# ARTIKLO Ek *Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido*, L. de Beaufront, 1925. Transskribita de https://ido.help/gramatiko/ --- 5. — L'*artiklo definita* (1) esas **la** por la du nombri; do lu esas nevariebla : **la domo** (singularo), **la domi** (pluralo). > (1) Pro kustumo generala, ni duras uzar en ica gramatiko l'adjektivi-participa « definita », « nedefinita », pri l'artikli ed ula pronomi, quankam certe plu justa epiteto esas dezirinda. Kande nul altra vorto indikas pluralo, sive per sua formo (finalo **-i**), sive per sua senco (nombro-nomo o nedefinita pronomo), on uzas **le**; nam altre on ne savus (per *la*) kad parolesas pri un individuo o pri pluri. Ex. : **le** *Gracchus*, **le** *Cato* (Kato); **le** *x*, **le** *y*, **le** *z*; *la cifri di ca konto esas tanta* *male formacita, ke* **le** *3 e* **le** *5 esas konfundebla a* **le** *8* (2). > (2) L'exempli kun **le**, tale kam mult altri analoga quin on povus donar, montras per su, ke tro granda simpleso gramatikala povas meritar forjeto. Nam, exemple, l'unikeso dil artiklo definita en Esperanto impedas tradukar la supera frazi, tamen ne desfacila e tre ordinara. Ma vere, kad esas laudinda e quon valoras gramatikal simpleso sakrifikanta, od alteranta l'expresado dil pensi? Cetere uli mondolinguana kelke blinde alegas la facileso e simpleso gramatikala. Preske sempre li oblivias, ke la facileso por lerno ne koincidas necese kun la facileso por apliko. Mem eventas, ke l'unesma ofras reale nur pura trompilo, se ol nocas o jenas la duesma. Kun la duimo di sua reguli e vorti Espo e Ido certe esus plu facile lernebla. Ma kad oli esus pro ico plu bona ? On lernas helpo-linguo dum kelka hori, dum kelka dii, ma on aplikas lu dum yari. Do questionesas : quo meritas prefero? lerno kelkete plu kurta, ma aplikado entravata e defektoza; o studio kelkete plu longa, ma aplikado senmanka e skopokonforma? En l'unesma kazo, *un* artiklo definita suficas; en la duesma kazo, certe *du* artikli esas necesa. 6. — On darfas elizionar la **a** final dil artiklo, remplasigante lu per apostrofo, tam egale avan konsonanto kam avan vokalo : **la charmo di la infanto** o **di l'infanto**; **la plumi di** **la ucelo** o **di l'ucelo.** Ma on atencez ne elizionar la artiklo, se ol destruktas la aspiro di la litero *h*. Do ne uzez **l'homo**, **l'hosti**, ma **la homo,** **la hosti.** Atencez anke evitar la miskompreno posibla. Do ne uzez : **la duro di l'afero**, nam aude on povus komprenar : **la duro** **di la fero**. Dicez do : **la duro di la afero.** Cetere l'eliziono en la artiklo esas *darfo*, nule obligo. On darfas uzar la formo **a l'**, **da l'**, **de l'**, **di l'** e la kontraktaji **al, dal, del, dil**, vice **a la, da la, de la, di la**, sempre reguloza, do senhezite uzebla (1). > (1) Dec. 588 : On admisas l'eliziono di l'artiklo avan konsonanto dop la vorti *da*, *de*, *di*. Ex. : *da l'regulo, de l'regulo, di l'regulo.*Dec. 713 : On adoptas la formi : *dal regulo e da l'regulo*, kun o sen apostrofo, pos la tri prepozicioni *da*, *de*, *di*.Dec. 949 : On admisas **al** (un vorto) kom abreviuro di *a la*, apud l'abreviuro *a l'* ja existanta. Pro analogeso a *dal*, *del*, *dil* ja admisita. 7. — On uzas l'artiklo definita en la du sequanta kazi : 1e Kande la substantivo (singulara o plurala) indikas la tota speco, od omna individui di la speco : **la leono ne esas** **tam kruela kam la tigro; la uceli flugas en la aero, quale** **la fishi natas en l'aquo.