = (quale en Ido) indikas
ne la qualeso ipsa,
ma la homo, kiu havas la inklino, la kutimo kredi. Konkluze : per
kredemo ed analogi la
Fundamento esas violacata e la qualeso ne expresata.
(1) On remarkez, ke ta vorti ne esas plu longa kam en la F. lia korespondanti : activité, crédulité, prodigalité. Venjemeso esas mem min longa kam la perifrazo : nature vindicative, caractère vindicatif, unika moyeno quan posedas la Franca por expresar l'ideo di venjemeso. Esperanto, qua ne expresas es (ec) en ta vorti, posedas tre ofte kompozaji plu longa : venghemulino (venjemino), mallaboremulo (ociemo, ociero), mallaboremulino (ociemino, ocierino).
146Pro ke ol esas nur sufixo,
-em- ne darfas uzesar izolite. Do nultempe uzez
emo vice
inklineso, tendenco. 146Ni rimarkigez la grosa eroro etikala quan facis Zamenhof, inkluzante en
-em- du senci tante diversa kam l'inklineso e la kustumo. Per la volado, homo povas frenagar, represar mem maxim forta inklineso naturala. Exemple on povas esar nature tre
iracema, desobediema, ociema, e. c., e tamen ne
iracera, desobediera, ociera (Videz la sufixo
-er-). Esas
147do kolosal eroro konfundar inklineso e kustumo en un sola sufixo, quale Espo; nul moralisto od etikisto povas aceptar lu.
147Granda difero anke inter
ant e
em : la homo nun
almonanta povas esar nule
almonema. 147-end-. — Ta sufixo, existanta en la Latina e novlatina lingui, quik adoptesis. Ol soldesas a radiki verbala e signifikas :
qua devas o mustas esar ...ata :
facenda laboro =
laboro qua devas o mustas esar facata;
letro lektenda o
skribenda =
letro qua devas o mustas esar skribata;
sumo pagenda, problemo solvenda, korpo dissolvenda forsan ne pagesos, ne solvesos o dissolvesos; li do tote ne equivalas :
sumo pagota, problemo solvota e
korpo dissolvota. 147On pluse remarkez, ke
-end- tote ne egalesas
-ind- (videz ica) nam ol nule implikas merito :
problemo solvenda, e forsan
solvota, povas ne meritar solvo, do ne esar
solvinda, nek mem
solvebla. 147Remarkez la granda difero inter :
me havas nulo skribenda (nulo devas o mustas skribesar da me) e :
me havas nulo por skribar =
me havas nula del kozi necesa por skribar :
papero, plumo, e. c.
147Ta sufixo darfas formacar substantivi :
dividendo, multiplikendo, e. c. Ol darfas unionesar ad altra sufixo, nome
aj :
kredendaji, facendaji =
kozi kredenda, facenda (1).
(1) Ta sufixo esas tante necesa, ke mem l'Esperantisti pokope insinuis lu, e duras, en sua linguo (kun altra sufixi Idala), malgre la solena ed explicita refuzo da sua Akademio, qua deklaris li ne adoptenda nek aceptinda, pro ke ne mem utila, adminime en la komuna linguo. Li esas tante neutila, ke li sempre plu multe penetras en ta linguo, mem kontre la Fundamento netushebla. Icon me dicas nur por vidigar, per exemplo frapanta, quante ta sufixi neutila esas en la realeso necesa por la bona expresado dil pensi.
147-er-. — Ta sufixo (moderna formo :
-ier, -er, -eur F.;
iero, -aio I.,
ero S.,
eiro Port.) venas de
arius Latina. Ol quik adoptesis dal Komitato di la
Delegitaro por indikar la
amatoro di... Ma pose la decidi 591 e 690 pluampligis lua senco. Konseque nun ol indikas :
ta qua kustume o mem nur ofte okupas su pri... sen facar ek la kozo sua profesiono (Videz sufixo
-ist). Quale on vidas, la amatoro inkluzesas en ta defino.
147La sufixo
-er- soldesas a radiki nomala ed a radiki ver
148bala : biciklero (amatoro), gimnastikero, arkero, fumero, kolektero, chasero, peskero. — Il nultempe enoyas, pro ke esante granda lektero, fotografero ed exkursero il sempre okupesas. — Dum sep yari il esis prezidero di nia societo e nun il esas lua honor-prezidero. 148Ta sufixo aplikesas anke a nomi di bestii o di objekti qui esas karakterizata da special ago kustumala :
reptero, ruminero, rodero, klimero; remorkero, krozero, flotacero (Vid. sufixo
-il).
148Per la decido 689 l'Akademio aprobis, ke la participal sufixo
-ant- expresez « la nuna ago » ed ol adoptis la sufixo
-er- por « la ago ne precize nuna » exemple :
suskriptero (1). Societo havas prezidero, ma la
prezidanto di ula kunsido povas esar sive la prezidero, sive la vice-prezidero, sive altra membro.
(1) En noto dicesas : Ica decido chanjas nulo en l'antea decidi (quin on lektis supere) pri la sufixo -er-. Ol relatas nur la propozo di sentempa participo, qua esis repulsata (decido : 428. — IV, 322).
148Komparez
-er- a
-ist- ed anke a
-em- por ne uzar ica od ita neoportune.
148-ero (2) darfas, kompreneble, recevar la formo adjektivala. Ex. :
Yes, me konfesas lo, nature me esas tre iracema e venjema; ma me luktis kontre ta duopla inklineso, e me ne divenis iracera e venjera (3).
(2) er, en Esperanto, formacas tre mikra nombro de vorti plu o min justa, ex. : fajrero (cintilo), hajlero (greluno). Lua uzo kom nedependanta vorto (ero = elemento!) privacas ta linguo de l'internaciona substantivo ero, quan Esp. tradukas per tempo-kalkulo, jar(cent)aro, en la maxim ortodoxa lexiko!!
(3) En Progreso (V, 491) trovesas ico : « Nun kande ni havas la sufixo -er por indikar ta qua facas kustume ula ago, importas restriktar la sufixo -em a la nociono di inklineso, tendenco. (Me adjuntas hike : omna serioz etikisto e nome la teologio etikala tote ne povas aceptar la valoro ambigua di la -em Esperantala.) Ulu povas esar babilema, e ne babilera, se lua profesiono od obligesi impedas lu babilar. Same drinkemo povas ne esar drinkero (tale ke pri lu on darfus dicar : drinkemo ne drinkera). Furtemo povas ne esar furtero; inventemo, inventero, e. c. Ni havas do en ta du sufixi moyeno expresar precize du diversa nuanci... Nulo impedas dicar : babilera, drinkera, furtera... Nam ica vorti esas tote analoga a participi; li equivalas : kustume babilanta, drinkanta, furtanta. On remarkez bone la diversa expreso-moyeni quin nia linguo furnisas a ti, qui studias ol serioze e praktikas ol habile. »
149-eri-. — Ta sufixo, internaciona, adoptesis per la decidi 594 e 1091. Ol indikas :
establisuro en qua on okupas su irgamaniere (ne necese per fabrikado)
pri la kozo indikata da la radiko. Ol soldesas a radiki nomala : librerio, papererio, lakterio, od a radiki verbala : fabrikerio, imprimerio, direkterio.
149Ol indikas
establisuro, firmo, e. c. e distingesas de -ey, qua indikas
irga loko destinata a...;
drinkerio =
establisuro (taverno)
en qua on drinkas;
drinkeyo = precipue la
loko ube bestii drinkas. Cetere, en
...erio, povas esar
...eyo. Exemple :
On dicis a me, ke vu rikonstruktigas vua imprimerio. —
To ne esas exakta, nam me rikonstruktigas nur l'imprimeyo ipsa; on ne tushos la cetero dil imprimerio. 149-es-. — Ta radiko di la lingui Indo-Europana, qua donas la verbo
es-ar, pleas la rolo di sufixo en la sequanta kazi :
1491
e Soldita al radiko di verbo transitiva, ol formacas pasiv-abreviuro por ta verbo :
videsar, trovesar =
esar vidata, esar trovata. 149Konseque ol uzesas por formacar substantivi qui expresas
pasiva stando, sen irga ideo tempala :
instrukteso =
la fakto, stando esir od esar instruktata;
izoleso =
la fakto, stando esir od esar izolata;
konverteso =
la fakto, stando esir od esar konvertata;
konvinkeso =
la fakto, stando esir od esar konvinkata;
tenteso =
la fakto, stando esir od esar tentata;
konstrukteso =
la fakto, stando esir od esar konstruktata, e. c.
(1).
(1) Same kam videsar = esar vidata = vidatesar, on darfas dicar, ke instrukteso = instruktateso o instruktiteso, konverteso = konvertateso o konvertiteso, e. c. Ma sen parolar pri la plu granda kurteso dil derivaji citita en la texto, li ne kontenas nek postulas la determino pri tempo, quan implikas necese at e it.
1492
e Soldita a nomala radiko, la sufixo es formacas substantivi, qui expresas la
stando od
abstraktita qualeso :
avareso, beleso, blindeso, maladeso, utileso =
la stando esar avara, bela, blinda, malada, utila. Ol devas uzesar omnafoye kande on derivas de adjektivo l'abstraktita qualeso korespondanta.
1493
e Ta sufixo formacas anke verbi signifikanta :
esar tala qual indikas la radiko :
utilesar =
esar utila a, por...; egale
150sar =
esar egala a...;
similesar =
esar simila a...;
friponesar =
esar fripona (o fripono);
profetesar =
esar profeta (o profeto);
hipokritesar =
esar hipokrita (o hipokrito);
gastesar =
esar gasta (o gasto);
hostesar =
esar hosta (o hosto);
maladesar =
esar malada (o malado)
(1).
(1) Nula konfundo esas posibla inter ica lasta uzo di la radiko es ed olua uzo en la verbi pasiva, pro la dicerno inter la radiki verbala e la radiki neverbala (o nomala) quan omnu facas instinte. Nulu inklinesas komprenar : amar = esar amo, ma komprenas lu kom abreviuro di am(at)esar.
La Komitato dil Delegitaro quik adoptis la propozita radiko es por esar e la uzo supere expozita. On lektas lo yena, pag. 24 di Compte Rendu des Travaux du Comité : « On varme aprobis la identigo dil sufixo ec al radiko dil verbo esti (esar), e la logikal klareso qua rezultas de olu por la verbi dil tipo utilesar e la korespondanta substantivo (utileso). »
150On tote darfus uzar
es(o) mem izolita, nam ol esas radiko esence. Ma fakte
stando (de
standar) remplasas lu konstante. Tamen nule esus nekorekta dicar :
Me trovis lu en bona eso. Same on darfus dicar :
Quale vu esas? quo tote ne signifikus :
quale vu existas? nam esar ne signifikas existar.
150-esk-. — Greka e Latina, ta sufixo ritrovesas en novlatina lingui. On nomizas lu
inkoativo, to esas
montranta komenco. Ol quik adoptesis del reformo-plano kun la senco :
komencar, kande ol juntesas a radiki verbala :
dormeskar =
komencar dormar;
morteskar =
komencar mortar;
videskar =
komencar vidar;
sideskar =
komencar sidar;
iraceskar =
komencar iracar;
emoceskar =
komencar emocar.
150Pose l'Akademio per la decido 1221 remplasigis
ij (2) 151(heredita de Esperanto) per
-esk unionebla ad adjektivi kun la senco :
divenar... Ex. :
paleskar, febleskar, richeskar, vireskar, muliereskar, adulteskar, amikeskar, e. c. =
divenar pala, febla, richa, vira (o viro),
muliera (o muliero),
amika (o amiko). En la realeso,
paleskar =
komencar esar pala e tale pri la ceteri. Do ne existas difero esencala inter l'uzo di
esk kun verbi e l'uzo di
esk kun adjektivi : ol indikas : o
komenco di ago, o
komenco di qualeso.
(2) -ij- esis (quale en Espo) tote arbitriala e, pluse tro simila a ig, fine ledega en l'anciena : rujijis, chanjijis, sajijis, ebriijis, glaciijis e. c.; ol desplezis pro la sono e mem pro la formo. No, vere tala vorti esis delico nek por la okulo, nek por la orelo, e lia korespondanti en Esperanto esas digna kompani por kn, sc, kaj, -ajn, -ojn, -ujn e. c. Ido ne povis konservar to omna.
La ek- Esperantala havas, kom inkoativo, nula susteno en nia lingui; ol esas tam arbitriala kam igh. Zamenhof ipsa agnoskis lo, quale montras lua reformo (ne aceptita, e vere ne aceptinda) di 1894. en qua il lasis a ek- nur la funciono indikar ago instantala (?) e remplasigis igh per isk. Reale ek- esis la kontreajo di -ad, en la mento di Zamenhof (ek-krii, kriadi), e la du destinesis korespondar a to, quon on nomizas « aspekto » en la konjugado di la Rusa. Komence, sub Rusa plumi, preske omna personal modi di Espoornesis per ek- o -ad. Bela e multa traci di ta « aspekto » ankore trovesas en la duesma « santa libro », Fundamenta Krestomatio, stilo-modelo por l'Esperantisti, segun explicita deklaro da Zamenhof. Ma sempre plu multe li oblivias la modelo por individuala preferaji. Evoluciono, evoluciono, tante influata da Ido!
151Noto relatanta la decido 1221 dicis : « La sufixo
-esk uzesos do kun la verbal radiki (quale til nun) por signifikar
komencar (
dormeskar) e kun la nomal radiki por signifikar
divenar (
paleskar). L'apliko di ca regulo en la tota vortaro pruvis, ke ol genitas nula dusenceso. »
151Por expresar l'ideo :
divenar ...ata, la du formi
...ateskar e
...eskesar tote darfas konsideresar kom regulala e konseque legitima. Ex. :
vidateskar, uzateskar, probateskar o :
videskesar, uzeskesar, probeskesar, e. c. Ma on konsilas uzar prefere, kom plu simpla :
divenar vidata, uzata, probata. 151Se la prima verbo esas transitiva, la verbo derivita per
esk esas anke transitiva, do povas havar objekto :
lekteskar jurnalo. 151Kompreneble
esk ne darfas uzesar kom radiko vice
komenc. Do nultempe dicez
eskar, eskas, quale ul Espisti dicas
eki, ekas, vice
komenci, komencas. 151-estr-. — Inspirita dal duesma parto dil vorti :
Bürgermeister D.,
burgmaster E.,
borgomastro I.,
burgomaestre S.,
burgo-mestre Por.,
bourgmestre F. Ol quik adoptesis kun la senco :
chefo, mastro di... Ol soldesas a radiki nomala :
urbestro, kastelestro, chapelestro, hotelestro (hotel-mastro),
policestro, domestro, skolestro, navestro, statestro, e. c.
151Ol mem darfas okazione soldesar a verbal radiko :
kampestro (1),
manovrestro, pafestro (2), e. c.
(1) Diferanta de kampeyestro, nam Ido havas kampar, kampo, kampeyo, por qui Espo donas nur ridinda vorti pro sua kampo, qua egalesas agro.
(2) Diferanta de pafeyestro.
152Kom vorto izolita ne uzez
estro nek
estraro quale Esperantisti, ma
chefo, chefaro, mastro, patrono, direktero, direktisto, e. c. segun la kazi.
152-et-. — Ta sufixo trovesas en la Latina e novlatina lingui, kom
diminutivo. Ol quik adoptesis por indikar
grado extrema di mikreso o febleso qua chanjas la nociono. Ex. :
dometo, rivereto; varmeta, beleta; ridetar, kantetar, saltetar, dormetar, e. c.
152Ta sufixo formacas anke diminutivi di afeciono :
filieto, matreto, patruleto, fratuleto, fratineto, e. c.
(1).
(1) La chj e nj di Espo transformas la bapto-nomi til nerikonocebleso. Pro to li esas kondamninda e Zamenhof ipsa agnoskis to, nam en sua reformo di 1894, il remplasigis li, quale Ido, per la sufixo et, sen altero di la radiko : Paul(us), Pauletus; Petr(us), Petretus; Luk(as), Luketas; Mari(a), Marieta; Sofi(a), Sofieta e. c. En la tradukuri on darfas admisar : Ted, Dick, Sacha, Sonia, e. c. quale la cetera propra nomi.
152-ey-. — Ta sufixo, veninta de Esperanto, quik adoptesis
(2). Soldita a radiko nomala o verbala, lu formacas substantivi nomizanta la
loko destinita (ad objekto od ago). Ta loko esas edifico, chambro, e. c., loko en la maxim generala senco, tereno di kultivado por... Ex. :
kavaleyo =
kavalostablo;
boveyo =
bovostablo;
mutoneyo =
mutonostablo;
haneyo;
manjeyo, dormeyo (en kolegio, hospitalo)
(3);
koqueyo, laveyo, tombeyo, pregeyo (ne
kirko, nek
kapelo o
templo, ma chambro distinita a religial exerci);
pastureyo (senco plu ampla kam
prato);
viteyo, alneyo; querkeyo, ribiereyo, roziereyo, kastaniereyo (4).
(2) Ol esas quaza modifikuro di uj (uy), respondis Zamenhof questionita : uj esas « recipiento por... », ej esas « loko por... ».
(3) Manjo-chambro, dormo-chambro en domi privata.
(4) Videz la sufixo -ier.
152La senco dil derivaji povas esar precizigata da altra sufixi o radiki :
parfumeyo, parfumvendeyo; aer-kuracerio. (Vid. -eri.)
152Pro la signifiko kelke ne preciza di
-ey en ula derivaji, uzez vorti specala, kande la senco lo necesigas :
gimnazio, liceo, skolo, universitato vice
lerneyo;
baziliko, katedralo, kirko, kapelo, templo, vice
pregeyo.
152Ta sufixo devas ne uzesar kom radiko izolita. Selektez, segun la kazo :
edifico, konstrukturo, domo, loko, agro, e. c.,
153e ne
eyo, nekomprenebla da omna profano. Ni lasez l'Esperantisti uzar obstine sua
eyo, eta, uyo, emo, ilo, ebla, ero, ano, ino, e. c. Per tala vorti li atingas nur konfuzeso quan la L. I. devas evitar sorgoze.
153-i-. — Ta sufixo pasable internaciona adoptesis per la decido 487 por indikar «
lando, regiono, domeno dependanta de... » e konseque la resortiso dil autoritato di... Ex. :
baronio, komtio, dukio, princio, rejio, episkopio (1),
parokio, e. c.
(1) Episkopio esas la diocezo, ed episkopeyo esas la palaco, la domo dil episkopo. Sama difero inter prefektio, prefekteyo; sen obliviar l'ofico : episkopeso, prefekteso.
153-id-. — Greka, Latina e kelke internaciona, ta sufixo quik adoptesis ma nur por indikar :
homa decendanto (adminime en la komuna linguo) :
Izraelido, la Semidi, la tribuo Rubenida, e. c. Por la homa genituro ne uzez
ido izolite, ma
decendanto, filio di (
filiulo, filiino, gefilii, segun la kazo).
153Por la bestia genituro uzez
yun (Vid. ta sufixo).
153-ier-. — Ta sufixo quik adoptesis (ma en la formo
yer) kun la senco) :
etuyo kontenanta o sustenanta la kozo indikata da la radiko;
kandeliero =
utensilo sustenanta, portanta un kandelo;
plumiero =
kurta stango portanta un plumo (plumoskribilo);
sigariero =
kurta tubo qua portas un sigaro (sigarfumilo). Ne konfundez
-ier- a
uy. (Videz ica.)
153Pro analogeso (lua senco esante « qua portas »), ta sufixo uzesas por indikar la
arboro o
planto qua portas, produktas :
pomiero, figiero, kafeiero, teiero, palmiero, roziero, fragiero, diantiero, e. c.
153Ma on darfas dicar ke, se
pomiero, figiero, roziero, e. c. portas, produktas
pomi, figi, rozi, li esas quaze karakterizata da ici. To komprenigas, ke l'Akademio per la decido 592 adjuntis a l'unesma senco : «
karakterizata per » (ulo extera) :
kurasiero =
soldato portanta kuraso, karakterizata da kuraso;
lanciero =
soldato portanta lanco, armizita ye lanco e quaze
karakterizata da olu;
rentiero =
homo karakterizata da renti;
miliardiero =
homo karakterizata adminime da un miliardo (2).
(2) Per la decido 590 la sufixo ier remplasis la sufixo ul, qua divenis libera por indikar la enti di maskulsexuo.
En komento dil decidi 589-593, Progreso dicas pri ier (IV, 565) :« On povas definar ol nun: « qua portas —, od esas karakterizata per — ».
Ed en la sama revuo (VI, 595) dicesas : ier esas rezervata por signifikar : « qua portas ulo extera a su ipsa », kontre ke -oz signifikas : « qua havas en su nature ed esence ». Pro to on povas dicar : « kurasiero, rentiero, ma ne gibiero ».
Komence ier skribesis yer, ma l'Akademio modifikis ca lasta ortografio per la decido 593, konsequante plu generala chanjo di y a i.
Ta sufixo inspiresis direte da la Franca linguo : figuier, rosier, cuirassier, lancier, rentier e. c. ed on aplikis lu anke a la radiki por qui Espo uzas la misterioza ing : kandelingo = kandeliero. Aplikata same ad omna radiki di planti, ol donas vorti certe plu komprenebla da multa homi kam lia Esperantala korespondanti. Komparez : figiero, pomiero, pruniero, roziero a figujo, pomujo, prunujo, rozujo.
154-if-. — Ta sufixo, trovata en la Latina e novlatina lingui, quik adoptesis. Ol soldesas a radiko nomala (neverbala) por formacar netransitiva verbi qui signifikas :
produktar, genitar, sekrecar :
florifar, fruktifar =
produktar flori, frukti;
sangifar =
produktar sango :
vunduro sangifanta tre abunde;
ha! vu sangifas de la nazo;
versifar =
produktar versi;
urinifar =
sekrecar, produktar urino;
sudorifar; burjonifar; chapelifar, vestifar, shuifar; segifar, klovifar (tre diferas de
klovizar, klovagar),
martelifar (altra kam
martelagar, marteluzar, martelbatar)
(1).
(1) « Quankam la verbi derivita per if esas esence netransitiva, pro ke li expresas generale kompleta ideo (li kontenas en su la nociono dil objekto : versifar : = facar versi), ni vidas nula detrimento en donar a li, en ecepta kazi, komplemento direta, exemple por dicar : urinifar sango. To esas kozo tote analoga a vivar (mizeroza) vivo, dormar (profunda) dormo, e. c., ube l'ideo ipsa di la verbo (di l'ago) divenas komplemento direta. — On povas anke dicar : urinifar kun sango, nam reale la sango mixesas kun urino. La mediki havos la teknikala vorto hematurio. » (Progreso, V, 350.)
Sro H. objecionas, ke sangifar, urinifar devus ne havar la nunasenco, ma la senco : produktar sango, urino; exemple : la nutrivi sangifas; la reni urinifas.
Ni previdis ta objeciono kande ni kompozis la vortolibri. Yen nia respondo. La sufixo -if (same kam la ceteri) esas destinata a la komuna uzado e devas uzesar segun la komuna raciono. Or en nia lingui, la verbi qui signifikas l'ekfluo od ekpulso di sango, urino, derivas de la vorti sango, urino; ta derivo esas naturala e komoda, ed on darfas indikar ol per -if, sequante la vulgara kompreno. Nur tre poka homi konocas la reala (interna) produktado di sango, urino; ma li povas expresar ol per ta vorti ipsa, o, se li preferos, per « ciencala » ed okulta vorti, quale hematopoyezo! La L. I. ne esas facita nur por li, ma por la maxim multi, do devas sequar la vulgara koncepti. E ni devas ne havar plu multa skrupuli, dicante sangifar, kam kande ni dicas, ke la suno su levas o su kushas. (Progreso, IV, 282.)
