# -al- Ek *Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido*, L. de Beaufront, 1925 — chapitro [SUFIXI](https://ido.help/gramatiko/chapitri/sufixi.md). Transskribita de https://ido.help/gramatiko/ Ico esas la texto dil libro ipsa, sen chanjo. Nula reguli esas skribita hike. --- **-al-.** — Ja Latina (en la formo *-alis*), la maxim internaciona de la sufixi (en la formo *al, el*) (2), la afixo **-al-** propozesis por kompletigar la listo trovata en « Etude sur la Dérivation dans la Langue internationale » (3) ed ol quik adoptesis. > (2) Kredeble pro ico l'Esperantisti ne volas lu. > (3) Videz en ta verko da Sro Couturat la noto qua trovesas infre de la pagino 29. Lua signifiko esas : *qua relatas, koncernas; qua apartenas* *a..., dependas de..., konvenas por...* Ol juntesas a radiki nomala o verbala. Exempli kun radiki nomala : **universala, dorsala, nazala,** **faciala, ventrala, brakiala** (4), **nacionala, normala, gramatikala, nazalo, labialo, guturalo, vertikalo, kolateralo**, e. c. > (4) Espo havas : *kriminala, ma krimino esas krimo!* Pro quo ne *krimo, krima?* E pro quo *universala* e ne *universa*. Yes, pro quo ne *universo, universa* quale *brako, braka?* (En Ido : *brakio, brakiala*).Che ni *brako* = F. chien braque, quan tre ortodoxa vortaro esp. tradukis per *brakhundo* = hundo kun brakii! Kun verbala radiki : **experimentala, finala, komencala,** **administrala, baptala, mariajala, guvernala, ordinala, konfidencala**, e. c. La sufixo **-al-** darfas sustenar altra sufixi : **universaleso,** **universaligar; socialismo, socialista**, e. c. Adjektivo kun **-al-** ofte equivalas genitivo, to esas « **di** » sequata da substantivo : **hundo blindala** = *hundo di blindo* (ne *hundo blinda*); **velo virginala** = *velo di virgino* (5). De to la regulo praktikala : Por savar, kad adjektivo devas esar formacata per la sufixo **-al-** videz kad ol equivalas « **di** » sequata da substantivo. > (5) **Muliero virgina** (o nur virga) = *muliero* qua esas virgina. Ma *velo* povas esar nur virginala, di virgino. On devas ne trouzar ta formaco, quale agas ula lingui, exemple la Germana. Precipue kun la propra nomi on uzez prefere prepoziciono : **la verki di Goethe** e mem plu bone : **la verki da Goethe** (ne la Goeth-ala verki) (1). > (1) On devas tradukar « genitivo » per -al nur kande la substantivo en genitivo esas nedefinita (indikas objekto nedefinita) e nule kande ol esas definita (indikas objekto determinita, aparta, konocata) quon montras l'artiklo. Exemple : *rejala kastelo* signifikas nur : *kastelo di rejo*, t. e. di ula, irga rejo, o *digna de rejo*. Ma, se on volas parolar pri *kastelo di* la *rejo*, on ne darfas dicar rejala kastelo. On dicos exemple : « En ica lando existas multa rejala kasteli, ma nur tri kasteli di la rejo » t. e. : « la rejo ipsa havas nur tri kasteli ». (*Progreso*, III, 413.) Ma on uzas **-ala-** por dicar : *segun la maniero di, analoga* *a la verki da, digna de* : **poemi Vergiliala, Anakreonala,** **dramo Shakespearala,** qui tote ne esas : poemi da Vergilius, e. c. (2). > (2) La sequanta noto di *Progreso* (IV, 220) pruvas, inter mult altra kozi, la neceseso dil sufixo *-al-*, kontre qua tante skribis adversi di Ido : « En ula Esp. broshureto me trovis traduko di D. *Geheimer* *Rat* per *sekreta konsilisto*. Ca exemplo klare montras per sua absurdeso la logikaleso di nia sufixo *-ala*. *Sekreta konsilisto* povas nur expresar, ke la konsilisteso di ta persono esas sekreta, t. e., ke on ne darfas savar, ke lu esas konsilisto. La konstanta publika uzado di ta titulo pruvas la kontreajo. La nomo Geheimer Rat, qua cetere nuntempe esas nur metaforo, volas expresar, ke konsili donenda da ta persono *koncernas sekretaji*, do il esas *sekretala* konsilisto. La uzo di *sekreta* esas korekta en *sekreta policisto* (D. *Geheimpolizist*), nam tala policisto ipsa esas sekreta, t. e. ula personi ne darfas savar, ke il esas policisto. (A.