** 2e Kande ol indikas un o plura individui *determinita* di la speco : **la libri dil profesoro** (la komplemento : *dil profesoro* determinas *libri*); **querez la mediko** (la mediko kustumata, o qua ja venis; *mediko* signifikus : *ula* od *irga* *mediko*). Ecepte ta du kazi, on devas ne uzar l'artiklo, e mem esas konsilata omisar olu, kande la substantivo havas senco generala ne determinita, exemple en la proverbi : **Kontenteso** **valoras plu multe kam richeso; povreso ne esas vicio.** Konseque ico, on nultempe bezonas uzar l'artiklo kun la nomi di abstraktita enti, qualesi, vertui, e. c., nam ta koncepti ne esas koncepti di *speci*, e ne korespondas ad individua objekti : *fido, espero, karitato; kurajo, energio, esprito*, e. c., e. c. (On remarkis ke en l'anciena Franca, tala vorti esis uzata sen artiklo). Same pri la nomi di cienci, qui esas quaze propra nomi : *filologio, geometrio, fiziko*, e. c. Ma segun la regulo memorigita supere, ta nomi devas prenar l'artiklo, se li indikas *un* aparta kozo inter plura kozi : *la espero di Petro* (Petrus), *la kurajo di Alexandro* (Alexander), *la filozofio di* *Epikuro* (Epikurus), *la esprito di Voltaire*, e. c. Se on sequos ta regulo tre logikal, on sparos multa artikli, ed on igos la diskurso plu frapanta e plu « nervoza » (1). > (1) Ica lasta alineo esas prenita ek *Progreso*, I, 491. On anke ne uzas l'artiklo definita kun la propra nomi omnaspeca (mem di fluvii, monti, e. c.) nek kun la nomi komuna qui esas reale propra nomi, quale ti di la astri, sezoni, monati, dii. Kande la propra nomi esas preirata da titulo, on ne uzas l'artiklo : **rejo Henrikus IVa**, **Papo Pius Xa**. Ma on uzas lu, kande la propra nomo esas nur apoziciono a nomo komuna : **la genioza poeto Dante**, ed anke se la propra nomo akompanesas (preirata o sequata) da ula adjektivo : **la bela** **Helena, Alexander la Granda.** Rezume la artiklo definita uzesas nur kun substantivo expresata o tacata, tale ke en ica lasta kazo lu semblas remplasar ta substantivo : **Yen rozi; prenez la maxim bela** = *la* *maxim bela rozo* — **prenez le maxim bela** = *la maxim bela* *rozi.* On ne pensez ke « **la** » esas sempre necesa avan **maxim**; nam ol esas nedependanta de ca adverbo, quale on quik vidos. Advere on dicas : **ta homi sentas su la maxim felica** (*de la* *homi*, neexpresata); ma on dicas anke : **la homi sentas su** **maxim felica**, *kande*... Konseque on devas nultempe repetar **la** dop substantivo : **la homi maxim felica** (e ne : **la homi** **la maxim felica**). Same on devas ne uzar **la** avan **maxim**, sequata da adverbo : **venez maxim frue** (e ne : **la maxim** **frue**). Fine on devas uzar **la** kun la posedal pronomi nur kande to esas postulata dal senco (videz § 33). 8. — L'*artiklo nedefinita* (F. *un*, A. *a*, I. *un, uno, una*) ne existas en Ido. La senco nedefinita indikesas dal fakto, ke l'artiklo **la** ne preiras la substantivo. Kande on volas insistar pri la nedetermineso, on uzas **ula**, e por nedetermineso kompleta, **irga**. Ex. : **querez ula mediko, mem irga** **mediko en la urbo, ma ne retrovenez sen mediko, nam sola** **ni ne salvos l'infanto.** Kande on volas precize indikar la nombro 1, on uzas **un.** Ex. : **Un franko suficos.** 9. — *Artiklo partitiva* ne existas en Ido : **donez a me** **pano** = *donez a me la kozo nomizata pano*. Se on volas indikar parto o quanto nedeterminita, on uzas la prepoziciono **de** : **donez a me de vua pano, de vua pomi** (parto de vua pano, de vua pomi). Se on dicus : **vua pano, vua pomi**, la senco esus : *vua tota pano, vua omna pomi.* Same on uzas **de** kun pronomo (por ta ideo partitiva) : **Yen kremo, prenez de olu** (poke o multe? pri co on ne precizigas; la quanto restas tote nedeterminita). Ma on povus precizigar, *se on volus* : **prenez kelke, multe de olu.**