154Kompreneble de ta verbi darfas derivar substantivi signifikanta la ago :
florifo, fruktifo, sangifo, versifo, urinifo. 154A ta sufixo on darfas unionar altra sufixi :
-ey,
-ist, e lore
ifeyo signifikos
la loko ube on facas, fabrikas, e
ifisto esos ta qua fabrikas :
la armifisti fabrikas la fusili en la armifeyo dil arsenalo. 154On ne darfas uzar ta sufixo kom vorto izolita. Konseque dicez :
facar, fabrikar, produktar, e. c., ma nultempe
ifar. 154-ig-. — Ta sufixo (modifikuro di
ag) quik adoptesis. Ol
155trovas susteno en la Latina (
ab-igo) ed en la Germana (
reinig-en)
(1).
(1) La radiko Latina ag divenas ig en kompozaji, e tale havas un del du senci di la sufixo ig. Reinigen, en la Germana, quale ni dicis supere, prizentas l'altra (net-igar, pur-igar). Do ig, igar ne esas arbitriala e, segun la justa remarko di Sro O. Jespersen, nia lingui ofras a ni nulo plu bona praktike.
155Ol soldesas a nomala ed a verbala radiki.
155Kun radiko nomala ol signifikas :
donar la qualeso expresata da la radiko, igar tala quala ol dicas, transformar a... Ex. :
fortigar =
igar forta;
richigar =
igar richa;
plugrandigar =
igar plu granda;
virigar =
igar vira (o viro),
transformar (adultulo)
a viro;
mulierigar =
igar muliera (o muliero),
transformar (adultino)
a muliero. 155Kompreneble de ta verbi derivas substantivi :
fortigo, richigo, plugrandigo, virigo, mulierigo, e. c.
155Kun radiko verbala
-ig- signifikas :
esar kauzo, ke eventez lo dicata da la radiko :
dormigar =
esar kauzo di dormo, produktar dormo :
opiumo dormigas;
vidigar ulo da ulu =
igar, ke ulo videsez da ulu. 155Se la verbal radiko esas netransitiva (
venar) la sufixo
-ig- havas la senco :
igar ...anta, e konseque la verbo derivita per
igar havas kom objekto (komplemento direta) to quo esus la subjekto dil verbo primitiva :
venigar =
igar venanta :
me venigis la mediko =
me igis la mediko venar =
me igis ke la mediko venis;
iracigar =
igar iracanta :
vua sencesa kontredici iracigas lu. 156Kontraste,
igar =
igar ...ata, se la verbal radiko esas transitiva (
vidar, scndar). Lore, la verbo derivita per
igar havas kom objekto (komplemento direta) la objekto dil verbo primitiva :
me sendigos a vu ta libro da Petrus =
me igos ta libro sendata (sendesar)
a vu da Petrus;
me vidigis mea domo da Icannes =
me igis vidata (videsar)
mea domo da I.;
me instruktigas mea filii da la skolestro =
me igas instruktata (instruktesar)
mea filii da la skolestro;
me imprimigas nova libro da mea imprimisto =
me igas imprimata (imprimesar), e. c.
156Segun ta regulo,
me manjigas mea kavalo povas signifikar nur :
me igas mea kavalo manjesar, me igas ke lu esez manjata. 156Se me volus dicar :
me donas nutrivo a mea kavalo, me dicus :
me igas mea kavalo manjar. 156Se la verbal radiko esas mixita (transitiva e ne transitiva),
igar kompreneble signifikas
igar ...anta o
igar ...ata, pro la senco ipsa dil mixita verbi
(1). Ma to ne havas detrimento, quale montras l'exempli sequanta :
me komencigas la laboro =
me igas la laboro komencanta o
komencata;
me durigos la laboro da altra laboristi =
me igos la laboro durata da altra laboristi;
cesigez la infanti ludar =
igez la infanti cesanta ludar. (1) Se on volus aplikar severega logiko, nula afixo povus soldesar samtempe a verbal ed a nomal radiki, nam lu ne povas havar exakte la sama senco en la du kazi. To pruvesas per la fakto, ke on devas definar ig kun verbal radiki per ig... anta o ig...ata. On povas transirar de un kazo a l'altra nur per konvencional abrevio, qua supresas la sufixo ant od at, e ta abrevio, qua esas tre komoda, povas genitar nul reala miskompreno (segun Progreso, II, 402).
156Cetere, se to esas necesa o mem nur utila, on sempre darfas uzar explicite :
igar ...anta o
igar ...ata. 156On tote darfas preferar :
igar ulu vidar ulo a :
vidigar ulo da ulu;
me igos vu konstatar la kozo a :
me konstatigos da vu la kozo; e tale pri multa kazi analoga.
156Quale on vidis en la supera exempli, la sufixo
ig uzesas kom radiko dil verbo
igar :
me igas vitro neruptebla =
me traktas vitro (ja fabrikita)
tale, ke lu divenas neruptebla, tre diferas de :
me facas neruptebla vitro (o
vitro neruptebla)
157qua signifikas :
me fabrikas, e. c. (Dicernez do bone
igar do facar.)
157On anke vidis, ke la verbo
igar darfas havar propoziciono kom objekto :
me igas mea kavalo manjar aveno. Quale on vidas, importas (por la justa expreso e kompreno) sequar la « normal ordino » en ta propozicioni infinitivala :
Il igis Petrus ocidar Alexander =
il igis Alexander ocidesar da Petrus. 157Ne konfundez
igar a
koaktar od a
lasar.
Il igis sua spozino manjar la kordio di elua amoranto (el ne savis lo);
il koaktis sua spozino, e. c. (el ne volis, ma il impozis ad
elu koakte sua volo).
Lasez me enirar =
ne impedez me enirar;
igez ni enirar =
ayez por ke ni enirez. 157La uzo di
lasar en la senco di
igar esas Germanajo.
157-ik-. — Internaciona, ta sufixo adoptesis per la decido 566 kun ica senco :
malada per :
kolerika, koleriko; ftiziika, ftiziiko; leprika, lepriko; skrofulika, skrofuliko; hidropsika, hidropsiko; pestika, pestiko; alkoholika, alkoholiko; kordiika, kordiiko, e. c.
157La sufixo
oz (videz ica) ne povas expresar juste ta ideo. Exemple,
kordioza,
kordiozo nule dicus, ke la persono esas malada ye la kordio. Fakte omna homo esas
kordioza, quale ol esas
racionoza; ma, fortunoze, omna homo ne esas
kordiika, ne sufras de la kordio. La
gibozo ne sufras (ordinare) de sua gibo; ol ne esas
gibiko.
157-il-. — Finalo dil vorto utens
ilo, ta sufixo quik adoptesis. Soldita a verbal radiko, ol donas substantivi signifikanta :
instrumento por... Ex. :
pektilo, brosilo, entravilo, razilo, fotografilo, telegrafilo, telefonilo, e. c.
(1).
(1) La nomi di instrumenti esas punto extreme desfacile fixigebla. Ne sempre on povas departar de la verbo o de la instrumento ipsa. L'Akademio ja studiis atencoze la temo e kredeble ristudios olu.
Pri la origino di -il- yen ulo interesanta :
« La sufixo -il- perfekte konkordas kun la sufixi al-, il- uzata da omna Slava lingui, e. c. : Slovena gladilo = glatigilo, komilo = direktilo, belilo = blankigilo, rezilo = tranchilo, ovalo = plugilo, pisalo = skribilo (J. Kovacic, Progreso, V, 622).
157Nultempe uzez
ilo kom vorto izolita, ma selektez inter :
aparato, instrumento, utensilo, mashino, e. c. segun la kazi.
158Pro la neprecizeso di ta sufixo, on uzas radiki specala, vice olu, kande on volas indikar objekto preciza. Exemple,
kultelo, hakilo, serpo, siklo, sabro, e. c. esas
tranchili; konseque
tranchilo ne nomizus ica plu reale kam ita. Same :
fusilo, karabino, revolvero, kanono esas
pafili; se do vu saciesus da
pafilo por nomizar un de oli, on tote ne savus exakte pri qua vu parolas.
158Se traktesas pri mashino on devas uzar prefere la vorto « mashino » ipsa :
skribmashino (1),
sutmashino, stebmashino, drashmashino, e. c.
(1) On dicas anke : tiposkribilo (tiposkribar, tiposkribisto).
158-il- indikas
instrumento (o implemento) : on brosas
per brosilo, on pektas
per pektilo; ma
-er indikas
aganto : remorkero remorkas per
su ipsa.
158-in-. — Sufixo Latina (
eroina, heroina), Franca (
héroïne, Albertine, Pauline), Italiana (
eroina), Hispana (
heroina), Germana (
Heldin, Lehrerin), Rusa (
grafinja). Ol quik adoptesis por indikar la ento femina :
rejino, heroino, profesorino, instruktistino, docistino, baronino, e. c.
(2).
(2) Quale on savas, omna nomi di animali (konseque anke di homa enti) esas epicena en Ido, t. e. komuna a la du sexui (Dec. 1089). La maskuleso indikesas per ul (homulo), la femineso per in (homino). Pro ke nature e per su, la sexuo ne esas ulo plu gramatikala kam altra qualeso, ni agus tote nelogike, se ni indikus ol per dezinenci (a, o, u, e, i exemple). La gramatikal dezinenci devas uzesar nur por kozi gramatikala (modi, tempi e. c.), pro ke vere on ne vidas per quo esar maskula o femina esas plu gramatikala kam esar yuna, olda, o richa, povra. La sexuo devas esar expresata per maskula, femina o per lia abreviuri sufixa : -ul, -in.
158Pro ke la sexuo devas indikesar per
-ul (m.) od
-in (f.) nur kande to esas necesa, on ne adjuntas
-in a radiki expresanta per su la femineso :
Amazono, Parco, megero, subreto, matrono, primadono. Pro quo on indikus per sufixo la femineso ja nature indikata da la radiko? Ma
feino esas uzebla, pro ke on darfus tote logike dicar
feulo (feo maskula). On adoptis
matro apud
patrino (Dec., 662) pro ca motivi : etimologie la radiko
matr esas tam internaciona kam la radiko
patr; historie la nociono
matr esas adminime tam anciena kam ta di
patr; fiziologie ed etike la relato
159inter
matro e
filio tote ne esas identa al relato existanta inter
patrulo (patro maskula) e
filio (1).
(1) Eminenta sociologi, arkeologi, yurohistoriisti e. c. demonstris, ke ante patrul-yuro existis matro-yuro, ke mem la nociono « matro » esas plu anciena kam la nociono « patrulo ». En la primitiva kulturo on ne konocas « patro », qua esas produkturo di plu tarda epoki kun developita yurala koncepti, kontre ke la relato inter la parturanta muliero e l'infanto naskanta produktesas dal naturo. Konseque omna ciencisti, qui okupas su per la mencionita materio, judikus, kom tre neoportuna, se li, uzante Ido, devus dicar e skribar patrino, juste kande li pruvas la existo di matro ante patro (segun Progreso, IV, 143).
« Pro ke dicesas pri la sufixo -in, quale anke pri la sufixo ul. ke on devas uzar ol nur en kazo di bezono, uli asertas, ke on devas dicar : 1e « Mea filiino esas la spozo di mea amiko », ma ke on ne darfas dicar; 2e « Mea filiino esas la spozino di mea amiko » e mem min multe : 3e « Mea filiino esas la spozino di mea amikulo », pro ke filiino implikas ya, ke spozo esas femina e ke konseque amiko esas maskula. On asertas mem, ke on povus dicar; 4e « Mea filio esas la spozo di mea amikulo, pro ke amikulo determinas inverse la sexuo di spozo e di filio.
Omna ta rezoni esas tre bona... kom espritaji e logikala ludeti. Ma praktike on ne darfas esar tante severa... e subtila; on ne povas kalkular tale singla frazo quale per algebro. La formo 1 esas bona e suficanta; ma la formo 2 esas anke bona; la formo 3 esas nur kelke pleonasma; e la formo 4, quankam « logikala » esas praktike absurda, nam on ne devas vartar la lasta silabo di frazo por indikar (nedirete!) ke filio esas filiino e ne filiulo. »
159-ind-. — Ta sufixo esis riestablisata dal Komitato ipsa dil
Delegitaro (2). Ol juntesas a verbal radiki kun la senco : «
qua meritas esar ...ata » :
aminda, estiminda, kredinda,
respektinda =
qua meritas esar amata, estimata, kredata, respektata. (2) Vice ign (de digna) : iaudigna = laudinda, qua propozesis. -ind versimile esas modifikuro di and(us), end(us) latina kun chanjo di senco.
159Evidente ta sufixo povas ofte esar remplasigata per
end, nam « on devas » estimar la homi estiminda, kredar la homi kredinda, e. c. Ma lua senco esas plu restriktita e plu preciza.
159Kom vorto izolita ne uzez
inda,
indeso, ma
digna,
digneso.
159Remarkez bone, ke
em,
er,
iv (videz ica) havas senco aktiva, ma
ebl,
end,
ind senco pasiva. Do la tri lasta ne darfas aplikesar a verbi netransitiva. Ma, se la verbo esas
160mixita (trans. e netrans. :
variar,
chanjar) ol recevas ebl o iv segun l'ideo expresenda :
variiva o
variebla;
chanjiva o
chanjebla : ta formo esas variiva o variebla; mea sentimenti esas nun tote nechanjiva o chanjebla.
160-ism-. — Ta sufixo internaciona quik adoptesis
por indikar doktrino, partiso, sistemo : Kristanismo
(1), katolikismo, Luterismo, Kalvinismo, Protestantismo, Mahomedismo, pozitivismo, imperialismo, kapitalismo, empirikismo, Epikurismo, stoikismo, socialismo
(2), turismo
(3), skeptikismo, asketismo, e. c.
(1) De Kristana (Videz la noto 1 p. 140).
(2) Ido : socio, sociala, socialismo; Espo : societo, societa, socialismo.
(3) Ido : turo (ne turmo), turismo; Esp. : turo (la turmo di Ido), turismo kom vorto specala.
Til nun ismo ne uzesas en Espo kom vorto aparta!
160-ist-. — Ta sufixo internaciona quik adoptesis
por indikar «
la homo qua profesione okupas su pri... » : artisto, pianisto, flutisto, kantisto, muzikisto, komercisto, telegrafisto, policisto, misionisto, ciencisto, e. c.
(4).
(4) On bone remarkez, ke la defino dil sufixo -ist dicas « profesione ». Or la profesiono implikas multa okupi qui ne esas mestiero propre dicata. Mestiero esas profesiono, ma tre ofte profesiono ne esas mestiero : ciencisto.
160Per extenso, qua trovesas en nia lingui, ta sufixo indikas
adepto o
adherinto di partiso, skolo (doktrino)
(5);
socialisto, materialisto, idealisto, e. c.; ecepte se la radiko dil vorto en
-ism ja posedas ta senco :
Kristano, skeptiko, mistiko, katoliko, protestanto, e. c. (5) Do Idisto ne Idano, tante plu ke -an signifikas esence : membro di : societano, senatano, ed instinte omna profani nomizas ni Idisti.
160Por distingar la vendisto de la produktisto, on uzas (se to esas necesa od utila) -vendisto por l'unesma e -ifisto por la duesma (vid.
-if) : shu-ifisto (lu fabrikas), shu-vendisto (lu vendas); od on precizigas altre : flor(vend)isto, flor(kultiv)isto.
160Kompreneble on uzas
-er (studiita) ne
-ist, se la praktikanto ne esas vere profesionano : fotografero, biciklero, dansero, peskero, e. c. (ne profesione); fotografisto, biciklisto (kurista), dansisto, peskisto (profesione).
161-iv-. — Ta sufixo (internaciona en la formi
if, iv) quik adoptesis. Ol soldesas a radiki verbala e signifikas :
kapabla..., povanta... Ex. :
instruktiva (libro)
(1);
nutriva, nutrivo;
konsolaciva (paroli);
sentiva (2),
konduktivo (3);
rezistiva (qualeso);
responsiva (qua povas responsar)
(4);
mortiva (omna
mortivi), e. c.
(1) Diferanta de instruktala (libro) e mem de instruktanta (libro). Espo dicas instrua, por la tri idei, e co per plumi modela. Advere ol uzas anke la du nejusta vorti : instruiga, lerniga.
(2) Tre diferanta de sentebla (qua povas sentesar) e de sentema (qua facile, forte sentas) : inter la sentivi, ici esas multe plu sentema pri la mondo sentebla.
(3) Fero esas bona konduktivo di elektro.
(4) Esar responsiva pri..., responsar pri... dicesas en Esperanto : respondi pri..., deplorinda imituro di la Franca, quan on akuzis ni sequar, e quan reale tro sequis Zamenhof, ankore nun imitata da sua fidela o nefidela dicipuli en ta eroro.
La sufixo -iv esas konforma a l'uzado di nia lingui : lénitif, sédatif, carminatif, e. c. Nula sufixo esas plu « naturala » kam lu, quankam la Esp-isti ne volas agnoskar lo ed opozas ad ol omnaspeca ne sincera shikani.
161La qualeso abstraktita devas esar expresata per la soldo di
-es al sufixo
-iv, do :
iveso. Ex. :
konduktiveso (F.
conductibilité),
rezistiveso (F.
capacité de résistance, résistivité),
responsiveso (F.
responsabilité);
mortiveso (F.
mortalité, le fait d'être mortel,
mortiva);
ne-mortiveso (F.
immortalité).
161Nultempe uzez
iva, ivo o
iveso kom izolita vorti. Dicez :
povanta, kapabla...; povo, kapableso... Ex. :
la povo, la kapableso lumizar esas :
lumiziveso (Vid.
-iz)
(5).
(5) Pri ta sufixo, on lektas en Progreso (VI, 597) : Ni definas ol generale per : « qua povas... », « kapabla... ». Ma la praktiko duktas ni ad extensar e samtempe precizigar lua senco. Exemple, ula samideano objecionis, ke irga substanco qua en irga cirkonstanci povas purgar, darfas qualifikesar purgiva, do ke ca epiteto ne povas restriktesar a la substanci nomizita kustume purgivi. No, co esus misuzo di la vorto, t. e. di la sufixo -iv. Se ula substanco purgas acidente e hazarde ulu, ol esas simple purganta (o purginta) fakte, en ta kazo; ol ne esas purgiva. Do la sufixo -iv signifikas exakte : « qua havas nature, esence, la proprajo di... » e konseque : « qua havas la destino di...; nam la uzi a qui ni destinas singla kozo rezultas evidente de lua natural ed esencala propraji. Remarkez cetere, ke la sufixo -iv, esas tre utila por indikar la materii qui esas apta produktar ula efekto, e qui nule esas utensili (a qui rezervesas -il.) Ex. : multa korpi esas konduktiva (dil elektro) sen esar proprekonduktili; explozivo (t. e. materio exploziva) esas tote diversa de explozilo (qua povas esar amorcilo o simpla perkutilo). Generale, la sufixo -iv esas tre utila por omna materii qui esas definita per lia efekto ed uzo (medicinala, farmaciala, e. c.) e por distingar li, sive de la utensili, instrumenti, aparati (sufixo -il), sive de la vivanta (homa) aganti (sufixo -er). Existas en la vapor-mashini aparati nomata purgili. E purgero esus... Monsieur Purgon!
162-iz-. — Ta sufixo Greka, Latina, internaciona (ed ankore nun tre produktanta) quik adoptesis. Ol soldesas a radiki kun la senco :
provizar, garnisar, indutar, impregnar per... Ex. : armizar, lumizar, limitizar, regulizar =
provizar per armi, lumo, limito, regulo; kolorizar, stukizar =
indutar per koloro, stuko; salizar, sulfizar =
provizar od impregnar per salo, sulfo : karni salizita o sulfizita koruptesas min rapide; vu ne salizis nek piprizis ta supo.
162La substantivi armizo, alkoholizo, elektrizo havas aktiva senco. Se on volas la senco pasiva, on adjuntas
es a
iz, do izeso : armizeso, alkoholizeso, elektrizeso =
la fakto esar od esir armizata, alkoholizata, elektrizata (1).
(1) On questionas ni kad on darfas uzar la sufixo -iz kun verbala radiki... Ni respondas, ke l'ideo generala di -iz esas aplikebla a verbal radiki, mem se lua vortala defini, necese tro strikta, semblas restriktar ol a la nomala radiki. Ni ja havis l'okaziono montrar, ke respondizar povas esar necesa, o adminime utila (VI, 296). Plu frue ni anke montris, ke on bezonas notizar apud notar : se me notas mea reflekti en libro quan me lektas, me notizas la libro, me garnisas ol per noti. Forsan on objecionos, ke me misuzas hike noto vice noturo, e ke on devus dicar rigoroze : noturizar. Ma co esas nur subtila shikano : nam on garnisas reale la libro per l'ago ipsa notar, same kam on respondizas letro per l'ago ipsa respondar (nam la letro per qua on respondas nule juntesas materiale a la letro « respondizita »). Simile spricizar signifikas ago derivata de l'ago spricar, e ne de la kozo « spricuro » : ol signifikas quaze efekto e rezulto dil ago spricar, aplikata al objekto. Ni havas ja (e nulu astonesis o shokesis da lo) lumar e lumizar. Ni havas anke, derivata de fum-ar, fumagar e fum-izar (*). Do ni povus definar maxim generale la sufixo -iz tale : « aplikar objekto od ago ad (altra) objekto ». Kompreneble, ica defino esas kelke tro abstraktita por la novici, ed on sempre bezonos la defini plu konkreta, ma plu strikta, quin on uzis til nun (Progr., VI, 596).
(*) Simile on povas dicar bavizar (D. begeifern), vomizar (D. bespeien), desegnizar (libro), forsan mem skribizar (papero).
162Kom radiko uzez : provizar, garnisar, impregnar, e. c., segun la senci expresenda, ma nultempe
izar od
izeso.
163No konfundez
saligar,
saligo (kemio) a
salizar,
salizo. L'unesma esas F.
salifier e la duesma
saler. Karno esas
saligebla ma ne
saligebla (F. salifiable).
163-oz-. — Latina ed internaciona (en la
os, ous, eux (
euse), e. c.) ta sufixo quik adoptesis. On soldas lu a nomala radiki kun la senco :
qua havas... Ex. :
kurajoza =
qua havas kurajo;
kalkoza (tereno, aquo) =
qua havas kalko;
poroza =
qua havas pori;
glorioza,
danjeroza (konduto) =
qua havas glorio, danjero;
vigoroza =
qua havas vigoro (1).
(1) Ni definas la sufixo -oz per : « plena de, richa de », o plu larje : « kontenanta, havanta ». Nu, ca lasta expresuro, la maxim generala, esas kelkafoye la sola justa. La nuanco specala di la sufixo dependas de la radiko, a qua ol aplikesas, ed esas suficante determinata per olu. Exemple, esas evidenta, ke parieto poroza havas multa, multega pori; ma mem se ol havus nur una, ol esus ankore poroza. (Ico respondas a la sofisma objecioni di ula kritikantachi, qui alegas, ke kronizar esas garnisar per (multa) kroni; or la komuna raciono indikas, ke kande on kronizas rejo, on garnisas lu per un sola krono!) Ma kande on parolas pri homo, kurajoza, ico signifikas. ke lu esas plena de kurajo, o simple havas kurajo. [Ni adjuntas ke nur la duesma parto dil expliko esas rigoroze justa; nam, se kurajoza signifikus strikte « plena de kurajo », Ido ne povus dicar, totsame kam nia lingui : poke kurajoza, ne tre kurajoza, o kontree : extreme kurajoza] simile on darfas dicar giboza equivalas simple : gibo-havanta. (La Espisti devus shamar facar ula objecioni, li qui pro manko dil sufixo -oz esas obligata dicar, en simila kazi : gibo-hava!) Progr., VI, 595.