-J. Storfer.)« On povas questionar, kad on devas dicar *regul-ala* o *regul-oza*. Kelki tentesas rezonar tale : Nula de la du sufixi konvenas, nam *-al* signifikas simple : « relativa ad », e *-oz* signifikas « plena de ». On devus havar specala afixo por signifikar « konforma ad ». — Ni respondas : Kontree, la du sufixi esas justa e legitima en ica kazo; — *oz*, pro ke ol signifikas « havanta » : reguloza = qua havas regulo; e *-al*, pro ke ol expresas la maxim generala relato di kozoad altra; ni tradukas ol per « relativa ad », ma ni povus ofte tradukar ol per « dependanta de ». On povas do tre bone uzar *regulala* kun la senco dependanta de regulo », do « konforma a regulo ». Kun analoga senco ni uzas; *legala, normala, kustumala, konvencionala*, e. c. On povas tre klare uzar ia vorti : *legaleso, legaligar*, e. c. implikanta la kompreno di *legala* kom « konforma a la lego ».Cetere ti qui deziras (pro irga motivo) absoluta precizeso povas omnakaze uzar, sive *lego-konforma, regul-konforma*, sive (quale ni ja indikis : VI, 28) : *segun-lega, segun-regula;* same kam ni uzas : *kontre-lega, kontre-regula* (*Progreso*, VI, 595).« On devas ne restriktar tro multe la senco di nia sufixi, e ne interpretar li strikte segun la defini o traduki, quin ni mustas donar pri li en la lingui nacionala, e qui necese esas kelke tro preciza, pro ke li uzas vorti preciza di nia lingui. Singla de ta sufixi reprezentas generala ideo, to e. relato, quan ta traduki sugestas ma ne limitizas. On devas konsiderar, ke singla nociono kontenas multa gradi e nuanci; inter du o plura nocioni existas kontinua gradaro, tale ke ula nuanci povas preske indiferente tradukesar per un od altra sufixo, inter qui ol jacas. On devas do admisar larja uzo di la sufixi, tale ke lia domeni esez kontigua e lasez nul kazo extere; e mem se lia domeni kelkafoye mixas su an la limiti, ico nule esas defekto di la linguo o kulpo di lua adepti, ma natural e necesa konsequanto di la dicita kontinueso (*Progreso*, VI, 594).L'exemplo *regulala, reguloza*, ed altri simila posibla, esas inter la sufixi la analogajo di *pro, de* en ula kazi, o *pri, koncerne* en altri, inter la prepozicioni. Ex. : *mortar pro o de hungro; pri co, o koncerne co* (e mem *relate co*). La vicineso dil nuanci esas tante granda, ke on povas e darfas ulfoye selektar cis o trans la limito apene dicernebla. Lo importanta esas lore ke l'ideo restez klara e juste komprenebla. Kande l'adjektivo formacenda signifikas ne : *qua relatas,* *qua koncernas, qua apartenas a...* ma « qua esas... », lore nur la dezinenco **-a** sola esas uzenda : **letro responda** = letro *qua esas* respondo; **parolo konsolaca** = parolo *qua esas* konsolaco; **ento dea** = ento *qua esas* deo; **ruina kastelo** = kastelo *qua esas* ruino. Kande la vorto esas kompozita, ordinare on ne uzas *-ala*, ma nur *a-* Ex. : **omnadia, singladia, externaciona, supernaciona, internaciona, cadia, cayara, segunlega, kontrelega,** **senaqua, senkapa, senviva,** e. c. Ma povas divenar necesa uzar *-ala-* mem kun vorto kompozita, kande la klareso postulas lo. Exemple on dicos : **la muskuli avanbrakiala** (o : dil avanbrakio) mam *muskuli avanbrakia* signifikus : la muskuli *qui esas* avanbrakio.