163Quale omna adjektivi, le formacata per la sufixo
-oz darfas esar substantivigata direte :
ambiciozo,
kurajozo, e. c.
163La difero inter
-anta e
-oza esas ke l'unesma expresas
ago kun ideo tempala, kontre ke la duesma expresas
qualeso sen ul ideo tempala. Exemple,
la viro amoroza ne sempre esas amoranta; same
persono favoroza (ad ulu od ulo)
ne esas kontinue
favoranta. 163La difero inter
-oz e
-iz esas, ke l'unesma expresas ulo naturala, e la duesma expresas ulo artificala. Exemple, tereno
sabloza nature kontenas sablo; ma korto
sablizita havas sablo nur artifice, per laboro qua kovris lu ye sablo.
163-ul-. — Adoptita per la decido 1090, pos tote fundamentala studiado dil questiono. Yen la texto di la decido : « On adoptas la sufixo -ul
por indikar maskula sexuo (decido, 714 : V, 65). Specala noto dicas : « Komprenende, ico ne
164exkluzas la formaco di kompozaji quale
porko-maskulo; ma
pork-ulo esas equivalanta e plu kurta. La sufixo -ul ya esas abreviuro di
(mask)ulo, quale -in esas abreviuro di
(fem)ino. »
164La decido pri ul esabis preirata da ica (1089) : « On decidas definitive, ke la substantivi generale signifikez nedeterminita sexuo (decido, 714 : V, 65). Exempli :
avulo, patrulo, onklulo, fratulo, kuzulo, siorulo; bovulo, katulo, hundulo; finkulo, sturnulo; luciulo, karpulo, tenkulo, perkulo; leonulo, panterulo, tigrulo, hienulo, e. c., e. c.
(1).
(1) La sama argumento (alegita olim da Sro Jespersen) qua valoras por lu, kom sengenra pronomo, valoras anke por la sengenra nomi. Or esus evidente absurda serchar od inventar aparta radiki por expresar l'ideo komuna a spozulo e spozino, a patrulo e patrino, a fratulo e fratino, e. c. Ta ideo povas expresesar logikale nur per la radiko ipsa.
Ti qui questionas, kad on devas nun dicar soldatulo, parokulo, ne mem atencis ica fakto evidenta, ke soldato, paroko esas esence maskula, per sua propra senco, e konseque nule bezonas la sufixo -ul; ol esus mem nekorekta, kontre-regula! Simile ti qui objecionas, ke patrulo = père mâle, siorulo = monsieur mâle, facas absurda rezono (o plu juste mala joko). Nam li oblivias precize la nuna regulo, segun qua la radiki patr, sior esas neutra, sengenra; e li persistas atribuar a li l'anciena senco maskula. Li intermixas ridinde la du sistemi; e li ne remarkas, ke lia propra rezono kondamnas (plu juste) l'anciena sistemo, nam ol implikas ica absurdaji : patrino = père femelle, siorino = monsieur femelle. (Prog., VI, 588-589.)
Pro ke sior esas sengenra, on darfas uzar olu ad o pri homulo. Ma, se en la sama domo lojas homulo e homino havanta sama nomo, on agos plu prudente uzar siorulo pri la homulo. Cetere mem sempre, on tote darfas uzar siorulo pri homulo, quale on uzas siorino pri homino. (Videz l'apendico « Genro e maskulismo ».)
164Komprenende
ulo ne darfas uzesar sola, quale
ino uzesas sola (vice
femino) dal Esperantisti.
164-um-. — Ta sufixo, quan Ido konservis de Esperanto, havas nedeterminita signifiko. Ol esas inter la sufixi similajo di ye inter la prepozicioni. Ol formacas (en mikra nombro) derivaji, di qui la senco havas relato nedefinita kun l'ideo expresata dal prima radiko. La ligilo qua restas inter li helpas kelke la memorado, ma, kande on ne savas la senco di la derivajo, nur la lexiko povas furnisar lu certe. Ex. :
kolumo =
parto di kamizo (vesto) qua cirkondas la kolo;
bordumo =
to quo garnisas bordo :
la tablo havas 165kupra bordumo;
foliumar =
turnar la folii (di libro)
haltante tempope por lektar;
formikumar =
agitar su, movar grandanombre quale formiki;
krucumar =
dispozar, aranjar krucoforme :
krucumar sua brakii; la voyi interkrucumas ye ta punto. 165Per la decido 1556 (
Mondo, marto 1922, pag. 68) « On decidas, ke derivaji per -um darfas formacesar nur dal Akademio » (
Mondo, X, 54). Dicesas en noto : « La Akademio ne indikis til nun
-um, quale l'altra sufixi
definita, kom uzebla segunvole. Precize pro ke ol esas nek definita nek definebla e pro ke lua derivaji konseque povas interdiferar, ol postulas aparta kompetenteso. — Komprenende la supra decido ne interdiktas la propozo di vorti formacita per
-um; ma la definitiva decido apartenas al Akademio.
165-un-. — Ta radiko
darfas uzesar, dicas la « Grammaire Complète », p. 71,
por indikar un elemento :
sabluno, greluno (1). « Kande la elemento havas nula unajo naturala, on uzas prefere
peco :
monetpeco, sukropeco ». Kompreneble nulo interdiktas (tote kontree) :
aven-grano, hordeo-grano, frumento-grano e tale pri la cetera cereali (
maizo-grano, sekalgrano, rizograno, e. c.). Vice
nivuno esas preferebla
nivo-floko. (1) Ol avantajoze remplasas la -er- di Espo : sablero, hajlero.
165-ur-. — Ta sufixo Latina e nun pasable internaciona quik adoptesis. Ol soldesas al radiko
por distingar (kande to esas necesa)
la produkturo dil ago de la ago ipsa, expresata dal verbo. Ex. : konstrukturo, pikturo, skulturo, desegnuro, kalquuro, imprimuro, fotografuro, suturo, solvuro, imituro, aperturo, fenduro, bavuro, inventuro, skriburo, e. c., la kozo
obtenita per konstruktir, piktir, skultir, e. c.
165Ni dicis :
kozo obtenita per la ago, nam produkturo existas nur
pos obtenir olu. Pri Ido qua esas produktita (ne produktata o produktota) me darfas dicar, ke ol esas
solvuro. Ma pri problemo, di qua me serchas la solvo (quale solvor lu) me ne uzos la vorto solvuro. Se me uzus
solvuro, la senco esus altra; to signifikus, ke la problemo esas nun solvita (ne solvenda) e ke me serchas la « solvuro » en mea paperi, exemple.
166Remarkez ke
-uro povas venar o rezultar mem de verbo netransitiva. Nam de la fakto, ke la ago di tal verbo ne atingas direte ula persono o kozo, nule konsequas, ke ta verbo ne produktas ulo, ke ol ne donas produkturo. Exemple, la verbo netransitiva « abortar » certe ne atingas ulu od ulo; la ago « abortar » ne pasas a persono od a kozo, quale « frapar ». Ma tamen, kad ol ne donas produkturo? Kad ol ne donas ulo nova, til lore ne existinta :
aborturo? Same, on ne dicas « emersar » ulu, o « emersar » ulo. Ma, kad de la ago « emersar » ne rezultas
emersuro? Ex. : Multa insuli esas emersuri ek l'oceano; li produktesis o subite da tertremo, o lente da madrepori.
166Koncerne la difero inter
-ajo e
-uro, la questiono konsistas en
preexisto o
ne-preexisto di la kozo konsiderata. Tam longe kam
domo,
procedo, exemple, ne esas konstruktita, li ne existas. Li do ne preexistas relate lia konstrukteso od inventeso, quale la kozi sendata, qui preexistas relate lia sendeso
(1). La
domo, la
procedo esas do
konstrukturo, inventuro; ma la kozi
sendata, qui preexistis, esas
sendajo. (1) To, quo preexistis, relate l'edifico konstruktita, esas la petri, ligno, fero e. c.; fakte li esas la konstruktajo, quale la kozi sendata esas la sendajo. Nur pos ke li esos konstruktita en formo di domo, palaco, e. c., li esas konstrukturo.
166Objekto trovita, deskovrita existas ante la ago trovar, deskovrar olu, do :
trovajo, deskovrajo : montrez vua deskovrajo. 166Vino ed aquo mixita en un botelo ne esas
mixajo, ma
mixuro. Advere la du liquidi, vino ed aquo, preexistis, ma separite, aparte, e la triesma liquido obtenita ne preexistis : ol naskis de la mixo, ol esas lua produkturo, do
mixuro. 166En mult okazioni la rezulto di la ago ne distingesas reale del ago ipsa :
dekreto, parolo, diskurso, pretendo, abandono, aserto, afirmo, e. c. Lore la sufixo
-ur evidente ne esas uzenda. Ta sufixo existas nur por la kazi en qui la produkturo esas evidenta e distingenda, quale en
pikturo, skulturo, imprimuro, imituro, fotografuro, kopiuro, e. c. qui certe esas altro kam
lia modelo od objekto :
piktajo, skultajo (persono, kozo, e. c.),
imprimajo (to quo imprimesas),
imitajo, kopiajo (to quo imitesas, kopiesas),
fotografajo (to quo foto
167grafesas)
(1) e qui esas anke altro kam la ago :
pikt(ad)o, skult(ad)o, imprim(ad)o, imit(ad)o, e. c.
(1) Skriburo esas la produkturo dil ago skribar; skribajo (la texto skribata) dicas « Grammaire Complète », p. 55, quale citajo esas texto citata. Me recevis de ilu tre longa skriburo, qua esas vere interesanta studiuro pri la temo; ma la citaji e la skribajo dil pagino 5 meritas reprochi pro ne kompleta exakteso. — Tradukajo esas la texto tradukata, tradukuro la produkturo rezultanta de tradukir.
167Esas notenda, ke la kompozaji (longa e pezoza)
-antaj, -intaj; -ataj, -itaj ne povus remplasar
-uro, pro ke li ne expresus l'ideo. Exemple,
fendantajo, fendintajo o
fendatajo, fenditajo ne equivalas
fenduro =
marko, traso, lineo produktita da la fendo, rezultanta de olu.
167-uy-. — Anke konservita de Esperanto, ta sufixo darfas konsideresar kom abreviuro di
etuyo. Ol soldesas a radiki neverbala por formacar substantivi signifikanta :
recipiento, etuyo, buxo, e. c. :
inkuyo =
mikra vazo, botelo por inko; sukruyo =
vazo por sukro; supuyo =
vazo en qua on pozas la supo; kafeuyo =
buxo por la kafeo-grani o la kafeo muelita; teuyo =
buxo por la tefolii (2);
tabakuyo =
mikra buxo por tabakpulvero, Fr. :
tabatière. (2) Diferas de kafekrucho, tekrucho qui kontenas l'infuzuro di kafeo, di teo.
167Dicernez
uy de
ier (Vid. ica) :
sigaruyo =
etuyo por cigari; sigariero =
kurta tubo por fumar sigaro. 167Kom radiko ne uzez
uyo, quale l'Esperantisti, ma selektez inter
etuyo, gaino, buxo, vazo, kesto, recipiento, e. c.
167-yun-. — La radiko
yun uzesas kom sufixo por la «
yuni » l'infanti dil bestii :
bovyuno =
yuno di la bova speco; bovyunulo =
yuna bovulo; bovyunino =
yuna bovino; hanyuno, porkoyuno, katyuno, leonyuno, e. c.
167Por la homa genituro, quale on ja savas, nur filio, infanto, puero esas uzenda, e kun indiko pri la sexuo : filiulo, filiino; infantulo, infantino; puerulo, puerino.
167Ultre
yun la radiki
es, ig e
ag (3) uzesas kom sufixo.
(3) Jokacheri tre mokis ica lasta. Li objecionis ke butonagar « agar per butono o butoni » ne signifikas necese la Franca verbo boutonner. Ni agnoskas lo tante plu volunte, ke la Franca vorto havas du senci : haveskar butoni (parolante pri vejetanto) e klozar per butoni (parolante pri vesto). Ica vorto suaparte montras la erorodil autori qui verbigas direte radiki nomala. La F. boutonner povus mem signifikar pluse : garnisar per butoni, quale fleurir F., havanta la senco florizar apud la senco floreskar. Ma, se garnisar per butoni donas en Ido : butonizar, se haveskar butoni esas butoneskar, quon do povas signifikar la verbo butonagar, se ne klozar (vesto) per butoni? Simile la posibla verbi frenizar, krucizar, martelizar, pedalizar = garnisar per... lasas al frenagar, krucagar, martelagar, pedalagar e. c. nur un senco posibla : agar per... E tale la mokeri povas vidar la neceseso logikala e praktikala dil sufixi ag e iz.
Fakte en la derivado per la radiki es, ig, yun, ag (uzata sufixe) ni esas sur la limito inter la derivado e la kompozado, quale pruvas la deskompozo : maladeso = eso di malado (o malada); bonigar = igar bona (o bono); bovyuno = yuno di bovo; frenagar = agar per freno.
168En Ido, quale en altra lingui, la kompozado esas l'uniono di elementi diversa en un sola vorto, qua dicesas kompozajo e prizentas signifiko komplexa.
168Semblas, ke on povas reduktar la Ido-kompozaji al sis klasi sequanta :
1681
a Substantivo kun substantivo :
fer-voyo, vapor-navo, dormo-chambro, skribo-tablo, kap-kuseno, e. c.
1682
a Substantivo kun verbo :
sabro-frapar, hers-agar, partoprenar, tipo-skribar, e. c.
1683
a Substantivo kun adjektivo (
o radiko adjektivigita) :
ciel-blua, graco-plena, lenso-forma, simio-kapa, e. c.
(1).
(1) En la tri unesma klasi la kompozajo komencas per substantivo; en la tri lasta per vorto altraspeca.
1684
a Prepoziciono kun verbo :
en-irar, ek-irar, preter-pasar, ad-portar, ek-pulsar, apud-pozar, e. c.
1685
a Prepoziciono, o vorto nombrala, kun adjektivo o substantivo :
sub-mara, super-natura, inter-naciona, duyara, dek-e-du-yara, dua-dek-yara, un-dia, cent-yara, centyaro, inter-tempo, sub-grupo, sub-genero. 1686
a Irga adjektivo (qual., demons., nedefin., posedala) kun radiko igita adjektivo od adverbo :
granda-nombra, blu-okula, gros-kapa, ta-speca, tala-speca; sam-tempa, samtempe; ca-dia, ca-die; ta-kaza, ta-kaze; plur-foya, plur-foye; omna-monata, omna-monate; lua-parte, lia-latere; meanome, e. c.
169Se l'eufonio postulas o nur konsilas lo, on lasas en l'unesma elemento la vokalo dezinenca, quan lu havas kom izolita vorto :
granda-nombra, longa-hara, omna-monate, lenso-forma, dormo-chambro, skribo-tablo, posto-marko, posto-karto, mondo-linguo (1).
(1) Certe plu fluanta, plu dolca kam : postkarto, postmarko, mondlinguo. Ni ne obliviez, ke ula sucedi di konsonanti, sen la « bufro » di vokalo, esas facile pronuncebla da nordani, ma preske ne pronuncebla da sudani.
169Ma, se l'eufonio permisas lo, on omisas la vokalo dezinenca en l'unesma elemento :
ciel-blua, samtempe, plurfoye, aernavo, fervoyo, e. c.
(2).
(2) La kompozaji esas abreviuri. To explikas e justifikas, ke on darfas uzar kom unesma elemento nur simpla radiko, e ne vorto kompleta, se nur la klareso o l'enfonio ne sufras de lo.
Nature Ido povas havar kompozado preske tam flexebla e richa kam la Greka. Ma importas, ke ta kompozado satisfacez justa expreso dil idei e posedez klara komprenebleso, kun pronunco facila ed agreabla eufonio. On do evitez tro longa kompozaji ed akumulo de konsonanti, o ruda vicinaji. Ex. : blankabrakia, larjafronta, kurvabeka, blankadenta, laktosuganta, arjentoklova esas nedubeble preferinda kam : blankbrakia, larjfronta, kurvbeka, blankdenta, laktsuganta, en qui intershokas tro multa konsonanti sen la bufro di vokalo.
169Ordinare on darfas omisar la streketo, quan ni pozis inter la parti dil vorto kompozita. Ma on uzas lu quik kande on timas, ke la dicerno di la elementi ne facesos sat facile o sat rapide :
mar-aquo, filtr-etamino, kredit-institucuro, poshhorlojo. 169Cetere on sempre darfas ne uzar la kompozo e dicar :
aquo marala o
di maro; institucuro kreditala o
di kredito; etamino por filtrar; postal marko, postal karto, o
marko postala, karto postala, mondal linguo o
linguo mondala, e. c.
169REGULO DI ANALIZO O DESKOMPOZO.
169Se, pos lekto atencoza, vu ne komprenas bone la kompozajo, procedez tale :
169Deskompozez lu, se ol apartenas al 1, 2, 3 e 4esma klasi,
irante de lua lasta elemento al unesma :
fer-voyo =
voyo (ek)
170fero;
vapor-navo =
navo (movata per)
vaporo;
dormo-chambro =
chambro (por)
dormo;
skribo-tablo =
tablo (por)
skribo;
kap-kuseno =
kuseno (por la)
kapo;
sabro-frapar =
frapar (per)
sabro;
hers-agar =
agar (per)
herso;
partoprenar =
prenar parto (en);
tipo-skribar =
skribar (per)
tipo; —
ciel-blua =
blua (quale) la
cielo;
graco-plena =
plena (de la)
graco;
lenso-forma =
qua havas la formo di lenso,
simio-kapa = qua havas kapo di simio
(1); —
enirar =
irar en,
ek-irar =
irar ek,
preter-pasar =
pasar preter,
ad-portar =
portar ad,
ek-pulsar =
pulsar ek.
(1) Komparez lenso-forma a F. pisciforme, lentiforme, e. c.
170La motivo dil supera regulo e di tala iro, por la deskompozo di ta 4 klasi de kompozaji esas ke, en li, la elemento determinata esas sempre la lasta, ed olua senco determinesas dal unesma elemento. En
dormo-chambro,
chambro determinesas da
dormo; en
simio-kapa,
kapa determinesas da
simio.
170Ma por la 5 e 6esma klasi de kompozaji, sequez l'ordino di la elementi quan vu trovas lektante li. Cetere maxim ofte ta ordino korespondas ad olta quan li havas en multi de nia lingui, e pro to on komprenas li ordinare per simpla lekto.
Ex. :
sub-mara =
qua esas sub maro,
super-natura =
qua esas super la naturo,
inter-naciona =
qua esas inter nacioni;
un-dia =
qua evas (od evis)
un dio,
cent-yara =
qua evas (od evis)
cent yari (2);
ca-dia =
di cadio,
omnadia (3) =
di omna dio,
taspeca =
di ta speco,
talaspeca =
di tala 171speco,
samtempa =
di sama tempo (1),
granda-nombra =
di granda nombro, qua prizentas granda nombro,
blu-okula =
qua havas blua okuli,
groskapa =
qua havas grosa kapo (2).
(2) Cent yari = yarcento, quale dek yari = yardeko.
« Centyaro ne povas esar sinonima di yarcento; ol esas la substantivo di centyara = qua havas centyari e konseque tradukas F. centenaire (sive homo, sive altra ento, ex. querko). Se on volas indikar ne ambigue qua speco di ento, on devas simple nomar ol : centyara homo, centyara querko. Evidente (remarko generala e tre importanta) on ne povas postular, ke kompozita vorto expresez omno; e se kompozajo ne suficas por expresar la penso, on ne uzez ol. Nultempe on esas obligata uzar kompozita vorto! (Progr., VII, 496.) Ma sempre la helpolinguo devas expresar klare ed exakte la penso. Se ol ne povus lo, ol esus refuzenda e forjetenda, nam ol adportus al mondo, ne solvuro, ma vera mistifiko.
(3) « On devas dicar omnadia, ne omnadiala; nam quo esas omnadio? Nula dio! (Progr., VII, 497.)
(1) « Existas nula nekonsequo inter samtempa e samtempano : du eventi esas samtempa, ne samtempana, pro ke li eventas samtempe (en la sama tempo). — On devas analizar direte la kompozita vorti per la simpla komuna raciono, e ne serchar reguli subtila e neutila, qui nur komplikus ed obskurigus kozi simpla e klara per su. » (Progreso, VII, 497.)
« On ne povas dicar, ke la derivado en Ido dependas de la speco (gramatikala) di la radiko, nam kontree, ni emendis ica defekto di Esp. : la derivado dependas nur de la senco di la radiko. Omna subtila reguli propozita por ico semblas tote neutila. Esas anke nejusta asertar, ke por komprenar vorto derivita de « radiko kompozita » on devas serchar la senco di ca « radiko » : nam ofte ca « radiko » havas nula senco. Exemple samtempano havas tote klara senco, dum ke samtemp havas nula senco : nam quo esas samtempo? Nula speco di tempo! (Progreso, VII, 497.)
(2) Blu-okula, long-hara, gros-kapa e. c. memorigas tre justa remarkigo en Progreso, VII, p. 496 : « En tala kompozaji on ne povas parolar pri elemento precipua o determinata : la du elementi esas ne subordinita, ma koordinita, ed on povus preske permutar li kelkafoye, ex. okul-blua. Lia senco esas tote klara sen irga sufixo. Vane on objecionas, ke on povas substantivigar li : bluokula, e. c. esas esence adjektiva. Duesme, mem se on substantivigas li, eventos nula bisenceso, se on sorgas egardar ica regulo di komuna raciono : Nultempe formacez kompozajo por expresar ideo qua povas esar expresata tam kurte per la simpla elementi. Dro Talmey bone montris, ke on ne darfas dicar redvango, vice reda vango, grandurbo vice granda urbo (kulpo quan facas ofte nia Germana samideani). Do on povas sen ula detrimento dicar Red-pelo por F. Peau-Rouge, nam peau rouge dicesus reda pelo. »
Pose Sro Couturat dicas pri triangulo, trimasto, centyaro, milpedo : nu, anke ici ne esas bisenca..
171Praktike memorez, ke on deskompozas komencante per la fino, se la kompozajo unionas
substantivo ad altro (1, 2, 3esma klasi) o
prepoziciono a verbo (4esma klaso). Altrakaze on sequas l'ordino di la elementi (5. e 6esma klasi).
171La relato inter la elementi dil kompozajo esas tacata :
quale en ciel-blua,
por en dormo-chambro,
per en sabro-frapar; ma, quale on vidis supere, la spirito trovas lu facile.
171En ula kazi, la relato esas la liganta konjunciono
e. Ex. :
sekretario-kasisto = sekretario
e kasisto;
kapitano-instruktero = kapitano
e instruktero.
172KOMPOZADO PER PREPOZICIONI.
172La kompozado per prepozicioni formacas la transito inter la derivado e la kompozado dil radiki; ma ol similesas plu multe la derivado (pro l'analogeso inter la afixi e la partikuli). Pro to lu ne esas submisata al generala regulo di kompozado qua postulas, ke la vorto determinanta esez avan la vorto determinata. Konseque, kande prepoziciono esas unionita a verbal radiko, l'analizo o deskompozo generale facesas per inversigar l'ordino di la elementi, to esas komencante de la radiko verbala
(1). Ex. :
en-irar,
irar en;
ek-irar,
irar ek;
ad-portar,
portar ad;
kontre-dicar,
dicar kontre;
inter-mixar,
mixar inter (li);
inter-veno,
veno inter;
ek-pulsar,
pulsar ek;
apud-pozar =
pozar apud. (1) Videz la 4a klaso dil kompozaji p. 168.
172Ma, kande la prepoziciono esas unionita a nomal radiko, on devas generale komencar la deskompozo de la prepoziciono ipsa; altravorte : on sequas l'ordino di la elementi. Ex. :
sen-hara =
sen hari;
sur-tera =
qua esas sur tero;
sub-mara =
qua esas sub maro;
super-natura =
qua esas super la naturo;
inter-naciona =
qua esas inter nacioni;
inter-popula,
inter-homa =
qua esas inter la populi, la homi;
inter-yuna =
qua esas inter yuni, e. c., e. c.
172Konseque on darfas dicar : intertempo, intertempe; interakto; subtaso, subvesto, subjupo, e. c.
172Ta duopla regulo posibligas interpretar korekte la verbi kompozita per
-igar e prepoziciono; on devas komencar de la verbo
igar :
enter-igar devas analizesar
igar entera, e ne
en-terigar, qua havus nula senco;
sen-arm-igar =
igar senarma. 172On atencez, ke la kompozado per prepozicioni ne chanjas la direta komplemento dil verbo (kande ica esas transitiva) :
en limpida aquo, on travidas la stoneti dil fundo; on ne travidas la aquo ipsa. Konseque l'adjektivo
travidebla povas aplikesar nur a la stoneti, e ne a la aquo ipsa; ol ne povas signifikar
diafana, ma nur (segun sua elementi)
videbla tra. Simile on
supervarsas aquo sur flori; quo esas
supervarsita?
173La aquo, e ne la flori. Do on ne darfas dicar (quale Espo) :
vango supervarsita da lakrimi, ma juste :
balnita, inundita da lakrimi.
173Kontraste, nul detrimento en ke prepoziciono-prefixa igas transitiva netransitiva verbo :
enirar, ekirar la chambro (1). Konseque ula verbi netransitiva (quale
irar) darfas en la kompozado divenar transitiva e posedar pasivo. Se on darfas dicar :
trairar la rivero, la rivero ipsa darfas dicesar
trairata. Ma de to on ne darfas konkluzar, ke en la kompozado, verbo transitiva darfas analoge recevar duesma komplemento direta, nam la posedo di du komplementi direta esas kontrea a la logiko ed al klareso
(2).
(1) Videz l'expliko en la noto (1), ye « Prepozicioni prefixa », p. 132.
(2) Okazione di to ni dicez, ke la helpolinguo devas ne imitar la verbi Latina kun du akuzativi : doceo pueros grammaticam. On dicas : docar la gramatiko a pueri o instruktar pueri pri la gramatiko.
173LA KOMPOZAJI E LA SUFIXI.
173En la kompozaji dil klasi 5 e 6-ma (vid. p. 168) on
darfas omisar, se nur la senco restas klara, afixi quin on expresus en derivaji. Mem en ula kazi on
devas ne expresar li. Exemple, on dicas
tadia, cadia, omnadia, singladia malgre la derivajo
diala. Same : internaciona, dukapa, trifolia
(3), longhara, malgre la derivaji
nacionala, kapala, folioza, haroza. Pro quo
174on adjuntus a ta derivaji elementi neutila? Nulo ya mankas en
internaciona, dukapa, trifolia, longhara (1).
(3) Okazione di ta vorti ni citez Progreso, VII, p.497 : « On ne darfas dicar, ke unkorniero esas ento karakterizata per la qualeso unkorna : ico apartenas a la logiko Esperantala, e duktus ad ico : ento bela = beliero! Se unkorna esas suficanta, unkorno anke esas tala. E tripedo, trimasto anke esas bona e suficanta. Ma on adoptis unikorno, pro ke ol esas specala animalo, ne irga animalo havanta un korno (ex. rinocero); uniforma, pro ke ca vorto nule esas sinonima di un-forma; centifolio nule signifikas : qua havas cent folii, ma speco di planto; e simile on ne dicas milpedo, ma miriapodo. Bipunto esas ensemblo di du punti superpozita, do plu preciza kam du-punto o duopla punto. Reale omna reala bisencesi esas evitita.
Cetere, quale ni ja dicis, la prefixi mono-, bi-, quadri-... esas tre utila, nam li signifikas precize : havanta un, du, quar... On devas dicar ne du-pedo, quar-pedo, ma bi-pedo, quadri-pedo. »
(1) « On ne vidas quon povus signifikar la substantivi neutra longharo, senfingro; e la substantivo internaciono povus signifikar : naciono inter (la ceteri), do esas multe plu klara dicar internacionajo = ulo internaciona. Do existas nula praktikala bisenceso, se on ne fabrikas artificala exempli. Se senfingri povas dicernesar de sen fingri, senfingro (homo) povas tam bone dicernesar de sen fingro. E, quale ni dicis (p. 217-8), on darfas uzar por plua klareso : senfingra homo (Progreso, VII, 495, noto).
174Ma kontraste, on
devas ne omisar la sufixo, se lua manko povus efektigar miskompreno o se vera ambigueso rezultus praktike de ta omiso. Exemple, se me dicus :
esas agreabla vivar kun bonhumoro e desagreabla vivar kun malhumoro, preske omni komprenus :
esas agreabla vivar kun bona humoro e desagreabla vivar kun mala humoro. Nur pos reflekto on divinus, ke me intencis dicar :
esas agreabla vivar kun bonhumorozo (homo bonhumora)
e desagreabla vivar kun malhumorozo (homo malhumora). Do uzez
bonhumorozo e
malhumorozo por preventar omna miskompreno.
174Pri
sejorno qua duris dum non dii me dicos : mea
nondia sejorno, pro ke vere ta sejorno esas
nondia. Ma pri soldati qui restis kaptita dum non dii me ne dicos : la
nondia kaptiti, ma : la
nondiala kaptiti, nam certe li ne esas
nondia quale mea sejorno.
174Same pri la muskuli dil
avanbrakio, me ne dicos : la muskuli
avanbrakia, nam li ne esas « avanbrakio », li nur koncernas olu. Me do dicos : la muskuli
avanbrakiala.
174En
Progreso, VII, p. 217, lektesas ica tre utila remarko pri la temo : « Se l'adjektivi kompozita divenas dusenca per substantivigo, la kauzo ne esas sempre la manko di ula elemento. Exemple, l'adjektivo
sen-hara esas kompleta : nula elemento mankas :
homo sen-hara esas
homo sen haro. Ni povas do substantivigar ol, e dicar :
sen-haro (tre prefere :
kalvo de
kalva L. B.); ne nur
senharozo o
senhariera ne esas necesa, ma li esus nelogikal e nejusta. E tamen
sen-haro, senhari povas esar dusenca, komprenesar kom
sen haro, sen hari. Same
sen-laboro, sen-labori ed omna simila kompozaji (tre multa!)
175Se on volus evitar omna posibleso di dusenceso en tala kazi, oportus, sive uzar specala sufixo equivalanta a sen, quale D.
-los, E.
-less, sive pozar la prepoziciono
sen dop la substantivo, segun la propozo di S
ro de Janko (II, 152)
(1) :
har-sena, genitus
har-seno, har-seni, qui ne esus ambigua; ma li esus stranja e poke rikonocebla
(2). Pluse on devus aplikar (logikale) la sama regulo ad omna prepozicioni
(3), e dicar :
mar-suba, ter-ena, nacion-intera! Ma se on ne volas irar til ta extrema konsequanti (or nulu aprobis li o mem semblas pronta aceptar li), on devas aceptar la nuna sistemo, qua esas suficante klara e logikala, e qua genitas nula dusenceso
en la praktiko. »
(1) On rilektez pri ca temo la tre saja artiklo : Kompozo per prepozicioni, da Sro Jespersen (III, 402). Komparez l'artiklo da Sro Pivet pri la sama temo (I, 403).
(2) Me adjuntas : Or ne semblas esar la skopo di L. I. fabrikar vorti « stranja e poke rikonocebla ». Ol destinesas ad altro kam ad esar ludilo por kelki, o materio por subtilaji ne atingebla facile dal komuna raciono. L. B.
(3) Do kompozaji tala kam : ir-ekar, ir-transar, ir-traar, ir-enar, ir-preterar; dic-kontrear, port-adar (ad-portar), jet-forar (for-jetar) e. c. (L. B.)
175En noto S
ro Couturat adjuntis :
175« Existas moyeno tre simpla por evitar la dusenceso di
senharo, senhari, se ol semblos ulfoye timinda : nome, uzar la vorto
homo, e dicar :
senhara homo (o
senharhomo),
senhara homi (o
senharhomi). Pluse, se nula sufixo esas necesa por indikar
homo (sengenra), ni havas
-ul e la sufixo
-in por indikar la homuli e homini rispektive. On povus do dicar tre bone, exemple : « La
senharuli esas plu multa kam la
senharini » (ma esas plu bona uzar
kalvo, do
kalvuli, kalvini)
(4). On memorez bone, ke la derivaji e kompozaji esas generale
abreviuri : on nule
devas uzar li kande li esas neklara o dusenca; en ta kazi on
devas uzar la expresuri kompleta. Exemple, se
petrolnavo divenas praktike dusenca, on devas
176 dicar, sive
navo portanta petrolo, sive
navo movata per petrolo. Simile, se
senhari esas dusenca, on devas uzar
senhara homi »
(1). (O
kalvi, se ta vorto suficas por l'ideo L. B.)
(4) Quankam, segun III-201, kalveso ne esas kompleta senhareso (tre vere), tamen en la vivo ordinara kalva, kalvo, kalveso, kalvulo, kalvino solvas sat bone la questiono, e juste pro ico me propozigis kalv DFIS, qua adoptesis. Ex. : la kalvuli esas plu multa kam la kalvini.
(1) Progreso, VII, p. 218, noto.
179Quale dicesas tre juste en
Progreso, I, 383, « La questiono di l'acento esas un ek le maxim desfacila, quan on devas solvar en L. I. artificala, se on volas konciliar maxim bone posible la regulozeso e la naturaleso. Unlatere, on devas havar regulo generala e simpla pri acentizo, e ne, quale en omna lingui, fidar a l'uzado kom sola regulo o guidilo. Altralatere, on devas respektar maxim ofte posible la « natural » acentizo di la vivanta lingui, por ne ofensar la fonetikal kustumi di lia adepti, ed igar la L. I. leda e desaminda ad li. »
179En I, 479, on remarkigis, ke « l'ortografio di l'internaciona vorti restas generale la sama en plura lingui, dum ke l'acentizo multafoye varias : ex. I.
ortografîa, R.
orthogrâphiya, E.
orthôgraphy; Hungara :
ôrtografia.
179D.
Agonîe; I.
agonîa; R.
agôniya; E.
âgony.
179D.
Geologîe; I.
geologîa; R.
geolôgiya; E.
geôlogy; Hungara :
gêologia.
179Pos altra exempli, on propozis fixigar, ke : l'acento ne povos falar sur la i, mem ne en la vorti :
agonio,
alegorio,
amfibio, e. c. Ed on adjuntis : « Por enduktar to, on devus establisar aparta regulo, nome, ke on ne povas acentizar la i en la songrupi
io,
ia (anke
ie). »
179En II, 8, pri la regulo dil acentizo en
neutral (acento sur la vokalo avan la lasta konsonanto) on igis atencar, ke ta regulo, se ni adoptus lu, devus aplikesar anke ad altra finali kam
ia,
io, nome ad omna radiki qui finas per vokalo :
aleo,
ideo,
lineo,
livreo,
tineo,
manuo,
sexuo,
rituo,
precipue; ed ol transportus, en ta omna vorti, l'acento sur la
prelasta silabo di la radiko.
179Pluse la regulo esas kelke ambigua : « la lasta kon
180sonanto » ... kad
di la radiko, o
di la vorto? Se : « di la vorto », to chanjus la loko di l'acento en l'akuzativo (
homôn vice
hómo) e precipue en la verbal formi :
amâs, amîs, amôs... Nur l'infinitivi esus lore konforma a la general regulo. Se : « di la radiko », on devas definar la radiko, plu juste la
radikalo di singla vorto : ex. en
amanta, amesos, am esus la radiko, e
amant, ames, la radikalo; en
lumizo, lumiziva, lumiziveso, lum esus la radiko, e
lumiz, lumiziv, lumizives la radikali. Kad to ne esus komplikajo e desfacilajo por la lernanti?
180En II, 583, S
ro Otto Jespersen, per fundamental e detaloza artiklo klarigis admirinde la questiono. Il dicis :
180La exempli alegata da S
ro de Janko tre bone demonstras, ke esus komplete neposibla trovar acentizo naturala por omna populi, pro ke omna imaginebla sistemi esas reprezentata en nia lingui, ed ultree, omna speci de nesistemo o de to quo aparas adminime tala, exemple l'Angla. Mem la maxim internaciona vorti ofte prizentas variiva acento, quale E.
châracter, D.
Charâkter, F.
caractêre; isl., hung., e finl.
fîlosofi(a), E.
philôsophy, R.
filosôfiya, F. D.
philosophîe; e mem en geografial nomi ni trovas simila diferi, ex. : isl., hung. e finl.
Amerika, D. E.
Amêrika, F.
Amérîque...
180En linguo havanta strukturo simila a nia, on ne povas strikte e sole aplikar la unesala principo, acentizante sempre la lasta silabo, pro ke ol esas, en preske omna vorti, senvalora finalo (vokalo di nura gramatikala valoro), e tamaniere on ruptus komplete la valorprincipo.
180Pezigante la prelasta silabo, on kontentigas grandaparte la unesala tendenco, ed en granda nombro de vorti anke la valorprincipo, pro ke
nul esas la maxim grava parto di
nule; tale anke
kâra, vôrto, mûlti, sêmblas, atrâkto, e. c. En altra vorti, quankam la prelasta ne povas dicesar la maxim valoranta od importanta por la signifiko, la sama acentizo esas tote ne evitebla pro la karaktero esence romanika quan la linguo posedas; nulu propozus altra pronunco kam
acênto,
detrimênto, exêmplo, hiacînto, exâkta, krokodîlo, pelikâno e sennombra altri.
180Esas do naturala, ke la maxim multi favoras acento sur la prelasta; la questiono esas nur, kad on devas establisar ecepti. »
180Citinte 34 vorti havanta per ica regulo acento « sur silabo
181qua aparas nenaturala a multa homi », S
ro Jespersen questionas :
181« Kad on devus modifikar la regulo ed acentizar la triesma de la fino? Me respondas : no. Unesme pro ke to komplikus la linguo. Duesme, pro ke omni ti qui savas la Franca konocas ja acentizi quale consûl, gondôle, publîc, Amerîque, lyrîque, splendîde; e. c., sen esar shokata per oli. Triesme, pro ke en multa kazi vorti derivata de ca vorti aquiras naturale duesmagrada acento sur la silabo « qua devas portar l'acento » : pôpulôza, sîmulânta, sîmilêso, pûblikîgo, Amêrikâno, spîritîsmo; e. c. »
181Pri la acento il indikas plura reguli inter qui on povus selektar. Ma il judikas la sequanta kom la maxim bona :
181La prelasta vokalo, ecepte ke en
plursilaba radiki,
i e
u nemediate avan altra vokalo ne povas portar acento...
181La vorto « plursilaba » esas necesa, pro ke sen ol on havus nula regulo pri
pîa, nîa, e. c...
181Ta regulo « konkordas en maxim multa kazi kun la valorprincipo. Ol evitas acento sur
patrôn, niân, amâs.
181Ol esas facile memorenda e aplikenda sen presupozar ula ciencala konoci pri « mivokali » o pri latina od altra acentoreguli. Esas vera ke en klaso 3 (
irônio, akadêmio, simfônio, filosôfio, melôdio, teôrio, e. c.) ni havas acento qua semblas nenaturala, ma on devas memorar, ke on havas kelka nenaturalaji, irge qua regulo adoptesas, ed anke, ke per ca regulo la ritmo konservas acento (miforta) sur la sama silabo kande on adjuntas finalo :
181sôcio, sôciâla, sôciêto.
181Multa ek ta derivaji konkordas kun la acentizo en naturala lingui, kp. E.
melôdious, D.
melôdisch; E.
sôcial, D.
sôcial; E.
irônic, D.
irônisch; E.
ceremônious, sêxual, mânual, e. c. Notez anke ke
filozôfo, filolôgo e
filolôgio ligesas per acento, e ke
philosôphia, ceremônia, litûrgia, e. c., esas la latina acentizo, quan la Franci e segun lia exemplo anke kelka altra nacioni chanjis...
182Pos tante bona demonstro l'Akademio povis nur adoptar la regulo quan S
ro Jespersen indikis klare kom preferinda. Ol agis lo unanime minus un voco per la decido 57 : L'acento esas sur la lasta silabo di l'infinitivi e sur la prelasta silabo di la cetera vorti. Ma en plursilaba radiki, i e u nemediate avan vokalo ne povas ricevar (recevar) l'acento. Konseque omna radiki finanta nun per y pos konsonanto chanjos ol ad i. (
Progreso, III, 322.)
182Pose aparis en III, 392, la sequanta konsideri :
182« Unu de nia amiki astonesis pri la nuva (nova) regulo di acentizo, qua semblas ad il komplikita; il preferus regulo tote uniforma, exemple : l'acento sempre sur la prelasta silabo, ed il qualifikas
ecepti omna deviaco de ta simplega regulo. Altru remarkas nur, ke la nova regulo donas a kelka vorti acentizo ne « naturala ».
182A to ni respondos : 1
e ke la regulo di acentizo esis longe diskutata hike, ante la decido di l'Akademio, qua rezultis de ta diskuto ipsa; 2
e ke nula
regulo di acentizo povas sequar la naturala acentizo, pro ke ca acentizo esas
senregula (t. e. senuniforma regulo); 3
e ke nula regulo di acentizo povas kontentigar omna populi, pro ke l'acento varias, por la sama vorti, segun la lingui. On devas agnoskar, ke la nova regulo konstitucas granda simpligo en l'ortografio, per ke ol unigas la finali
-io,
-yo, inter qui on ofte hezitis e dubis, segun l'atesto di multi. Ol esas do reala simpligo ed uniformigo.
182Ti qui dezirus simpligar ed uniformigar « komplete » la regulo di acentizo esas Franci, e quale Franci nule komprenas l'importo di l'acento por la cetera populi. Semblas a li indiferenta acentizar ca o ta silabo, pro ke li reale acentizas nula, o (nekoncie) acentizas
sempre la lasta. Ico esas grava kulpo e danjeroza eroro. L'acentizo maxime importas, ne nur a la beleso e harmonio di nia linguo, ma a lua komprenebleso por omna (o maxim multa) populi. Or de l'internaciona vidpunto, esas nule indiferenta, ke la finali
-ar,
-ir,
-or dil infinitivo esez acentizata o senacenta. Simile, esas tote
neposibla, fonetike, acentizar
aqûo e
lingûo,
filîo o
familîo,
sekretarîo e
notarîo (quankam Esperanto facas la lasta kulpo) ankore (mem) min
qûa,
qûo. Ne esas arbitriala regulo, ma fonetikal fakto universala, ke la vokali
i e
u 183avan altra vokali divenas generale mi-konsonanti, ne nur en la finali, ma interne di la vorti (ex. :
koliaro,
kuliero,
buliono,
liuto)
(1). La nova regulo simple konstatas ica fakto, nur kelke generaligante ol, pro ke omna regulo devas esar generala.
(1) Pro to, en la linguistiko indo-europana, li esas la sola vokali, qui genitas diftongi. Per to li distingesas esence de la ceteri.
183On ne devas parolar pri « ecepti », pro ke ni adoptas regulo diversa por diversa speci de vorti o de vokali, qui esas reale diferanta. Existas nula neceseso, mem nula motivo, por ke l'acentizo esez « simpla ed uniforma », t. e. falez sempre sur la sama silabo
en omna vorti; tala acentizo meritus prefere la nomo di « arbitriala regulo ». Se Zamenhof adoptis tala regulo por Esperanto, to ne venas de irga profunda intenco o misterioza sajeso; il simple imitis l'acentizo di sua linguo, la Polona. Se ulu havas la yuro reprochar, ke nia regulo ne esas « simpla », to certe ne esas l'Esperantisti, qui, fanfaronante pri la simpleso di lia gramatiko en « 16 reguli », kontas kom un sola regulo... la tota konjugado! »
183Ta punto esas dominacata da du kozi : 1
e la verbal rolo di
s (2), unesma motivo decidiganta por ne adoptar ta konsonanto kom plural-marko; 2
e ne posibleso (adjuntante
n a
s) obtenar finalo facile pronuncebla ed eufonioza, duesma motivo decidiganta por eskartar
s kom pluralmarko
(3).
(2) Videz l'Apendico « Konjugo-sistemo di Ido ».
(3) Vere kad esus tolerebla e facile pronuncebla : quasn vu prenos? vice : quin vu prenos?
O : la homos quasn me renkontris? O fine : mokosn, persekutosn, mem tormentosn dum yaros il subisis... vice : mokin, persekutin, mem tormentin dum yari il subisis...?
Or la n inversigala esas necesa, nome por qua, qui, quo, quale on vidis en la gramatiko. Senco klara, nedubebla povas obtenesar nur per olu, en ula kazi. Do ol devas esar konservata, ed ol ne esas admisebla pos s en finalo,
184Un del argumenti uzata kontre Ido esas opozar a lua pluralo per -i, la pluralo per -s dil Angla, di la Hispana e di la Franca. Tre rapide on deduktas ica konkluzo : Ido violacas l'internacioneso, formacante sua pluralo per -i.
184Pri ta reprocho un del maxim eminenta partisani dil naturaleso en L. I. ed anke dil pluralo per -i
(1), S
ro Rosenberger, mortinta, suflas a ni la respondo : « On devas ne regardar unike l'internacioneso (en la gramatiko), ma anke la regulozeso, simpleso e komodeso. Or la finalo -i esas plu komoda kam -s (-es), qua postulas komplikita regulo ».
(1) Quan havis Neutral e Reform-Neutral.
184Ni adjuntez, ke nur ta finalo plurala posibligas l'akuzativo (
-n inversigala) e co esas decidiganta niaopinione. Se la homo poke instruktita sucesas nur tre desfacile aplikar l'akuzativo (lon montras l'Esperantisti ed ante li la plebeyi Latina), ta homo komprenas frazo qua aplikas ol saje. En la vivo omnadia, ta kazo esas kompliko neutila, e jenanta, quale omna kompliko. Ibe l'inversigo di la subjekto povas e devas proxime reduktesar al kazo ube
qua, qui, quo divenas komplemento direta e preiras la subjekto :
quan me vidas? evidente diferanta de
qua vidas me? o :
qua me vidas?
184Ma, exter la domeno omnadia, ne esas certa ed on ne pruvis, ke l'akuzativo esas neutila por unionar plu rapide e plu evidente la du parti di rezono filozofiala, teologiala, o mem matematikala, e. c. Yen pro quo Ido ne forjetis tote l'akuzativo. Or, ni lo dicis e repetas, l'akuzativo esas posibla nur kun la pluralo per -i, ecepte se on inventus ula subtilajo qua fakte pruvus nia aserto
(2).
(2) On reprochis a Ido (por justifikar Esperanto) formacar sua pluralo per substituco. O, on dicas, esas la marko distingiva di la substantivo. Konseque on devas konservar ol en la pluralo.
Unesme o ne esas nur la marko dil substantivo : ol esas anke la marko dil substantivo singulara. On do havas nul motivo por adjuntar la marko dil pluralo ad olta dil singularo; kontree, on devas remplasigar ica per ita; nam l'ideo dil pluralo ne adjuntesas al ideo dil singularo : ol kontredicas lu absolute. La marko dil pluralo konseque devas remplasar olta dil singularo e ne adjuntesar ad olu.
Altraparte, se o esus la marko generala di la substantivo, on devus adjuntar un specal marko por la singularo, ed un altra markospecala por la pluralo. Tal esas la konsequo di ta postulo superlogika. Ma lore la kritiko atingas tam Esperanto kam Ido.
Altraparte, se o esas la marko di la substantivo generale, qua do esas la marko dil verbo generale? Qua esas la komuna elemento en ta omna finali as, is, os, us, u, i di Esperanto? Nula, ne mem un litero! On certe respondos ke suficas savar, ke ta omna finali esas finali verbala e karakterizas la verbo. Tre bone! ma same suficas savar, ke o e i esas finali substantivala e karakterizas rispektive la substantivi singulara e la substantivi plurala. La rezono esas rigoroze identa en la du kazi. Se l'objeciono havus la maxim mikra justeso, on devus konservar la marko dil verbo (i dil infinitivo en Esperanto, exemple) en omna modi e tempi, e dicar : amias, amiis, amios..., amianta... Fakte, por defensar la pluralo di Esperanto, on kondamnas lua tota konjugo! On do koaktesas admisar, ke se la konjugo di Esperanto ne pekas kontre logiko, la pluralo per i ne pekas, anke lu, kontre logiko. O l'objeciono ne valoras, od ol atingas la kara linguo quale « la pavo dil urso »!
Finante, ni donez la decidiganta motivo di la substituco dil Idopluralo ad olta di Espo; ta motivo esas, ke l'Ido-pluralo esas tam facile pronuncebla da omni (ye la nominativo o ye l'akuzativo) kam ne esas tala por tota populi la pluralo di Espo, precipue ye l'akuzativo. Ex. : Me amas chiujn tiujn, kiujn vi amas, kaj mi malamas chiujn tiujn, kiujn vi malamas. En Ido : me amas ti omna quin vu amas, e me odias ti omna quin vu odias.
185Pos dicir to, ni examenez la susten-punti dil pluralo per
-s (
-es).
185Fakte
du, ne
tri existas. On alegas
tri por plufortigar l'argumento, o pro distrakteso.
185Nam la Franca devas esar sustracionata pro la sequanta motivi : 1
e s en ta linguo finas pasable granda nombro de vorti
singulara :
corps, puits, temps, fils, remords, mors, buis, pus, pouls, pas, tas, os, dos, cas, jus, bris, accès, succès, décès, procès, e. c.; 2
e x esas kun olu tre ofte la pluralmarko :
émaux, agneaux, beaux, baux, rideaux, caveaux, cerceaux, marteaux, tombeaux, e. c.;
jeux, cheveux, vœux, bijoux, cailloux, choux, genoux, joujoux, hiboux, poux, creux, e. c.; 3
e on skribas
s, ma on ne pronuncas lu :
clous, sous, livres, tables, récits, pages, mers, mères, pères, sœurs, e. c. e. c. Do on ne darfas kontar la Franca, od on devas pozar kom principo : quale en la Franca, on skribos
s por la pluralo, ma on ne pronuncos lu. Or ta principo esas posibla en la Franca pro la determinanti
les, mes, tes, ses, e. c., ma la L. I. ne indikas la pluralo en sua determinanti :
la 186(homi),
mea (frati). Do on ne darfas kontar la Franca kom susteno (por la helpo-linguo) dil pluralo per
s, ca
s ne sonante en la vorti plurala di ta linguo.
186Restas vere por la pluralo per
-s nur
du susteni : la Angla e la Hispana
(1). Nam esas quaza joko alegar altra lingui, en qui
s renkontresas preske tam ofte en la singularo kam en la pluralo.
(1) On ne audacis til nun alegar la Portugalana. Ma ni ne desesperez. Pro quo ne? Quale en ta linguo, ni skribus actos e pronuncus à 'tush.
Ma on ne obliviis citar kom susteno, por s plurala, linguo klasika, la Latina, en qua ta vokalo finas omnainstante nominativo o genitivo singulara, tante vere ol esas marko di pluralo!
186 Nun ni videz la susteno dil pluralo per -i.
186La Slava lingui (susteno extreme importanta) e la Rumaniana kun l'Italiana
(2).
(2) Ol ne esas nekonocato en la Greka moderna.
186En ica lasta linguo, -i havas ne nur la maskuli, ma mem femini :
madri (matri). E, fakto remarkinda,
s qua desaparis en la paso dil Gotika al Germana, transformesis a i (kun
e di
es) pasante de la Latina al Italiana :
uomini =
homines;
madri =
matres;
cani =
canes.
186Fine, la pluralo per -i esas konocata da omna Latinisti (kad on negus lo?), tale ke
boni, mali di Ido esas exakte
boni, mali di la Latina (kad en ta linguo on dicas :
bones, males?); ol esas konocata da multega altra homi per Italiana plurali quin on darfas dicar internaciona por omna Europano od Amerikano kelke lerninta la gramatiko di sua linguo :
carbonari, ciceroni, condottieri, dilettanti, lazzaroni, quintetti.
186Ka do ni exajeras dicante : la pluralo per -i esas preferinda por la linguo helpanta, e Ido saje agis adoptante lu
(3).
(3) Zamenhof adoptis lu en sua reformo di 1894, e lore il dicis, ke ta pluralo esas plu harmonianta kun la fizionomio di Esperanto. Il chanjis a a sua infinitivo -i, e donis -e kom karakterizivo a l'adjektivo ed a l'adverbo.
186L'Italiana qua facis
uomini de
homines,
duca de
dux (ducis),
mano de
manus, e. c., inspiras ta reflekto : se ula
187sistemo di helpolinguo agas plu o min tale, la diletanti di naturaleso e di latineso plendas pro barbarismi, klozante la okuli pri olti quin li facas, ed energioze li rimemorigas la prototipo Latina. Ni do ne trublesez da lia kritiki e ni ne shamez pri tala chanji en Ido, qua ne vizas neutil eruditeso, ma praktikala simpleso. Kun ta exkuzo, ni forsan darfas uzar tanta libereso kam l'
evoluciono naturala en vivanta linguo, e tante plu, ke ica tro ofte uzas blinde ta libereso, kontre ke L. I. bone konstitucita havas kom freno la simpleso e facileso necesa, e kom guidilo la koncio dil skopo vizita.
187Ni lasez nia kontrediceri skandalesar en Ido pri kozi quin li admiras en vivanta lingui. Li unesme laboras por su, en la realeso, por havar
sua linguo internaciona propre individuala e partikulara. Nur ica povas satisfacar lia sentimento e gusto linguala, quin li ne povas sakrifikar a l'interesto di la homaro. On asertas, ke ta marcho diverganta donos fine la konvergo e helpolinguo unika. Ni kontraste laboras por la maso homala, en la diciplino e obediado linguala; kompreneble la procedi ne povas esar identa e sama.
187La tempo e la homaro facos la selekto, e me esas tre certa ke fine li decidos e rezolvos por ni
(1).
(1) On reprochis a -as, -is, -os, -us dil konjugo produktar tro ofta sisi, obliviante ke li esas nekompareble plu multa en la Hispana, per olua pluralo, quan on asertas esar la maxim bona por L. I. Cetere ni komparez : omnasorta legumos, terpomos, karotos, napos, kaulos, pizos, fazeolos, artichokos e diversa fruktos : pomos, piros, vitberos, nucos e. c., a : omnasorta legumi : terpomi, karoti, napi, kauli, pizi, fazeoli, artichoki e diversa frukti : pomi, piri, vitberi, nuci, e. c. (*). Forsan mea orelo esas trompata da l'Italiana, ma me preferas kom dezinenci le i sucedanta a le os tante sika e tante desagreable sisanta di la Hispana pluralo.
Ne esas sen utileso remarkigar la regulozeso dil pluralo per -i en Ido. Olua personal pronomi ipsa revelas sua pluralo per i : ni, vi,
(*) En Espo : chiuspecaj legomoj : terpomoj, karotoj, napoj, brasikoj, pizoj, artishokoj, kaj diversaj fruktoj : pomoj, piroj, vinberoj, juglandoj k. t. p. Akuzative : chiuspecajn legomojn : terpomojn, karotojn, napojn, brasikojn, pizojn, artishokojn, kaj diversajn fruktojn; pomojn, pirojn, vinberojn, juglandojn e. c. Uf!
Ka, koram tal exempli e centi de altri posibla, la pluralo per -i ne semblas la maxim bona?li, ili, eli, oli; lua posedali anke : mei, tui, sui e. c., lua relativo questionanta : qui, pluralo di qua; lua demonstrativi : (i)ci, (i)ti, pluralo di (i)ca, (i)ta; lua nedefiniti : uli, nuli, kelki, pluri, multi, e. c.; lua substantivi : homi, viri, mulieri, infanti; lua adjektivi : yen grosa e mikra pomi; prenez la grosi e lasez la mikri, tam klara e reguloza kam le grosa, le mikra.
En Espo la j plurala ne trovesas en ni, vi, ili, tamen plurala; e li, shi, ghi qui rimifas kun ni, vi, ili ne esas plurala, ma singulara.
188Maxim ofte la genro indikesas, en la lingui posedanta olu, da gramatikal formo partikulara, ma ulfoye, mem en ta lingui, ol esas expresata dal vortolibro, altradice dal nomo ipsa dil anmoza ento (ex. : F.
père, mère; oncle, tante; bœuf, vache, cheval, jument). Sioro A.
Meillet lo remarkigis en sua kurso pri Gramatiko generala, che la
Sorbonne. Il anke memorigis, ke multa lingui ignoras la genro. Exemple, la Angla posedas lu nur en la pronomi
he, she, it. La genro ne existas en la grupo (Finno-ugriana), en la Turka. Ula lingui perdis lu, qui lu posedis, exemple la lingui Iraniana, l'Armeniana, qua ne mem havas feminal sufixo por formacar
rej-ino, me supozas
(1). « Do, konkluzas S
ro Meillet, la genro
gramatikala nule esas universala e necesa kategorio... ». « L'Europani tendencas atribuar a la genro tro granda importo, pro ke en lia lingui l'artiklo konstante akompanas la substantivo e memorigas lua genro (ecepte en E.). »
(2).
(1) Esas utila remarkigar, ke la nov-Latina lingui havas nur du genri : la maskulalo e la feminalo, kontre ke lia matro, la Latina, pluse havis la neutro. E la Angla, qua nun preske ne plus havas genro, venas de lingui posedanta la tri genri.
188En Indo-Europana, la genro ne indikesas en la substantivo, ma en l'adjektivo : la substantivo posedas nur genro latenta (
pater, mater havas simila formo), quan revelas l'adjektivo akompananta (
bonus, bona)
(3). Do nur l'akordo indikas la genro.
(3) Fakto simila ne indijas exemplo mem en la Franca : de bons pères, de bonnes mères. La genro aparas nur en bons, bonnes.
189« La klasifiko dil genro maxim konocata da ni, ma ne la maxim importanta, esas la
sexuo. Ol uzesas preske nur en la min multa lingui, nome le Indo-Europana e le Semidala. Ol esas do multe min importanta kam semblas a ni kom Europani. Mem en ta lingui ol aplikesas nur a parto di la nomi, a la nomi di l'enti sexuoza; e mem por multa animali on ne distingas maskulo e femino, adminime per chanjo di formo. Exemple en la Franca, por indikar la sexuo en :
elefanto, hieno, strucho, buvrelo, skarabeo, heliko, e. c., e. c., on koaktesas adjuntar sive « maskula », sive « femina ». Tale ke, se on kontus, on trovus, ke nur ecepte la genro esas markizata, mem en la Franca.
189Semblis a ni esar utila memorigar, kun la susteno di linguistikal autoritato :
1891
e ke la genro
gramatikala nule esas universala e necesa kategorio;
1892
e ke la klasifiko dil sexuo esas multe min importanta kam semblas ad ni.
189Pos agir ico, esos plu facil ad ni expozar la procedo di Ido por la genro, o plu juste por la sexuo e konocigar olua motivi.
189Unesme la questiono dil maskulalo o feminalo povas koncernar en Ido nur
la nomi di enti anmoza pri qui on volas indikar la sexuo. Or, maxim ofte, esas nek necesa, nek mem utila indikar olu. De ico konsequas : la dezinenco
-o dil substantivo suficas tam bone por la enti anmoza kam por la kozi. Nula special dezinenco esas necesa por l'uni o por l'altri. On ya ne povas vidar animalo en vorto indikanta kozo. Konseque, pro quo ni havus du dezinenci, kande un suficas?
189Altra konsequo : substantivo di ento anmoza qua havas nul special marko di sexuo ne esas plu multe maskula kam femina, ol indikas nur la
speco, quale F.
enfant, conjoint e mem
homme, qui ne implikas plu multe un sexuo kam l'altra, quale
bous Greka,
bos Latina e mem
agnus en l'antiqua Latina, ube on dicis
agnus femina por F.
agnelle, ante dicar
agna (1).
(1) Ni bone remarkez, ke en ica frazo : « La hundo esas la amiko di la homo », nek hundo, nek amiko, nek homo implikas la sexuo,mem en la Franca. Ni remarkez anke, en la Franca, ta stranja fakto : enfant ne implikas sexuo, e père esas maskula, adminime en la singularo! Nam, en la plurala, ol kontenas mem la matri, quale homme kontenas la homini : nos pères nous ont appris (nia patri docis ad ni); l'homme est mortel (la homo esas mortiva). — La Madyara, plu logikoza, donas nula genro a père (patro) nek a frère (frato).
L'Angla lasas sen genro kuzo ed amiko. Pro to lu dicas : male cousin, female cousin; male friend, female friend.
La Rusa havas multa sengenra nomi, inter altri : sirota (orfano). Ulkaze ol havas tri nomi diversa : 1 por la sengenra substantivo (di speco) : sobaka (hundo), 1 por la maskulo : kobel (hundulo), 1 por la femino : suka (hundino); chelovek (homo), mujchina (homulo), jenschina (homino).
On atencez ico : se patro, frato e. c. esus maskula (homuli), ge-patri e. c. esus absurdajo, nam on ne povas unionar la du sexui, kande existas nur una.
190Ne sen fundamental studiado di la questiono Ido adoptis sua nuna sistemo por la enti anmoza. Nam ol heredabis de Esperanto la eroro pri
maskulismo, qua konfundas implicite la nomo di speco kun ta dil maskulo
(1) e formacas la feminalo ek ta lasta. Ica procedo stranja « evas de ta
191prehistoriala tempi, en qui la homulo dominacis per la violento e teroro lua kompatinda kompanino, o plu juste lua sklavino », remarkigis S
ro Couturat (1). Ni liberigas ni
en Ido, de ta tiranatra prejudiko e de ta obsedanta konsidero di la genri, qua imprimis a nia omna lingui neefacebla karaktero
(2). Nam ni repetas lo ed insistas pri lo : la nova sistemo ne tendencas impozar a ni la konstanta e penoza distingo di la genri e konseque la selekto inter
-ul e
-in, ma, inverse, dispensar ni de ta neutila e jenanta konsidero o selekto, en omna kazi en qui ol ne esas necesa ed esencala. La linguistiko montras, ke l'evoluciono di la lingui tendencas sempre simpligar la gramatikala kategorii : or inter li la minim necesa ed esencala esas certe ta di la genro. Nu, Ido anticipas nun la rezultajo finala di ca evoluciono, ed atingis per un stroko la sola solvo logikala e definitiva. Ico konstitucas granda pazo ad avane en l'evoluciono di la lingui, e decidigiva avantajo por nia linguo kompare a la ceteri, natural od artificala
(3) .
(1) Omna maskula nomi en nia lingui esas dusenca : oli signifikas, lore maskula enti, lore (e maxim ofte) la du sexui sen distingo. La exempli esas sennombra; ni citez nur du. Kande ni parolas pri nia parenti e nia amiki, kad ni komprenas per to nur maskula parenti ed amiki, o kad ni inkluzas anke nia parentini ed amikini? Certe la duesma senco esas preske sempre la justa. Do ca plurali esas dusenca en nia lingui : ni ne povas distingar klare, gramatikale nia parentuli ed amikuli inter nia parenti ed amiki generale.
Ma, se parento, amiko esas preske sempre sengenra en la pluralo, li devas evidente esar sengenra anke en la singularo; nam altre li chanjus sua senco pasante del singularo al pluralo! Esas do absolute necesa, se ni volas parolar pri parento, amiko maskula, ke ni indikez lo irgamaniere. Pro to, vice uzar la tota vorto maskula, ni uzas la sufixo -ul qua esas lua abreviuro, same kam -in esas l'abreviuro di femino. Do ni parolas pri parentulo, amikulo, same kam ni parolas pri parentino, amikino, e pro la sama motivo : a la sengenra nociono di parent, amik, ni devas adjuntar, lore la nociono di maskulo (-ul), lore la nociono di femino (-in), ma nur kande ni bezonas li, t. e. kande ni havas li en la mento, e deziras expresar li : on nultempe obliviez ica grava restrikto! Nam se, quale ni dicis, 95 foyi ek 100 amiko (en nia lingui) signifikas egale amikulo od amikino, 95 foyi ek cent ni devas uzar simple amiko, e ne amikulo nek amikino. La suprega lego di la L. I. esas : « Expresez vua tota penso, ma nur vua penso. » (Progreso, VI, 588.)
(2) On remarkez bone, ke ca sistemo esas tote analoga e konforma a la sistemo di nia pronomi personala : same kam ni havas sengenra lu apud ed exter il, el, ol, ni devas havar homo exter homulo e homino, e. c. : nam ta formi devas necese korespondar e harmoniar inter su. L'Angla ipsa ne havas la sengenra pronomo e mustas dicar : he or she (il od el), quo esas inkombranta e tedanta.
(3) Sro Couturat finas per ica noto :
Lasta vorto. Se la fanatiki di la « Zamenhofa lingvo », qui kustumas uzar kontre ni omnaspeca argumenti, bona o ne, sincera o ne, esus tentata kritikar la sistemo di Ido, esus facila klozar lia boko per la sequanta deklaro di la Maestro ipsa (Pri reformoj en Esperanto, p. 13-14; texto aparinta en Esperantisto, marto 1894, p. 37) :
« Kelkaj amikoj proponis, ke ni enkonduku apartan sufikson por substantivoj speciale viraj » (Remarkez la ridinda uzo di vira virina vice maskula, femina : ica uzo duras ankore nun : bovo-viro!) « Pripensinte tiun chi proponon, mi trovis ke ghi estas ne sole tre logika sed ankaù tre oportuna. Fratiro ekzemple signifus tiam speciale fraton, kaj fratino speciale fratinon, dum frato signifus simple infanon de tiuj samaj gepatroj (au frato, au fratino). »
Do ni povas gratular ni (kun legitima fiereso!) ke ni havas l'aprobo mem di la « kara Maestro », quan la « fideluloj » blinde veneracas. Ti qui objecionas, ke ni riprenas nun la sufixo -ul, quan ni tante kritikis e mokis en Esperanto, ne atencas, ke ni nulekritikis lua formo, ma lua absurda uzo : blindulo ne esas persono « karakterizata da blind », ma « qua esas blind », do blindo. La sufixo -ul signifikis nulo en Esp., ma por ni ol signifikas maskulo : do kande ni dicas blindulo, richulo, ni donas a ca vorti senco quan li ne havis en Esp. (opozante li a blindino, richino). Por komprenar la difero, suficas komparar la feminala nomi : Esp. blindulino, virgulino ad Ido : blindino, virgino. (Progreso, VI, 593.)
192Ni bone remarkez, ke la konservo dil maskulismo en Ido esabus kontrea al
principo dil unasenceso. Nam, se
homo opozesas a
homino, to venas evidente de ke ol havas du senci : 1
e homa ento. 2
e homa ento maskula. Ta du senci, de ube ol recevas li? Certe ne de la dezinenco
-o, simpla karakterizivo di la substantivo e quan ni ritrovas en hom-
in-o (homo femina)
(1). Pro ke nul altra marko uzesis por
homo (kontraste a hom-
in-o), la kauzo esas evidente, ke on donas a
homo la du senci supere indikita por la radiko
hom; on do konseque atribuas reale du valori ad ica : ol reprezentas samtempe la homo
speco e la homo
maskulo, ek qua on facas
homino. Do tal procedo esas nekontesteble la maskulismo en sua kompleta nelogikaleso. Esperanto havas lu, e Ido havus lu ankore (sen la sufixo
-ul dil maskuli) por omna nomi di enti anmoza.
(1) Doktoro Zamenhof uzis ipsa plurfoye homino, vice virino, to quo supozas en homo la duopla valoro segun qua ni rezonas.
192Altraparte ka la raciono komuna ne dicas ke, se la radiko ne povas sen adjunto, expresar la ento femina, ol ne povas plu multe, sen adjunto, expresar la ento maskula.
192Pluse,
homo signifikante homo maskula, kad on ne darfas dicar, ke on obtenas de olu « androgino, hermafrodito », kande on derivas
homino de olu? Nam lore on unionas lua feminal valoro a la maskulal valoro di
homo.
192Ma pro quo la du sufixi
-ul e
-in por markizar la sexuo, prefere kam dezinenci? Pro du motivi :
1921
e. Genro e sexuo, quale ni vidis, nule havas l'importo quan ni inklinesas atribuar ad oli. Do esas plu racionala expresar per sufixo la sexual ideo qua adjuntesas a la radiko di speco e rezervar al dezinenci ofico plu importanta. Nam, se la formi gramatikala havas kom esencal skopo « indikar la rolo dil vorti en la frazo » (ka la sexuo esas rolo?), lia uzo maxim utila certe esas karakterizar la diversa speci di
193vorti (substantivo, adjektivo, verbo, e. c.), nam to esas l'indiko maxim utila por la « konstrukto » di la frazo e por lua kompreno quika e certa.
1932
e Qua dezinencin on adoptus?
193— Nu,
-a, exemple por la feminal nomi.
193— Ne pro la Latina, me pensas; nam me trovas en lu sennombra neutri plurala ed anke multa maskuli :
conviva,
geometra,
collega,
agricola,
homicida,
poeta, e. c.
(1). Ido multe plu preferas la dezinenco
-a por l'adjektivo, pro ke ta vokalo finas la plumulto dil feminal
adjektivi en la Latina, l'Italiana, e. c., e mult adjektivi en la Sueda. Ol valoras tre certe plu multe kam
-i (marko di pluralo en tanta lingui) e quan malgre co ula sistemi adoptis kom karakterizivo dil adjektivo.
(1) Reale la Latina havis por sua substantivi nur dezinenci kazala. Ol nultempe havis sexual marki por ta vorti.
193— Kad on ne povus adoptar
o por la maskulalo?
193— Co esus certe posibla. Ma, pro la dicita motivi, esas preferinda atribuar specal sufixo al nomi maskulala, quale on agas (per
-in) por la nomi feminala, ed atribuar
-o, kom dezinenco pure gramatikala, ad
omna substantivo
(2).
(2) Ni memorigez, ke la Provencala havas multega feminala nomi ed adjektivi finanta per -o. E kad l'Italiana ne dicas : la mia mano (mea manuo)?
Ne esas sen utileso remarkigar, ke povas esar nur neutra la substantivo qua havas nek la karakterizivo dil maskuli -ul, nek la karakterizivo dil femini -in, se per naturo, quale matro, o mestiere quale maristo, lua sexuo ne indikesas.
193— Ma
-e por la substantivi indikanta kozo,
scientie, exemple?
193— Se me ne eroras, scien
tia impozesas da la Latina por la fideli di ca linguo. Omnakaze, substantivo esas substantivo, sive ol indikas ento anmoza, sive ol indikas kozo, e lua senco ipsa impedas omna konfundo. Sive me uzos
scientia,
scientie o mem
cienco, nulu konfundos la vorto ad ento anmoza. Lore pro quo du etiketi, du karakterizivi, kande un sola tote suficas? Pluse, kad la vokalo
-e ne konvenas perfekte por l'adverbo?
Forte,
dolce, tante konocata kom muzikal vorti, donas quik la valoro di
-e e semblas adminime tam bona kam
fortiter,
fortim,
fortemen,
forti, e. c.
194— Quaresma vokalo (ek 5) nur por la substantivo! Kad ico ne esas troa? Vice facar ek olu la marko di irga genro (segun ula autoro) o la signo dil akuzativo (segun altra), ka ne esas plu bona uzar
-u por markizar la pronomi individuala :
ulu,
nulu,
omnu, e. c.?
194Ni do lasez la dezinenci a lia vera rolo, precizigita supere. La sexuo esas gramatikala, en ula lingui, nur misuze; ni omna sentas lo ed ofte pruvas per la vorti « maskula » e « femina », quin ni tante freque juntas al nomo di speco, vice o apud dezinenci partikulara. Se ni kelke reflektos, ni asentos, ke esar
maskula od esar
femina ne plu multe klasifikas nomo di animalo en kategorio gramatikala kam esar
yuna od esar
olda. To esas nociono partikulara qua devas esar expresata per vorto partikulara, sive kompleta (
maskulo,
femino) sive abreviita en sufixo (
-ulo,
-ino). Certe min racionala e min praktikala esas, por expresar ol dezinence, uzar 4 vokali ek 5, quale propozesis, precipue se li esas multe plu necesa od utila por vera kategorii gramatikala.
194Rezume, Ido solvas la questiono dil genro ed emendas la maskulismo di nia lingui en la maniero sequanta :
1941
e Radiko di speco, konvenanta egale bone por la maskuli kam por la femini :
elefanto (maskula o femina),
homo (ento homa, sive maskula, sive femina),
filio (la genitito sive maskula, sive femina)
(1).
(1) Ni pasante remarkigez, ke la Franca ed altra lingui ne povas simple e sen ambigueso expresar ica ideo : Mea filii ne plus esas infanti.
1942
e Sufixo
-ul preiranta la dezinenco ed indikanta la sexuo maskulala, se oportas enuncar olu :
elefant-ulo (elefanto maskula);
hom-ulo (homa ento maskula);
fili-ulo (genitito maskula).
1943
e Sufixo
-in preiranta la dezinenco ed indikanta la sexuo feminala, se oportas enuncar olu :
elefant-ino (elefanto femina);
hom-ino (homa ento femina),
fili-ino (genitito femina).
194Kompreneble, se altra vorto, exemple pronomo personala,
195ja indikas la sexuo, la radiko di speco suficas :
mea filiulo ne plus esas infanto (1);
el esas sekretario (2) di ministro (3).
(1) E ne infantulo, pro ke la sexuo ja indikesas en filiulo.
(2) E ne sekretariino, pro ke la sexuo ja indikesas dal pronomo el.
(3) Til nun la ministri, la soldati ed altra profesionani apartenas al forta sexuo; do nul konfundo esas timebla e ministro, soldato suficas. Ma supozez, ke divenus necesa indikar la sexuo, nu, ni havus : ministrulo, soldatulo e ministrino, soldatino.
La Franca proverbo : « La paresse est la mère de tous les vices » implikas nula sexuo e mère hike = genitanto, patro (sive maskula, sive femina). Konseque on tradukas : L'ociereso esas la genitanto (o : la patro) di omna vicii. Genitantulo, genintantino, o patrulo, patrino esus hike groteska, nam ociereso esas nek homulo, nek homino.
195Semblas a ni, ke ta sistemo sustenesas da la raciono, e ke ol havas la merito esar tam logikala e simpla kam praktikala.
195SUBSTANTIVIGO DIL ADJEKTIVO.
195Unesme importas precizigar bone la justa signifiko dil vorto « adjektivo » (qualifikanta). Yen to, quon skribis pri ta punto la ciencoza filozofiisto L.
Couturat, nia regretata pioniro :
195« Adjektivo (plu precize : adjektival radiko) tote ne indikas la abstraktita qualeso, ma la konkreta ento qua « posedas » ta qualeso, e qua tam multe diferas de ta qualeso, kam la habitanto diferas de sua lando o la mestieristo de sua mestiero
(4). La radiko
blind expresas ulo
blinda, e ne la blindeso; konseque
blindo =
ento (praktike homo)
blinda, e tote ne la
blindeso. Same
belo,
bono ne povas
196indikar la
beleso, la
boneso (quale se la sufixo
es, o
ec, havus nula senco e nula valoro), nek felico la feliceso, nek fiero la fiereso, e. c., e. c., ma nur la enti, qui posedas ta qualesi. »
(1).
(4) E vere, F. grand ne equivalas grandeur, grandeso, nek pauvre esas identa a pauvreté, povreso. Li do ne indikas la qualeso ipsa, ma indikas, nomizas la ento karakterizata da olu : la povra o povro, la granda o grando. Nam, dicis Leibniz : « Discrimen adjectivi et substantivi in lingua rationali non est magni momenti. » Granda e grando, povra e povro fakte nomizas ento konkreta e diferas nur gramatikale.
196Reale la substituco di o a a substantivigas la adjektivo, ma ol ne homigas lu. Icon agnoskis S
ro Couturat per ica vorti :
196« Certe,
substantivigar adjektivo ne esas necese
personigar ol.
Belo nur signifikas « bela ento » (persono o kozo indiferente), nam la finalo
-o di la substantivo aplikesas tote egale a personi ed a kozi. Ma hike aparas motivo,
ne plus di logiko, ma di simpleso : se on bezonas distingar la kazo di persono e la kazo di kozo, on havas ja la sufixo
-aj por la kozi : do ne esas necesa uzar altra sufixo : to esas nur praktikal konvenciono di « komuna raciono ». Remarkez bone, ke la substantivigo di adjektivo ne implikas plu l'ideo di kozo kam l'ideo di persono;
belo vice
belajo esus tam konvencionala kam
belo vice
bela viro (2). Ma l'ideo ipsa dil adjektivo maxim ofte implikas, sive ideo di persono, sive ideo di kozo :
acido, dezerto, vakuo, e. c., povas (naturale) indikar nur kozi;
avaro, blindo, malado, e. c. povas indikar nur personi (o vivanti). Do en omna kazi en qui povas aparar praktike nula dusenceso, on darfas substantivigar
direte l'adjektivo : to esas simpligo e sparado di neutila sufixo. Nur en kazo di reala dubo on uzos
-aj por distingar la kozi
(3).
(2) Do on substitucus un konvenciono ad altra, nam, per su -o indikas nur substantivo, quale -a indikas nur adjektivo. E kad ni ne devus serchar anke marko specala por la substantivi (nekontebla) di ago, di stando, quale amo, sufro, emoco, laboro, angoro, anxio, e. c. Pro quo nur la kozi, o la homi, e ne la agi e la standi havus la privilejo di marko propra e tote specala? Se on alegos la logiko, me sen hezito respondos : Por ni la logiko devas esar moyeno, ne skopo. Icon me ja dicis plurfoye. Kun superlogiko, forsan ni obtenus linguo plu logikoza. Ma me tote ne esas konvinkita, ke ol ne esus tro komplikita e neutile min simpla por la maxim multi. Or ni ne laboras por la logikozi unesme, e mem min multe por la superlogikozi, ma por omna posibla uzonti di la helpolinguo. (L. B.)
197Ni remarkigas, ke «
le beau, le vrai », e. c.,
en su, segun la koncepto di
Platon ed
Aristoteles (qua darfas esar expresata ankore per
la belajo, la verajo) nun esas plu ofte expresata dal Idisti per la pronomo
lo e l'adjektivi :
lo bela, lo vera, e. c.
(1).
(1) Videz ye la « Pronomo « lo ». — Lo esas pronomo per sua senco intima : to quo esas...
197Altraloke S
ro Couturat dicabis :
197« L'ideo di
persono o di
kozo esas nur implicita, tacite o spontane adjuntita; kompreneble ol impedas la strikta renversebleso, t. e. devas desaparar kande on rivenas de la substantivo a la adjektivo. Ma esus same arbitriala, same kontrea a la strikta renversebleso, pozar :
belo =
bela kozo (
belajo) kam pozar :
belo =
bela homo o persono. La du esas egale kontre la logiko, o plu juste, exter la logiko. Segun la strikta logiko, on devas tacar nulo, ed expresar omna elementi di l'ideo : l'ideo di persono, per la vorto
homo; l'ideo di
kozo, per la vorto
kozo (o per la sufixo
-ajo). Apene on bezonus alterar
hom en
-om (sufixo propozita da S
ro de Janko), nam, danke la posibleso di eliziono,
bela homo =
bel' homo. Rezume, segun strikta logiko, on devus sempre uzar sufixo, sive por la personi, sive por
kozi...
197« Pro quo ni ne adoptis tala sufixo? Simple pro ke praktike ol ne esas necesa. Nam, pro ke on havas sufixo specala por indikar la kozi, nome
-aj, on ne bezonas sufixo specala por indikar la
personi : l'absenteso di sufixo suficas por to (ne obliviez, ke la questiono ne plus esas di strikta logiko, sed (ma) di praktikal komodeso...
197« Mem la sufixo
-aj, por la kozi, devas uzesar nur en kazo di bezono, t. e. nur kande l'adjektivo substantivigita povus esar dusenca, e signifikar persono. Nam existas tre multa vorti, precipue en ciencal e teknikala linguo, qui esas adjektivi substantivigita ed indikas kozi :
astringivo, nutrivo, konduktivo (2), e. c., esas esence ed evidente nur kozi; esas do tote neutila adjuntar a li la sufixo
-aj. Same
198en matematiki on parolas pri
kompozanto, rezultanto, determinanto, varianto...
(1).
(2) Hike on povas remarkar, ke persono anke esas nutrivo che la kanibali; ke persono povas esar konduktivo (ex. en elektrala cirkuito), e. c.
(1) Kad tala vorti esus per -o (substitucita a -a) substantivi Aristotelala, e povus kom tala uzesar da la cienco? (L. B.). — Sro Couturat tre remarkinda specalisto pri filozofio, skribis tre vere : « Kande Platon (ante Aristoteles) volis expresar l'ideo, l'esenco di la bela kozi (belaji), il uzis l'expresuro : la bela en su. Ma to esas nur altra nomo di la beleso (kun la cirkonstanco filozofiala, e ne linguala, ke il konceptis la beleso kom existanta « en su », exter la belaji, do exter la beleso di ca o ta belaji)...
198« Nule on bezonas adjuntar -aj a tala vorti, tante plu ke li ne indikas propre kozi plu kam personi... (On darfas tre bone dicar
konsequanto, nam ta vorto ne povas indikar homo, ma nur propoziciono o fakto; e. c.) »
(2).
198Nun kande ni expozis la questiono tal quala nia Akademio mantenis ol, pos diskuti e studiado, ni konocigos propozo, quan facis, la unesma, ed unesme en formo di questiono, S
ro de Janko, qua mortis dum la milito pos esir vice-sekretario dil Akademio :
198« Pro ke la pronomi :
unu, ulu, altru, nulu, omnu, irgu, omni signifikas homi, kad on povus (darfus) analoge, aplikar l'afixo -u a l'adjektivi por donar ad li senco simila? exemple
la blondu — la blonda homo,
la modestu — la modesta homo; e. c.? » (
Progreso, I, 307.)
198S
ro Couturat respondis : « Ca sugesto esas interesanta e meritas studio. Nun on uzas en ca senco simple la substantivo :
blondo, modesto, e. c. E co havas nula malavantajo (desavantajo), nam, kande on parolas pri kozi, on uzas la sufixo
-aj, specala por ca kazi. »
198Ni dicez quik, ke la propozo di S
ro de Janko rezultis de fundamental eroro pri la valoro dil dezinenco -u. Il ipsa agnoskis lo pose.
198La dezinenco -u selektesis da « Ido » (me) en la reformoplano,
tote ne por homigar
un, ul, altr, nul, omn, irg, ma unike por pronomigar li, quo esas tre diferanta. Mem me propozabis
icu, istu,
tote ne por homigar
ic, ist (diveninta
it), ma por pronomigar li, per la substituco di -u al dezinenco adjektivala (a) di
ica, ista. La -u esis ed esas ankore nur pronomal dezinenco, quale -a esis ed esas ankore
199adjektival dezinenco. -u formacas individuala, ma ne homala
pronomi. Kad ankore nun ni ne uzas omnainstante l'unu, l'altru, kom
pronomi, pri enti nule homa, mem nule bestia? 199Cetere S
ro Couturat dicis : « Ni memorigas insiste, ke la finalo- u nule indikas la personi, ma karakterizas la
pronomi (
Progreso, II, 602).
199Sualatere S
ro de Janko skribis : « Til nun semblis a me, ke la finalo -u esis institucata por indikar personeso; sed (ma) nun aparas, ke ol indikas simple pronomo
(1).
(1) Forsan ta konstato inspiris a lu la penso ofrar pose -u kom specala karakterizivo dil prepozicioni.
199Semblas do, ke se on komprenabus bone la valoro pronomala di -u, on ne pensabus ad olu por homigar adjektivi, o plu juste adjektival radiki.
199Tamen, pos dicir : « Sed (ma) en ta rolo (di pronomo) ol semblas a me tote ne utila, nam omnu vidas, kad la pronomo esas o ne sequata da nomo » (ma nultempe la pronomo sequesas da nomo, pro ke ol
remplasas nomo), S
ro de Janko mantenis e mem generaligis sua propozo pri la personigo (homigo) dil adjektivo dicante :
199« Uzez la finalo -u por personigar omna adjektivi indiferente : ' ulu venis. Quu venis? Icu esas genio. Anke la bonu pekas. L'amantu esas blinda ' »
(2).
199Pri l'unesma propozo (videz p. 198) S
ro Couturat respondis :
199« La finalo -u indikas personi (exakte :
individui) nur en la pronomi, ne en la substantivi. Teorie, on devus adoptar ed uzar du sufixi, un por la personi, altra por kozi
(3); ma praktike, un sola suficas por distingar la du kazi, e mem ol esas necesa nur en kazi di posibla dusenceso.
(3) E la agi? (Videz pag. 196, noto 2) Se on respondos, ke la senco ipsa dil radiko indikas, ka la vorto expresas ago substantive, me replikos, ke la senco dil radiko indikas, ka la vorto expresas homo o kozo sammaniere.
199« Lasta remarko : en la pronomi la plurala formo (per
-i) sempre korespondas a la singulara per
-u, nam la singularo per
-o indikanta nedeterminita kozo, ne povas havar pluralo (se on vizas plura kozi, ta kozi esas pro to ipsa determi
200nita, e konseque on devas dicar :
ta kozi, multa kozi, altra kozi, e. c., e ne simple,
to, multo, altro...).
200Ma, se on adoptus la propozo di S
ro de Janko, la formo per
-o indikanta determinita kozi, povus e devus havar pluralo, qua esus necese la formo per
-i, segun la generala regulo :
bono, boni (L.
bonum, bona); ed on devus inventar altra pluralo por la formo per
-u. Ma to ipsa montras, ke ta formo ne esas admisebla, e ke on devus uzar specala sufixo konservenda en pluralo; ex. :
bonomo, bonomi. La rezultajo esus nur renversar la nuna regulo, t. e. uzar ula sufixo por personi, e nula sufixo por la kozi, quo esus « arbitriala » o konvencionala. On dicus
bonomo, bonomi, vice nia
bono, boni, e
bono, boni vice nia
bonaji (1).
(1) Progreso, I, 556-557.
200« Konseque, la distingo di la personi (per
-u)
(2) esas utila nur en la pronomi, e ne en la substantivi nek en la adjektivi; nam la senco ipsa di substantivo indikas persono o kozo, ed adjektivo sempre referas a substantivo expresita o tacita. Cetere ta distingo esas nule logikal, sed (ma) pure praktikala : la logiko ne distingas personi o kozi, omni esas logike « objekti » od « enti ». Pro to, la finalo
-o di la substantivi ne signifikas plu kozo kam persono, sed (ma) simple «
objekto od « ento »
(3).
(2) Me repetas, ke -u indikas tote ne direte homi, ma individui, quo esas tre diferanta.
200Pri la duesma propozo di S
ro de Janko. (Vid. p. 199.) S
ro Couturat respondis « ... l'uzado di
-u quale (kom) finalo dil adjektivi substantivigita (personigita) konstrastus krude kun la finalo
-o di la propra (primitiva) substantivi, quan il intencas konservar. Videz la frazo, quan il citis quale (kom) exemplo (
Progreso, II, 499), ube on trovas intermixita :
malsaju, intrigantu, koketinu, kun kurtano, kompano. L'analogeso instigus nerezisteble la parolanto dicar, automate :
kurtanu, kompanu. 200« La solvo maxim simpla semblas esar, tote kontree, la totala supreso di la finalo
-u en determiniva pronomi. Quale S
ro de Janko ipsa remarkas, on ne uzas ol en la demonstrativa ed questionala-relativa pronomi e til nun aparis nula
201detrimento. ` Qua venis? ' signifikas evidente : ` Qua persono ', e se on volus dicar ` qua kozo ', on uzus, sive ca ipsa vorti, sive ` quo '. Same pri
ica, ita. Se do on volas restaurar perfekta analogeso, suficas supresar la formi en
-u o vicigar (remplasigar) oli en omna kazi per la formi en
-a. La exempli sube citata montras, ke nula dusenceso esas timenda pro ke omna pronomo vicas (remplasas) ula nomo, qua esas antee expresata o bone konocata, on savas sempre a qua speco de objekti ol aplikesas... « Logikale la substituco di la finalo
-o a la finalo
-a signifikas certe nur la substantivigo, do expresas nur l'ideo generala di objekto, sen indikar ka ta objekto esas persono o kozo (Vid.
Progreso, I, 555).
La belo, la bono indikas generale « to quo esas bela, bona ». La senco neutra o nedeterminita di ta expresuri korespondas perfekte a ta di la pronomi en
-o :
ico, ito, omno, nulo, irgo, e. c. Segun remarko da S
ro de Janko ipsa, ta senco generala kontenas egale personi e kozi : kande on dicas : `
omno ', on komprenas anke : ` omna personi '; kande on dicas : ` Nulo venis ', on komprenas anke : ` nula persono '. Ma praktike, la senco interna di la adjektivo substantivigita suficas por indikar, kad parolesas pri homo o pri kozo :
la yusto esas evidente persono e
la dezerto esas kozo. Same pri la participi substantivigita :
la parolanto, la arestito esas evidente homi;
la konsequanto, la dicito esas kozi (plu exakte, pensi). Esus tote neutila, do pedantala, postular formala distingo di ta kazi per specala sufixi. Tamen ni havas la sufixo
-ajo, qua indikas sempre kozo; en la kazi dubebla (e nur en ta kazi) on devas uzar ol por indikar la kozi, e konseque lua absenteso indikas la personi. E se ico ne semblas suficanta (quo eventos tre rare), on esas sempre libera adjuntar a l'adjektivo la substantivi
ento, homo, viro, e. c. Li esos omnakaze plu klara e komoda kam specala sufixo, quan on inventus por ica funciono, e quan on riskus trouzar o misuzar, nam on uzus ol tre rare, se on uzus ol nur segun reala bezono. »
(1).
(1) Progreso, III, 279-280.
201Ca konsideri apogita sur tre multa exempli
(2) granda
202parte aprobesis da S
ro de Janko en repliko
(1) ube on lektas :
(2) Videz Progreso, III, p. 280.
202« ... Do por esar klara e ne fidar a la kuntexto, semblas oportuna indikar specale la nedeterminita neutro. Altraparte me agnoskas la justeso dil objecioni facita en la Respondo kontre mea tilnuna propozo, ja plurfoye repetita, ke -u signifikez persono ed -o la neutro. » Il adjuntis :
202« Ula ecelanta konocanto di nia linguo recente remarkigis l'eventualajo permutar la -o ad -u, t. e. uzar la finalo -u (qua ne havas pluralo) por la nedeterminita neutro (qua ne bezonas pluralo). To semblas a me tre sagaca ideo e vera salvo
(2) de ta desfacilaji. »
(2) Vera salvo en la texto (ideo salvar),
202Konseque il propozis fine :
202« Por substantivigo (signifikanta, segun la senco, persono o kozo) uzez la finalo -o. Exempli ek la Respondo :
la blondo, la yusto (pers.)
la dezerto (kozo); me adjuntas :
Irgo venis... « Por la nedeterminita neutro uzez la finalo -u :
La belu esas l'imajo di la bonu. Me prizas irga bonu =
irgu bona... » E pos reflekti e propozo pri la pluralo dil adjektivo, il finis per : « Tale per malgranda (mikra) retusho ni advenos (arivos) a la maxim simpla e belsona formi propozita da S
ro Couturat, sen sakrifikar en kazi di bezono la precizeso di nia linguo. »
202Yen do quala esis la
definitiva judiko e koncepto di S
ro de Janko pri ta punto gravega, ed on ne povas negar, ke ol esis injenioza, simpla, e chanjabus minime posible.
202Ponderinte omna opinioni e propozi, l'Akademio decidis : « On repulsas la propozo substantivigar la qualifikiva adjektivi sammaniere kam la determinivai (determinivi) (ex. :
bonu indikus persono,
bono indikus kozo o neutro), decido 482, unanime per 8 voci. »
202S
ro de Janko, quale omni, aceptis ta decido, qua fakte nur konfirmis la tillora uzado, duranta la substantivigo dil adjektivo tal quala establisabis lu la « Grammaire Complète » aprobita dal Komisitaro Konstanta di la Delegitaro.
202Ni adjuntez ica konsideri.
203Vice un sola kategorio de substantivi, la procedo
bono, bonu establisabus du kategorii, ica per
-o, ita per
-u. Omna substantivi per
-o nun havas sua pluralo per
-i : tablo, tabli; doloro, dolori. Ma, ecepte, segun altra propozo, omna substantivi per
-o venanta de adjektivo ne havus pluralo, o formacus ol per altra procedo :
le, uli, kelki. Ma se
le, uli, kelki ne esos uzebla? Ex. : purgivi tro frequa esas nociva, quo tre diferas de uli purgivo tro frequa, e. c.
Arabi, Franci, Italiani = homi
Franca, Araba, Italiana. Ma :
Arabo, Franco, Italiano egalesus :
irgo Araba, Franca, Italiana (kavalo, kultelo, armo exemple); nur
Arabu, Francu, Italianu esus homo. Simile :
parolanto, babilemo, amanto ne esus
homo, ma
irgo; nur
parolantu, babilemu, amantu esus
homo. Nun, por direte substantivigar adjektivo, o adjektivigar substantivo, ni remplasigas
-a per
-o,
-o per
-a tote simple; de
katolika ni facas
katoliko, o de
katoliko ni facas
katolika. Ma kun la sistemo
-o =
irgo, -u =
homo, oportus esar certa antee, kad la radiko
katolik esas adjektiva, o substantiva. Nam, se ol esas adjektiva, ni havos :
katoliko =
irgo katolika (exter homo), e
katoliku = nur
homo katolika. Ma, se ol esas substantiva,
katoliko esos nur
homo katolika (ne : irgo katolika). Ta distingi, qui ne mem havas la apogo di nia lingui, semblas vere tro superlogika por helpolinguo destinata a spiriti di ordinara forteso e ne a superlogikozi.
203Ni darfas joyar ke nia Akademio en sua decidi sucias nur l'unesmi
(1).
204ideo abstraktita, ex. : a la nociono
homo. « Ni havas aparta homi, ed anke la qualeso :
homeso. Ma ni havas anke la generala ideo di omna homi, to ne esas un homo, ma l'ensemblo o koncepto di omna homi. Singla homo esas ya un homo; ma ni ne povas parolar pri
la homo generale. » Tamen ni sempre parolas tale : ex. ni dicas : « la hundo esas l'amiko di la homo », sen vizar un aparta hundo nek un aparta homo, ma komprenante
la hundo e
la homo generale.
(1) Pro lua graveso ed importo, ni ne povus tro lumizar pri ta punto dil substantivigo dil adjektivi, o dil adjektivigo dil substantivi. Quante plu on vidos olu plenlume, tante plu on prizos la decido motivizita solide dil Akademio, pos longa studiado. On do ne astonesez, ke ni donas ankore la sequanta konsideri. Ni extraktas li ek specal artiklo da Sro Couturat « Pri l'adjektivo substantivigita » en Progreso, IV, 84.
« On dicas a ni : Ni havas specala bonaji, e ni havas lia generala qualeso : boneso. Ma ni havas anke la generala ideo di omno, quo esas bona; to ne esas bonajo, ma l'ensemblo o ideo di omna bonaji. Or ideo ne esas identa a specala kozo; singla bonajo esas un bonajo; ma on ne povas dicar la bonajo generale. »
Me respondas, ke on povus aplikar la sama argumento ad omna
204On objecionas : « Ideo ne esas identa ad aparta kozo ». Tre vera; tamen, to ne impedas, ke en omna nia lingui omna abstraktita idei indikesas per la sama vorto kam la singla individui, qui apartenas a li. To esas fakto linguistikala tre generala, e bone konocata da la logikisti, nam ta ambigueso di omna generala nomi esas fonto di multa erori e sofismi : ma ni ne povas supresar ol, nam nia tasko ne esas emendar la homal spirito
(*). Do ni darfas e mem devas aplikar la sama regulo o kustumo a
la bonajo, la belajo, e. c.
La belajo esas l'ideo generala di omna belaji, exakte same kam
la homo esas l'ideo generala di omna homi. Dicar : « me amas la belajo » esas dicar : « me amas la (omna) belaji », same kam dicar : « Me odias la (omna) homi ». On ne trovos irga logikala difero inter ta du kazi. Remarkez, ke
belajo, en sua maxim generala senco, kontenas la bela enti kun la bela kozi, do anke la
beli (beluli) e la
belini; e pro to on darfas uzar
belajo mem pri
belino. Kande on parolas pri la
belaji di la naturo, on ne ekskluzas de li la bela enti, homi od animali! Do
la belajo esas la maxim generala nociono di « omno bela ».
(*) Se on postulas, ke la bonajo esez expresata altre kam la bonaji, lore on devos postular por la homo altra nomo kam por la homi, do duopligar omna substantivi ed adjektivi.
204« On dicos forsan, ke belajo esas kelkafoye ambigua o ne sat preciza : certe, same kam
pneumatiko citata supere. Ma anke
belino esas ambigua, nam ol povus, segun rigoro, aplikesar a bela kavalino same kam a bela virino (muliero). Tamen on savas sempre, a qua ta vorto aplikesas.
204On facis objeciono preske kontrea :
bonajo ne povus tradukar ex. D.
das Gute an einer Sache, F.
le bon de cette affaire (est que...). Pro quo ne? On uzas la sufixo
-ajo, ne nur por kozo kompleta, ma anke por irga parto di kozo : me dicos exemple : donez la molajo (mola parto) di ca melono ». Pro quo lore on ne darfus dicar : «
La bonajo di ca afero? »
204La artiklo (quan ni tre konsilas rilektar) finas per tre pruvanta frazi Germana tradukita ad Ido. Yen la unesma :
Die Ethik lehrt das Gute, die Wissenschaft sucht das Wahre, die Kunst pflegt das Schöne. La etiko docas la bonajo, la cienco serchas la verajo, l'arto kultivas la belajo. Nun la frazo povas e darfas anke tradukesar :
La etiko docas lo bona, la cienco serchas lo vera, l'arto kultivas lo bela. 205Esas eroro kredar, ke nia demonstrativi esas arbitrie selektita; sed (ma), pro ke en ta fako mankas internaciona formi, on devis serchar l'internacioneso en la primitiva (Indo-europana) formi. Or la Indo-europana demonstrativi havas la sequanta radiki : 1
e sa, ta; 2
e k, qua divenis
h o
c, ed indikas proxima objekto : « la preciza senco di
k esas bone definita per la fakto, ke ol esas la demonstrativo qua, juntita kun la vorto
dio, donas la senco di
cadie »
(1). 3
e por la fora objekti, on havas tri radiki :
w,
n,
l. La radiko
w esas orientala; la radiko
n trovesas precipue en la Slava lingui ed en D.
jene; la radiko
l trovesas en L.
ille. Nu, ta tri lasta radiki ne povus uzesar, nam la sola qua esas sat internaciona,
l, uzesas ja por l'artiklo e la pronomi (personala). La k ne povas uzesar sub ta formo, qua karakterizas la relativ-questionala pronomi, nek sub la formo h, desfacile pronuncebla e dicernebla; restas do la tri formi :
sa, ta, ca. Ma, se on adoptas
s por la posedala pronomo di 3
a persono (qua esas pasable internaciona), restas nur la du radiki
c e
t, de qui
c necese koncernas la proximeso (ex. : L.
hic =
hi-ce, Romanala lingui :
cil, cist, nia
cis (L.), e. c. (
Progreso, II, p. 25.)
(1) A. Meillet, Introduction à l'étude comparative des langues indo-européennes, p. 293-599.
Cf. Brugmann, Abrégé de grammaire comparée, § 495.
205Ni ja dicis, por justigar (justifikar) la quaze-digramo
qu, ke ol explikesas per la Indo-europana fonetiko, ube ol reprezentas la antiqua
labio-velala artikulado. On respondis a ni, ke ni ne devas sorgar pri la antiqua o prehistorial fonetiko, ma nur pri la moderna. To semblas tre justa, ma nur per ta « prehistorial » serchado on povas trovar l'origino komuna di ula importanta vorti di nia moderna lingui, e
206konseque lia formo
internaciona. To esas aparte vera pri la pronomi questionala. La Indo-europana radiko esas (duopla formo)
quo, quei, qua divenis en E.
what, which (qui pronuncesas reale
hwat, hwich), ed en D.
wer, was (la palatal o velal elemento, ankore reprezentata en E. da
h, tote desaparis). Quale on remarkis
(1), E.
what = L.
quod. Tale la maxim internaciona formo di la radiko esas vere
qu, e tote ne
ki (Esperanto). Kompreneble, la u qua sequas q esas konsonanto, quan la fonetikisti reprezentas ofte per
w (2).
(1) Corespondense international no 9 (Progreso, no 11, p. 681).
(2) A. Meillet, Introduction, p. 295; K. Brugmann, Abrégé de grammaire comparée, § 497.
206KONJUGO-SISTEMO DI IDO.
206Pri
-r por l'infinitivo,
-nt por la participo aktiva, e
-t por la participo pasiva, nula kontesto esas posibla, ye la nomo dil linguistiko. Altraparte, ne pri oli kontestas nia adversi, ma pri
s di nia modi personala, pro ke li generale prenis ta letro por la pluralo.
206Ni devas do montrar pro quo Ido havas
s kom karakterizivo di sua modi personala :
206 1
e Ta konsonanto esas la sol verbal litero quan ofras por l'organo internaciona kelka lingui naturala.
206a)
S, en la Greka e Latina lingui, renkontresas (artikulata) ye omna duesma personi dil singularo, se on eceptas
-isti di la perfekto; la Latina lu prizentas (artikulata) anke ye l'unesma e la duesma personi dil pluralo.
206b) Ta konsonanto renkontresas (artikulata) ye la duesma persono, ne nur dil singularo, ma anke dil pluralo en omna verbo Hispana; l'unesma persono dil pluralo anke prizentas lu (artikulata).
206c) Ni anke trovas lu (artikulata
z, ligante al vokalo
207sequanta), ye la duesma persono dil singularo, e ye l'unesma dil pluralo, en la verbo Franca.
207d) Ol esas, on darfas dicar, l'unika dezinenco dil tota Angla konjugo, en la modo personala. La homi qui su apogas sur l'Angla por postular
s kom plural-marko di la L. I. devus vere ne obliviar ca lasta fakto.
207Ni do vidas la Hispana ed Angla lingui ipsa, qui uzas
s kom plural-marko, unionar su al lingui supere citita por apogar
s kom verbal finalo. Koram to, on bezonas linguala sentimento tre specala por konsiderar kom pure arbitriala la dezinenci
-as, -is, -os, -us di Esperanto e Ido
(1). Ma, se
s atribuesas al verbo, on ne povas atribuar ol pluse al pluralo : ta kumuli darfas toleresar nur en nia lingui. En la L. I. li absolute violacus la principo di l'unasenceso.
(1) En qui la liganta vokali a, i, o, u reprezentas rispektive la prezento, la pasinto, la futuro, la kondicionalo.
2072
e La sisanta
s, tre facile pronuncebla ed audebla, konvenas tre bone kom tala por la verbo, qua pleas rolo tante importanta en la frazo, e mem rolo plu grava kam la pluralo, se on ponderas bone la kozi.
2073
e Altraparte, pro ke la siso di la konsonanto
s facile tedas, kande ol multafoye repetesas sucede, ol esabus quaze netolerebla, se on selektabus lu kom plural-marko. Nam multa substantivi intersequas plu freque kam verbi
(2). To esis un plusa motivo por lasar a
s lua rolo verbala. L'Italiana montras eloquente, ke multa
i intersequanta fluas sen tedar :
i miei buoni amici, kontre ke le tro multa
s finala di la Hispana certe detrimentas l'eufonio di ca bela linguo. Or me sempre opinionis, ke la belsoneso importas en la L. I., ed esas atraktilo. Ido montras, ke me ne eroris pri ca punto
(2) En special artiklo « Verbala rolo dil s en la helpo-linguo » ni pluse citis la susteno quan la Sanskrita linguo, la Zenda, l'Armeniana, la Gotika e l'ancien alta Germana donas a s kom verbal finalo, en la modi personala : -asi, -as, ats, -ais, -mas e. c. (Videz Bulletin français-Ido de la Langue auxiliaire no 69-70, p. 266,
207 On dicis, ke la finali
-as,
-is,
-os,
-us meritas la reprocho esar adminime kelke arbitriala. Oportus remplasigar li per
208altra finali
pure romanala, e komprenebla da un o du populi adminime. Ma on obliviis, ke por la cetera populi li ne esus min arbitriala, e forsan li esus min facile rikonocebla e memorebla. Altraparte la finali propozita koincidus kun altra gramatikal finali, o plu juste dezinenci (
-o,
-a,
-e,
-i), e konseque esus ne konciliebla kun la sistemo di la gramatikal finali, indikanta quaze per etiketi la naturo dil vorti e lia kategorio o rolo gramatikala. Do la chanjo di ta verbal dezinenci necesigus la
total reformo di la finali karakteriziva di Ido, qui esas tante utila kom amortisanti eufoniala, e kom indikili por la lernanti e novici, qui esas ed esos ankore dum longa yari la maxim multi. Ica konsideri potente influis la Komitato dil Delegitaro pri la konservo dil finali supere citita, ed oli ne esis min konvinkanta pose che l'Akademio Idista.
208Al verbal dezinenci di Ido on reprochis esar nek
naturala nek
ciencala. Ni darfus saciesar da ca respondo : multe plu importas, ke li esez koheranta, simpla, facile merkebla ed aplikebla. Ma ni examenez la reprocho.
208Pro ke ni ne savas (e kredeble anke vu, lektero) quo esas dezinenci ciencala por la konjugo, ni okupos ni nur pri
le naturala.
208Do, la konjugo-dezinenci di Ido ne esas naturala.
208Se la aserto esas justa, ni certe ne trovos uli tala en la Latina ed en la Hispana, exemple, pro ke ta lingui esas nekontesteble naturala.
208On bone remarkez, ke ni examenas la verbal dezinenci nur pri la
formo naturala, nule pri lia korespondo kun olti di la Latina o di la Hispana relate modo, persono o tempo.
208 Se
-as, -is, -os, -us (ni vidos
-ez plu fore) ne esas konjugofinali naturala, tote certe ni ne trovos li, nek en la verbo Latina, nek en la verbo Hispana.
208Tamen, kad la Latina ne posedas, en l'unesma konjugo :
am-as, stranje simila a (tu)
am-as di Ido? E kad la Hispana ne havas anke (tu)
am-as? Kad en altra tempi li ne posedas :
amabas (L. S.), (tu)
habras, amaras, habias (S.),
legas, audias, amaveras (L.)?
208Do
-as, agnoskez lo, esas vere final sono verbal
naturala.
208E pri
-is, ka ne existas en la Latina, ye la duesma per
209sono singulara;
audis (1),
capis,
amabis, e. c., ed en la Hispana, ye la duesma plurala persono, kad on ne trovas :
amais,
amabais, amesteis, habais, habiais, amarais, temiais, temisteis, partiais, partis.
(1) Kad audis L. ne esas identa a audis di Ido? Ma on respondas : « audis L. esas prezento, e vu facas barbarismo, uzante lu por indikar pasinto ». Ne koaktez me, kara kritikeri, respondar a vi per cito di barbarismi multe plu grosa, quin vi facas en konjugo asertita kom Latina, kom natural e ciencala. Ma kad me ne precizigis, ke me parolas nur pri la formo. Nu, kad audis, dormis, venis, sentis ne esas, en Ido, forme simila ad audis, dormis, venis, sentis di la Latina?
Relate i, karakterizivo dil pasinto en Ido, kad ol ne havas bela defenso en omna perfekti Latina, che qui ta vokalo uzesas kinfoyi ek sis? (Amavi, amavisti e. c.)
E kad a por la prezento ne bone defensesas dal infinitivo prezenta dil unesma konjugo Latina, Italiana, Hispana (-are, -ar), dal indikativo prezenta (amas, amat e. c., ama, parla, aman), fine dal participo prezenta (amant...., amando, aimant F.)?
209Do
-is esas vere final sono verbal
naturala.
209Nun ni videz la dezinenco
-us. 209La questiono esas ed esas nur : kad
-us trovesas en la Latina kom final sono di konjugo, identa (sone) a la verbal dezinenci
-us di Ido?
209Negar lo esus negar l'evidenteso ipsa. Nam, de la verbo
sum (esar) til la lasta di sua verbi, la Latina prezentas ta sono en omna unesma personi di la pluralo.
209Do
-us esas vere final sono verbal
naturala, pro ke on trovas lu dek foyi en omna verbo Latina.
209Ma
-os, kad on darfas dicar lu final sono verbal naturala?
209Yes, certe; nam la finalo
mus dil verbo Latina divenis
mos en la Hispana, ye la sama persono, en singla tempo. De to rezultas, ke la verbo Hispana, ecepte eroro, audigas dek e non foyi la final sono
os en sua konjugo. Konseque la dezinenco
os di Ido esas vere final sono verbal naturala.
209On forsan alegos objecione, ke ta finalo, en la Hispana, pluse markas substantivo plurala.
209Ma kad ol agas lo en Ido? E juste pro ke
os en la Hispana renkontresas 19 foyi kom final sono en la verbi, esas eroro selektar
s kom plural signo di substantivi, citante la Hispana kom susteno. Nam fakte la verbi, en ica linguo, prezentas
os kom final sono plu ofte kam la substantivi.
210Ma on questionas : pro quo la vokalo o kom karakterizivo dil futuro?
210Pro ke, se ni atribuas karakteriziva vokalo al prezento (
a),
altra (
i) al pasinto, ne esas kontrelogika o nekoheranta atribuar anke specal vokalo (
o) a la futuro. Facar ek ta vokalo la simbolo dil futuro en la tota konjugo ne esas plu arbitriala, ed alteras mine la Latina kam selektar (quale ula Latinisti) la partikulo
pos kom signo di ta tempo, o transportar sur la finalo la acento dil infinitivo latina por facar ek lu kondicionalo :
amarè, audirè, e. c., kande on povabus evitar omna barbarismo, uzante
amarem, audirem, e. c. Stranja maniero, vere, restar ciencoza e naturala!
210E la dezinenco
-ez dil imperativo? Unesme ni questionos, kad ol esas naturala od artificala? Me opinionas, ke la Franca linguo sate pruvas lua « naturaleso » per omna duesma personi plurala di sua verbo, ed aparte di sua imperativo. Ica fakto, pro ke nulo plu bona existis, igis me propozar ol vice
-u di Esperanto (markizanta anke pronomi :
kiu, chiu, e. c.) e qua, se me ne eroras, posedas kom apogo nur imperativo Hebrea, nekonocata da preske omni. Remarkez ke
-ez reale apartenas al sistemo
-as, -is, -os, -us (per la substituco di la febla
z a la forta
s). Se me ne propozis
-es, la kauzo esas, ke
venez, rakontez, dormez, preparez, pensez, pardonez, donez, manjez, e. c., e. c., esas quik komprenata da irgu qua savas kelkete la Franca, e certe plu facile e bone kam
venes, rakontes, dormes, e. c.
(1).
(1) L'imperativo (o plu bone volitivo) tale formacata (ven-ez) semblas a ni nek min ciencala (nam on sempre alegas la cienco) nek min naturala, nek min klara kam le venidum o ples venir di altra sistemi,
210Irge quon opinionas kontrediceri, fakto esas nekontestebla : la Franca linguo pruvas, ke
-ez, por l'imperativo, esas vere verbal finalo naturala. Pri la sono, le
venez a ni, rakontez ankore, e. c., esas la preske kompleta riprodukturo di F.
venez à nous, racontez encore. 210Justifikinte
-as, -is, -os, -us, -ez, restas justifikenda
-ir,
-or dil infinitivi pasinta e futura.
210Fakte nia kontrediceri
chikanas nur pri l'infinitivo futura,
211nam generale li ipsa uzas infinitivo pasinta
(1) kun infinitivo prezenta. Li anke ne kontestas pri -r kom karakterizivo dil modo infinitiva. Do reale kontestesas nur la vokalo simbolizanta la tempo (
-i, -o) e la bezono ipsa di futura infinitivo.
(1) Che li ta infinitivo esas kompozita per la verbo havar o esar e pasinta participo; che ni ol esas simpla do plu kurta : -ir, quale la prezenta -ar. Yen la tota difero. Kad on volus donar solid expliko pro quo l'infinitivo prezenta devas esar simpla, ma la pasinta, kompozita.
211Ma, se on aceptas ke
a simbolizas la prezento :
amas, amar, pro quo
i ne simbolizus la pasinto :
amis, amir e
o la futuro :
amos, amor? Kad ica tri karakterizivi tempala (qui en omna modi pleas la sama rolo) esas kompliko o simpligo? Kad to ne esas simpla, praktikal e homogena? Kontraste, kad esas tala konjugo-sistemo sintezala en un parto, ed analizala en l'altra parto, quale olti di nia kontrediceri? Ka tal konjugo esas tre koheranta, tre homogena e tre ciencala, por parolar quale li?
211Altraparte
-ar, -ir en Ido semblas a me tam natural sono verbala kam en la infinitivi Latina, Italiana, Hispana, Franca en
-ire, -ir, od en l'infinitivi Germana en
-ieren, ankore tante produktiva
(2).
(2) Pri l'infinitivo futura, ni remarkigos ke ol trovas kelka susteno en la Latina : fore = esor, di qua l'e finala audesas apene pro la tonika acento.
211Ma on objecionas, ke li esas prezenta en la lingui supere mencionita. Me agnoskas lo; ma li restas adminime infinitivi, en Ido; e ke
i simbolizas en li la pasinto, quale en la tota konjugo, certe ne povas jenar la adepto, nek supercharjar lua memorado. Kad esus por lu plu facila memorar, ke
du simbolizas la pasinto,
pos la futuro,
fe l'imperfekto,
vell la kondicionalo,
dum (pos-pozita) l'imperativo, quale en altra sistemi plu o min laborita? Kad vere Ido ne darfas, kun adminime yuro tam granda e cienco egala, donar ica principo : en
omna dezinenco verbala,
a simbolizas la prezento,
i la pasinto,
o la futuro? Kad ol esas per to min simpla o min koheranta kam altri?
211Ma, on objecionas ankore, pro quo
sis participi, kande
2 suficas a multa lingui? On ne dicas, kompreneble, ke pro
212la jus mencionita principo pri
a,
i,
o en dezinenco verbala, la lerno e memoro pri la participi reduktesas a
2 kozi : nt participo aktiva, t participo pasiva. Yen fakte la
sis participi! On ne dicas, ke la participi futura (
-ont, -ot), multe min frequa, lernesas pos la ceteri, okazione. On ne dicas de quanta dubi, miskompreni o perifrazi liberigas ta participi. On ne dicas ke li genitas multega substantivi tre preciza, quin nia lingui kareas nur koakte e kun multa desavantaji. Ton omna on tacas por blamar mokante kun semblanta justeso e yusteso. Ma bone ridos, qua laste ridos. Yes; e kande Ido vere sucesabos, on laudos me ne propozir lu
tro simpla, e ne sakrifikir la just expreso dil pensi a simpleso exajerita.
212La nuna Greka kareas omna infinitivo. Ka ni devus imitar olu? No, tre certe. La Angla e la Germana havas nur
1 personal pronomo :
they, sie por la triesma persono plurala, e ni havas
tri. Ka ni esas pro to blaminda? Certe no. La Franca posedas nur
son, sa, ses kom posedal adjektivo por la triesma persono. Ka ni devus imitar lu, quale agis granda kritikero? Ha certe no, nam ico esas ne simpleso, ma deplorinda mizero. En « Les vrais principes de la Langue Auxiliaire » me pozis la limito netranspasebla dil simpleso por ta linguo :
la klara e justa expreso dil pensi. 212Pro quo ne havar en la tempi kompozita? 212Ca punto di nia konjugo meritas exameno aparta.
212Unesme ni konstatez ico : Judikata dal komuna raciono, la verbo
havar kom helpanto konjugala en la kompozita tempi esas
absurdajo. Nam verbo, qua esence indikas la posedo, quale
havar, ne darfas, mem ne povas logike divenar simpla marko di tempo, e fakte analoga a dezinenco, por indikar l'anteeso : j'
avais aimé (lore), j'
aurai aimé (lore), o
simple la pasinto : j'
ai aimé (me amis). Esas neposibla komprenigar ed admisigar ta gramatikal idiotismo dal populi qui ne havas lu; or li esas nekontebla. La L. I. qua destinesas ad omni, devas konseque evitar ta eroro (nule naturala reale, pro ke ol esas absurda); pro to Ido evitis lu.
213Artiklo aparinta, dum aprilo di 1910, en
Progreso, expozas tre bone la questiono. Ol debesas a M. J.
Kovacic, instruktisto en
St. Veit i. Jauntal (Karintia). Yen olu :
213« On propozis (n
o 19, p. 398) formacar la kompozita tempi di l'aktivo per la verbo
havar e la pasinta participo, pro ke la lingui D. E. F. I. S. uzas kune la helpanta verbo
havar. Sed (ma), kad la mencionita lingui formacas la kompozita tempi di l'aktivo tute (tote) e sen ecepto per
havar? No, nam oli havas multa ecepti, ex. : D. por
mortar,
vekar,
venar,
irar,
saltar, di qui la tempi kompozita formacesas per
esar. On devus do admisar en Ido ecepti qui esas, quale on savas, granda malfacileso (desfacileso) por omna lernanto.
213Pluse, quale on devus tradukar D.
Ich habe geschlafen, Wir haben uns gefreut, Du bist tapfer gewesen? Frazi quale :
Me havas dormita, Ni havas joyita, Tu havas brava esita, semblas certe nelogikala ad omnu. Sed (ma) on ne darfus uzar
esar vice
havar en la alegita frazi, pro ke
esar esus definota (destinota) nur por formacar la tempi di la pasivo.
213Ankore, quale on tradukus D.
der gefallene Soldat, die verflossene Nacht, der verstorbene Vater? Dicar :
la falita soldato, la pasita nokto, la mortita patro, esus tote nelogikala!
213Ni videz quale altra Indogermana lingui, quin ni devas konsiderar pri ca questiono, formacas la kompozita tempi di l'aktivo. La Slava lingui formacas oli per la helpanta verbo
esar e la aktiva participo, exakte same kam en Ido. Konseque Ido en la formaco di la komp. tempi ne agas arbitriale, sed (ma) ol apogas su sur granda parto di l'Indogermana linguaro, nome sur la Slava lingui. Pluse la nuna participi esas tre aplikebla e praktikala quale atributi, kozo, quan on devas bone konsiderar ante enduktar altra konjugo!
213Fine, kad on inventos plu bona, plu internaciona e min artificala konjugo, kam esas la nuna? Me dubas. La konjugo propozita en n
o 22 semblas nulkaze esar facila, precipue en la pasivo. Ni videz nur quanta sufixi esas por ol necesa :
-as, -avas, -iras, -it, -avit, -irit, -olas, avolas, -irolas, do triople multa kam en nuna Ido! Mem se ta sufixi igus omna nuna analizala verbformi superflua, la konjugo esus malgre to min facila kam la nuna.
Amesavolas o
amesirolas ne esas plu simpla kam :
esos amita o
esos amota. E quala
214longa rubandatra vorti!
Amesavolas ed
amesirolas ankore konvenas, ma ne plus la vorti :
diminutesavolas, kalumniesavolas o mem
familiarigesirolas. On sentas justa angoro en pronuncar tala longaji!
(1).
(1) L'akademio repulsis ta ed altra chanji. Videz ye la fino di la chapitro pri « verbo », pag. 55.
214Kelka kritikanti anke propozas chanjar la verbal finali :
-as, -is, -os, -us, -ez, dicante, ke oli ne esas sufice distingebla (dicernebla). Me opinionas, ke ta aserto ne esas justa. La finali alegita diferas inter su per la bone audebla vokali multe plu bone kam en multa nacionala lingui. Exemple : en D.
er lernt -lernte, wir erwachen -erwachten diferas per un litero facile misaudebla
(2).
(2) Kad, en la Germana, fiel e fiele, fällt e fielt, werde e würde, waren e wären, sprecht e spricht e. c., diferas inter su, por la orelo, plu forte kam amas, amis, amos, amus, amez o amar, amir, amor?
Kad, en l'Angla, drink, drank, drunk — ring, rang, rung — sing, sang, sung diferas per altro kam per vokalo, o kad la difero audesas plu bone kam en esanta, esinta, esonta?
Kad, en la Franca, e por l'orelo, fais e fis, lus e lis, marcha, marchait, marché, serai e serais e. c. diferas plu dicerneble kam esus, esez o amita, amata?
Kad, en la Latina, olim internaciona ed uzita, parolita dal maxim diversa nacioni, on ne dicernis e nun ankore ne dicernas aude leges de legis, audiunt de audiant, audies de audias, sunt de sint, erant de erunt, fueras de fueris, ames de amas, amabas de amabis e. c.? Kad on plendis o plendas pro ke li diferas inter su nur per un sola vokalo quale amos, amus o aminte, amante en Ido?
Se en linguo patriala, plu o min neglijata dal nacionani, pri la pronuncado, on dicernas e komprenas vorti o verbal formi diferanta nur per un vokalo, pro quo on ne atingus sama rezultajo en Ido, linguo stranjera a l'uzanti e kom tala plu atence pronuncata?
Cetere, ka nia renkontri e kongresi ne sat konvinkive respondis?
214Me finas do kun la propozo : « Nia estimata Akademio konservez la nuna, facila e tre praktikala konjugo! »
214L'artiklo esis sequata da la yena remarko : « Ne nur D. ed F. havas verbi qui formacas la kompozita tempi per
esar vice
havar, ma inter la korespondanta verbi di la du lingui, sat (pasable) multi uzas
havar en un linguo ed
esar en l'altra, exemple :
esar, kurar, saltar, e. c. Do ne nur l'adepti di singla linguo hezitus ofte inter
esar e
havar, sed (ma) la Franci ne uzus la sama helpanta verbo en la sama kazi kam la Germani. Adjuntez ke, en la reflektiva verbi, la F. vicigas (rem
215plasigas) absurde
havar per
esar, dum ke la D. uzas (logike) ankore
havar :
ich habe mich gewaschen =
je me suis
lavé : altra frequa kauzo di erori, di heziti, di miskompreni. Tale en ta sola punto questionesas pri la logikala karaktero di nia linguo, do pri sa (lua) vera internacioneso.
215Quale ni ja vidis en la sintaxo, la
normala vortordino esas : 1
e subjekto, 2
e verbo, 3
e komplemento direta, singla ek oli esante akompanata da sua omna komplementi. La komplementi nedireta povas esar lokizata irgaplase, ma li prefere sequas la verbo. Ex. :
La filiulo di nia olda vicini retrovenis de Paris, ube il kompris multa ludili por sua infantino. 215Omna rupto dil ordino normala nomizesas
inversigo, sive pro ke la komplemento direta preiras la verbo :
elun ne ilun me vokis, sive pro ke la subjekto sequas lu :
venez, venez, klameskis l'instruktisto. L'inversigi povas esar postulata dal bezono insistar sur vorto, pozante lu avane, quale
elun en l'unesma exemplo, o dal deziro (en la traduki) sequar l'ordino dil texto originala.
215La questionanta vorti sempre komencas la propoziciono e ne diplasas la subjekto :
Kad vu venos; dicez kad vu venos. — Quo eventis? Quon vu vidas? — Quantin me kontis? me ne plus memoras. 215L'atributo devas quik sequar la verbo esar :
Esez mizerikordioza por omni, e ne :
esez por omni mizerikordioza. — Il
ne toleras to, quo esas erora segun sua konvinkeso, e ne :
il ne toleras to, quo esas segun sua konvinkeso erora, en qua
erora semblas relatar
konvinkeso. E tale kun omna verbo havanta atributo :
Il mortis tre povra de pekunio, ma richa de vertui, e ne :
il mortis de pekunio tre povra, ma de vertui richa. 215L'adjektivo avan o dop lua substantivo (Videz en la gramatiko, ye adjektivo). Ma ne sistematre avan la substantivo, quale en la Germana e l'Angla,
216L'adverbo preiras o sequas nemediate la vorto quan ol modifikas.
Ne, tre, nur sempre avan olu. Ofte l'adverbo bone lokizesas inter la subjekto e la verbo :
Il sempre plendas pri omno. 216La participo, en la kompozita tempi dil verbo (aktiva o pasiva), sempre devas sequar la helpanto
esar, e darfas separesar de olu nur da adverbo relanta la verbo :
Ni esas arivinta de du hori, e ne :
ni esas de du hori arivinta. —
El esas tre amata da omni, e ne :
el esas da omni tre amata. —
Ta soldato esis grave vundata. 216La participo o
l'adjektivo devas sempre
sequesar da sua komplementi, direta o ne direta, e ne separesar de sua substantivo :
La homo estimata da omni, e ne :
la da omni estimata homo, o :
la homo da omni estimata. —
La fervoyi formacas reto kovranta la mondo, e ne : ...
reto la mondo kovranta, e mem mine :
la mondo kovranta reto. 216Me recevis letro skribita en linguo ne konocata da me, e ne :
me recevis letro en da me ne konocata linguo, e mem mine :
me recevis en da me ne konocata skribita letro. —
El esas laudata ed amata da ti omna qui prizas la beleso ed afableso, e ne :
el esas da ti omna qui prizas la beleso ed afableso amata è laudata. —
Ta urbo esas abunde provizita ye omna kozi utila por la vivo, e ne :
ta urbo esas ye omna por la vivo utila kozi abunde provizita. —
La mastro, ebria de furio, bastonagis l'asno ne volanta avancar, e ne :
la de furio ebria mastro bastonagis la avancar ne volanta asno. —
Ni refutis omna objecioni prizentita da nekompetenta personi ed ofte genitita da nesuficanta konoco di nia linguo, e ne :
ni refutis omna da nekompetenta personi prizentita ed ofte da nesuficanta konoco di nia linguo genitita objecioni. —
Tablo kovrita per ancien reda tapiso makulizita, e ne :
tablo per ancien reda makulizita tapiso kovrita. —
Me propagas la linguo helpanta Ido, konstruktita sur logikal principi e sencese developata per ciencal diskutado, e ne :
me propagas la helpanta, sur logikal principi konstruktita e per ciencal diskutado sencese developata linguo Ido. —
La linguo helpanta esas l'inventuro maxim utila por la developo di l'internaciona relati e maxim fekunda de grava konsequi por la profito di la homaro futura, e ne :
la helpanta linguo esas la por la developo di l'internaciona 217relati maxim utila e por la profito di la futura homaro de grava konsequi maxim fekunda inventuro. —
Vu esas nejusta segun mea opiniono, e ne :
vu esas segun mea opiniono nejusta (1).
(1) Multi ek ta exempli prenesis de la XXVI exerco di « Exercaro ». Ica finas per konsilo quan Sro Couturat judikis, quale me, kom importanta e konform a l'evoluciono di nia lingui : preferar la voco aktiva a la pasiva. Ex. : « Dicez per la formo aktiva : « On (o ni) sequis la voyo, acensis la kolino, vizitis la kastelo, ed admiris la bela panoramo, quan on vidas del somito », prefere kam per la formo pasiva : « La voyo sequesis, la kolino acensesis, la kastelo vizitesis, e la panoramo admiresis, qua videsas del somito. »
217Ek
Progreso, VII, 161 : «
Quo esas verajo decidar nur povas intelekto. » Yen bela exemplo di kompleta inversigo di la natural ordino di la pensi. Unlatere, oportis pozar
decidar ante lua komplemento « quo esas verajo ». Altralatere, oportis pozar
nur nemediate ante
intelekto, quan ol referas On povis do uzar un de la sequanta frazordini : « Decidar quo esas verajo, nur intelekto povas. » — « Quo esas verajo, nur intelekto povas decidar. » — « Nur intelekto povas decidar, quo esas verajo. » E la triesma formo semblas a ni la maxim klara por omni, do preferinda. »
(2).
(2) Okazione ni volas refutar un foyo pluse ti qui asertas, ke l'akuzativo esas necesa por posibligar l'inversigi, quin ula lingui tante prizas. Yen exemplo di D. frazo hazarde prenita : « Das Wissen eignet sich das Kind bereits in allerfrühester Jugend an... » Ube esas l'akuzativo? Das Wissen o das Kind? Nur la senco e la komuna raciono indikas ol, e posibligas komprenar ta frazo. E to eventas tre ofte en D., nam l'akuzativo esas identa a la nominativo en la pluralo, ed en la feminal e neutra singularo, do mezvalore 5 foyi ek 6! Esas do multe plu simpla e plu sekura sequar sempre la normala vortordino, e dicar ex. en Ido : « L'infanto aquiras la savo ja en la maxim frua yuneso. »
217Punto (.) uzesas por separar la
frazi, t. e. expresuri di integra e kompleta pensi tote nedependanta. Bona precepto di stilo esas ta, quan S
ro Peus recevis de ula sua maestro :
218Uzez multa punti, t. e. facez kurta frazi. En matematiko, la punto uzesas : 1
e en longa nombri por separar la mili, ex. : 9.365.724 plu klara kam 9365724; 2
e en algebro lu havas la sama signifiko kam ×
(1).
(1) Pro to en Germania on separas per lakuni : 9 365 724.
218Mayuskuli. — Okazione la punto, on devas regulizar l'uzo di la mayuskuli. On uzas komencal litero mayuskula :
2181
e por la propra nomi, inkluzante en ici la nomi di landi, monti, fluvii, riveri, la nomi di populi, societi od institucuri, qui nature kontenas la religii e lia praktikanti. On lasas al derivaji di ta nomi la mayuskulo di la radiko. Ex. :
la Franco, la Franci, la Franca (
linguo);
la Kristanismo (de
Kristo),
la Kristani; Alpala, Alpano (de
Alpi). Co evitas la dicerno a qua obligas ula lingui pri la kazo en qua on konservas la mayuskulo od on remplasigas lu per minuskulo.
2182
e por l'unesma vorto di singla frazo, e konseque, pos omna punto.
2183
e pro politeso, en ula kazi, en tituli. Ex. :
Sioro Profesoro. En la nomo dil Rejo. 218On atencez la skribo di kelka mayuskuli :
2181
e On evitez skribar I quale J, quale ofte eventas en Germania. On skribez Ido, ne Jdo.
2182
e On distingez, skribante, la mayuskuli K e R.
2183
e On distingez F e T : l'infra parto di T flexesas ad dextre; ta di F ad sinistre.
218Komo (,) uzesas por separar la
propozicioni qui kompozas frazo. Pos la relativa pronomi, on adoptas la franca uzo di la komo (D. 1062) : On distingas du uzi tre diversa di la relativa pronomi, qui konstitucas preske du diversa senci.
218La frazo : « Me ne amas la infanti, qui facas bruiso » povas havar du senci : 1
e Me ne amas ti de la infanti, qui facas bruiso; 2
e Me ne amas la infanti, pro ke li (konocate e generale) facas bruiso. En l'unesma kazo, la relativo esas
determinanta : il
determinas la speco de infanti, quin me ne amas. En la duesma ol esas
qualifikanta od
explikanta : ol qualifikas generale omna infanti. On uzas la komo (avan
qua) en la duesma kazo, ne en l'unesma.
218Altra exempli : « La homo qua lektas la jurnali devas ne kredar omno quon lu lektas. — Regardez ta homo, qua
219lektas jurnalo : lu audas tamen omno quon ni dicas. » « La amiko qua ne audacas dicar la verajo ne esas vera amiko. — Mea olda amiko, qua kustumis dicar la verajo, ne audacis takaze dicar ol a me. » « La unesma soldato qua vidis l'enemiki hastis avertar la generalo. — Napoléon, qua vidis l'enemiki avancar, sendis kontre li sua olda guardo. » Ica exempli sugestas utila remarko. Omnafoye kande la substantivo esas determinita, la
qua esas nur explikanta, do postulas komo. Or ico eventas : 1
e kande la substantivo esas propra nomo : evidente ne existas plura Napoléon, do nulo
qua povus determinar lu plu komplete; 2
e kande ol esas akompanata da
determinanta adjektivo, sive demonstrativa, sive posedala : « ta homo » esas ja suficante e komplete determinita per la demonstrativo (o per la gesto, qua akompanas ol); « mea olda amiko » anke esas determinita per ica epiteti.
219Komprenende, la regulo valoras anke, se
qua esas preirita da prepoziciono : « La amiko de qua me demandis konsilo aprobis mea penso-maniero. — Mea patro, de qua me demandis konsilo, aprobis mea penso-maniero. »
219En matematiko, en la nombri decimala, la
integri separesas de la
decimali per
komo (ne per punto, qua havas altra uzo, V. p. 217). Ex. : 3, 14.
219Punto-komo (;) uzesas por separer propozicioni o frazi gramatikale nedependanta, ma ligita per la senco.
219Bi-punto (:) uzesas por anuncar expliko : ol dikas, ke la sequanta frazo explikas la preiranta. Ol anuncas anke citajo, ma lore sequesas da
cito-hoketi.
219Puntaro (...) indikas interrupto di la frazo, sive da altra parolanto, sive da la parolanto ipsa, qua haltas por retenar o chanjar l'expreso di sua penso. La Germani uzas vice to la
Gedankenstrich (vortope :
penso-streko) ma to esas mala uzado, nam la
streko havas altra senco e necesa uzado. (Vid. p. 221).
219Parentezi () uzesas por inkluzar frazo, propoziciono o vorto, qua esas aparta, e devas separesar de la cetera texto. To esas generale remarko laterala, quan on insertas, e qua interruptas la rekta ordino di la penso. De to konsequas konsilo : on ne trouzez la parentezo, pro ke ol riskas trublar la kompreno.
219Pro ke la parentezi esas esence destinata ad
inkluzar, on
220darfas nultempe uzar una sen l'altra, quale on facas ofte kun la nombri. Vice « 1) », on devas skribar, o « (1) », o simple « 1
e » o 1-e (abreviuro di
unesme). La uzado « 1) » havas grava detrimento : kande on vidas tala parentezo
klozanta, on serchas spontane la parentezo
apertanta, ed on ne trovas ol. Pluse, eventas ofte ke ta parentezo « vidva » trovesas en od apud altra vera (duopla) parentezo, e lore on havas, sive : « 1) ) », sive « )1) », du dispozuri egale absurda. Do :
nultempe uzez un parentezo sola! 220Kramponi [] ed
Embracili {} uzesas, en matematiko, kom parentezi di duesma o triesma grado, ex. : { ...[...(...)...]...}. En la « prozo », on povas uzar la
kramponi en simila kazo, o kom aparta parentezi. On uzas l'
embracilo (unika) por korespondigar un lineo (unlatere) a plura linei (altralatere), tale :
220La
pinto devas turnesar ad l'unika lineo, e la
branchi (la konkaveso) ad la plura linei (e ne inverse!) Ni konsilas uzar minim ofte l'embracilo, pro ke ol komplikas e desfaciligas la kompostado. Ol esas utila nur en sinoptikala tabeli. Ol povas uzesar anke horizontale, ex. en genealogikal arbori :
220Streketo (-) esas ortografiala signo, e funcionas kom ligilo. Ol unionas la parti di vorto kompozita (V. ye
Kompozado). Ol indikas anke la seko di vorto de un lineo ad altra, pri qua ni quik parolos.
220Seko di la Vorti. [D. 485]. On admisas kompleta libereso en la seko di la vorti de lineo a lineo, ecepte ke singla parto devas kontenar vokalo, e ke la digrami o diftongi devas ne dividesar. Ex. on darfas sekar tale la vorto
mustar :
mu-star,
mus-tar, o
must-ar. Ma
neutro,
mashino sekesas
neu-tro,
ma-shino, e ne
ne-utro,
mas-hino.
On nultempe uzez duopla 221streko (=) rezervenda a la signo di egaleso, nek iterez la streketo ye komenco di la lineo sequanta.
221Streko (—), plu longa kam streketo, esas, tote kontree,
separilo, e la maxim grava. Ol indikas, sive chanjo di parolanto (t. e. separas la dici, respondi, di diversa parolanti), sive chanjo di temo. Ol separas do multe plu kam la punto. Ma en la lasta kazo esas preferinda uzar la
alineo, qua indikas plu klare ta separo; ol havas l'avantajo insertar en la texto « blankaji », vakuaji, qui repozas la okulo e furnisas ad ol halto-punto.
221Cito-hoketi (« »). La cito-hoketi indikas ed inkluzas la paroli o vorti, quin on citas. Li devas turnar sua konkaveso ad interne, t. e. ad la texto inkluzata, same kam la parentezi. Omna altra uzado esas mala, pro ke ol esas konfuziganta.
221Noto-referi. Por indikar la noti (ped-noti), nula moyeno esas tam simpla e komoda kam la
numeri : nam li esas la maxim bona e klara signo, e li esas en senlimita provizuro. Se on uzas steleti (*) o kruci (†), quale ula populi, e se on havas multa noti en un sama pagino, on ne plus savas quale helpar su : la procedo, iterar la steleti o la kruci, esas vere « sovaja », t. e. apartenas a la primitiva stando di civilizeso, en qua on ne posedis la cifri e reprezentis la nombri per streki; od on esas obligata rekursar anke ad altra signi, qui havas altra senci od uzi (ex. §, qua signifikas paragrafo). Pluse, on bezonas ofte la steleto e la kruco por altra signifiki : la steleto indikas en linguistiko formo konjektita, ne atestita; en Ido, formo ne oficala, o teknikala; la kruco indikas generale mortinto, o dato di morto, ed en filologio, arkaika formo. To omna pruvas, ke ol esas nur remediacho, e ke nur la
numeri esas uzenda por la noto-referi.
221Klamo-punto (!) uzesas pos klamo o frazo klamanta o klamata. Kelka populi uzas ol pos omna voko od interpelo, mem pos
Sioro en komenco di letri, unvorte, pos omna vokativo. Ico esas forsan exajero, nam kande on parolas od ulu, on ne klamas : « Sioro! »
221Question-punto (?) uzesas pos frazo
direte questionanta, ne pos subordinala propoziciono questionanta, Ex. : « Qua venas? », ma : « Me questionas, qua venas. »
221Pri ca du lasta signi, on propozis sequar l'exemplo di la Hispana, t. e. pozar li, renversita, ante la frazo klamanta
222o questionanta. La motivo esas : avertar la lektanto pri la karaktero di tala frazo, por ke lu konforme modifikez sua pronunco. Esas vera ke, pro manko di tala averto, on kelkafoye eroras pri la karaktero di la frazo e pronuncas ol male, o mem devas repetar ol kun la justa pronunco. Ta propozo esas do konsiderinda; la unika kontrea argumento esas, ke l'altra uzado esas plu internaciona. Se on adoptus ol, la signi ! e ? divenus
duopla ed inkluzanta, same kam la parentezi e cito-hoketi. Ed on vidas ke, pro la sama motivo di klareso, li devas prizentar du formi inversa, quale la
question-punti en la Hispana.
222Apostrofo (') uzesas por indikar eliziono (V. § 6).
222[Segun
Progr., IV, 531 (L.
Couturat) e VI, 380]. Decido, 866 : On adoptas la reguli propozita por la puntizado (IV, 531). Decido 1062 pri la komo (VI, 211).
222[D. 1144] ... l'Akademio rekomendas enuncar la personal nomi komencante per la prenomo. (Ica decido ne koncernas la nomi en listi, adresari, e. c., ube on pozas la familial nomo unesme, por l'alfabetal ordino.)
222On rekomendas por l'adresi la sistemo (Franca), qua komencas per la nomo di persono e finas per l'urbo e la lando, ed on repulsas la sistemo inversa (Rusa) [
Progr., IV, 470; VI, 52; VII, 162].
223Exemplo di korekta adreso :
223Monsieur Louis Legrand
64, rue Notre-Dame
Sens (Yonne)
France
223Se on volas indikar, dop nomo di persono, ta di lua urbo o lando (ex. : nomo di delegito, en raporto pri kongreso), ni konsilas pozar ta lasta nomo
inter parentezi, ex. :
Sro Martin (
Paris), e ne, segun la Germana kustumo, separar la du nomi per streketo :
Sro Martin-Paris, qua kredigas, ke la nomo di la persono esas
Martin-Paris.
223Ta formuli esas afero di nacionala kustumo e stilo, e la simpla traduko di tala nacionala formuli genitus ne nur senfina diverseso, ma frazi stranja, nekomprenebla o miskomprenebla. Semblis do necesa fixigar, per konvenciono, to quo devas konsideresar kom
polita formuli.
223Ye la komenco di letro, ni uzez nur
Sioro, e se la korespondanto havas ula titulo, funciono o profesiono, qua konsideresas en nia korespondado, ni skribez :
Sioro Prezidero, Sioro Profesoro, e. c. Por iti, qui havas funciono o situeso, por qua la simpla
Sioro ne semblas suficanta, ni havas la vorto
Sinioro :
Sinioro Episkopo, Sinioro Ministro.
223Ye la fino di letro, ni generale uzez :
Kun sincera saluto. Por siorini e la personi, quin ni qualifikas « sinioro » ni dicez :
Kun respektoza saluto.
223Komprenende ta reguli ne koncernas la korespondado kun amiki, kamaradi, parenti, qua admisas tre granda diverseso en ta formuli.
223[Segun
Progr., II, 679; IV, 470].