# LA KOMPOZAJI E LA SUFIXI Ek *Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido*, L. de Beaufront, 1925. Transskribita de https://ido.help/gramatiko/ --- En la kompozaji dil klasi 5 e 6-ma (vid. p. 168) on *darfas* omisar, se nur la senco restas klara, afixi quin on expresus en derivaji. Mem en ula kazi on *devas* ne expresar li. Exemple, on dicas **tadia, cadia, omnadia, singladia** malgre la derivajo *diala*. Same : internaciona, dukapa, trifolia (3), longhara, malgre la derivaji *nacionala, kapala, folioza, haroza*. Pro quo on adjuntus a ta derivaji elementi neutila? Nulo ya mankas en *internaciona, dukapa, trifolia, longhara* (1). > (3) Okazione di ta vorti ni citez *Progreso*, VII, p.497 : « On ne darfas dicar, ke *unkorniero* esas ento karakterizata per la qualeso *unkorna* : ico apartenas a la logiko Esperantala, e duktus ad ico : ento bela = *beliero!* Se *unkorna* esas suficanta, *unkorno* anke esas tala. E *tripedo, trimasto* anke esas bona e suficanta. Ma on adoptis *unikorno*, pro ke ol esas specala animalo, ne irga animalo havanta un korno (ex. rinocero); *uniforma*, pro ke ca vorto nule esas sinonima di *un-forma*; *centifolio* nule signifikas : qua havas cent folii, ma speco di planto; e simile on ne dicas *milpedo*, ma *miriapodo*. *Bipunto* esas ensemblo di *du* punti superpozita, do plu preciza kam *du-punto* o *duopla punto*. Reale omna *reala* bisencesi esas evitita.Cetere, quale ni ja dicis, la prefixi *mono-, bi-, quadri-*... esas tre utila, nam li signifikas precize : *havanta un, du, quar*... On devas dicar ne *du-pedo, quar-pedo*, ma *bi-pedo, quadri-pedo*. » > (1) « On ne vidas quon povus signifikar la substantivi neutra *longharo, senfingro*; e la substantivo *internaciono* povus signifikar : naciono inter (la ceteri), do esas multe plu klara dicar *internacionajo* = ulo internaciona. Do existas nula praktikala bisenceso, se on ne fabrikas artificala exempli. Se *senfingri* povas dicernesar de *sen fingri, senfingro* (homo) povas tam bone dicernesar de *sen* *fingro*. E, quale ni dicis (p. 217-8), on darfas uzar por plua klareso : *senfingra homo* (*Progreso*, VII, 495, noto). Ma kontraste, on *devas* ne omisar la sufixo, se lua manko povus efektigar miskompreno o se vera ambigueso rezultus praktike de ta omiso. Exemple, se me dicus : **esas agreabla** **vivar kun bonhumoro e desagreabla vivar kun malhumoro,** preske omni komprenus : *esas agreabla vivar kun bona* *humoro e desagreabla vivar kun mala humoro*. Nur pos reflekto on divinus, ke me intencis dicar : **esas agreabla vivar** **kun bonhumorozo** (homo bonhumora) **e desagreabla vivar** **kun malhumorozo** (homo malhumora). Do uzez *bonhumorozo* e *malhumorozo* por preventar omna miskompreno. Pri *sejorno* qua duris dum non dii me dicos : mea *nondia* sejorno, pro ke vere ta sejorno esas *nondia*. Ma pri soldati qui restis kaptita dum non dii me ne dicos : la *nondia* kaptiti, ma : la *nondiala* kaptiti, nam certe li ne esas *nondia* quale mea sejorno. Same pri la muskuli dil *avanbrakio*, me ne dicos : la muskuli *avanbrakia*, nam li ne esas « avanbrakio », li nur koncernas olu. Me do dicos : la muskuli *avanbrakiala*. En *Progreso*, VII, p. 217, lektesas ica tre utila remarko pri la temo : « Se l'adjektivi kompozita divenas dusenca per substantivigo, la kauzo ne esas sempre la manko di ula elemento. Exemple, l'adjektivo *sen-hara* esas kompleta : nula elemento mankas : *homo sen-hara* esas *homo sen haro*. Ni povas do substantivigar ol, e dicar : *sen-haro* (tre prefere : *kalvo* de *kalva* L. B.); ne nur *senharozo* o *senhariera* ne esas necesa, ma li esus nelogikal e nejusta. E tamen *sen-haro, senhari* povas esar dusenca, komprenesar kom *sen haro, sen hari*. Same *sen-laboro, sen-labori* ed omna simila kompozaji (tre multa!) Se on volus evitar omna posibleso di dusenceso en tala kazi, oportus, sive uzar specala sufixo equivalanta a sen, quale D. *-los*, E. *-less*, sive pozar la prepoziciono *sen* dop la substantivo, segun la propozo di Sro de Janko (II, 152) (1) : *har-sena*, genitus *har-seno, har-seni*, qui ne esus ambigua; ma li esus stranja e poke rikonocebla (2). Pluse on devus aplikar (logikale) la sama regulo ad omna prepozicioni (3), e dicar : *mar-suba, ter-ena, nacion-intera!* Ma se on ne volas irar til ta extrema konsequanti (or nulu aprobis li o mem semblas pronta aceptar li), on devas aceptar la nuna sistemo, qua esas suficante klara e logikala, e qua genitas nula dusenceso *en la praktiko.* » > (1) On rilektez pri ca temo la tre saja artiklo : *Kompozo per* *prepozicioni*, da Sro Jespersen (III, 402). Komparez l'artiklo da Sro Pivet pri la sama temo (I, 403). > (2) Me adjuntas : Or ne semblas esar la skopo di L. I. fabrikar vorti « stranja e poke rikonocebla ». Ol destinesas ad altro kam ad esar ludilo por kelki, o materio por subtilaji ne atingebla facile dal komuna raciono. L. B. > (3) Do kompozaji tala kam : *ir-ekar, ir-transar, ir-traar, ir-enar,* *ir-preterar; dic-kontrear, port-adar* (ad-portar), *jet-forar* (for-jetar) e. c. (L. B.) En noto Sro Couturat adjuntis : « Existas moyeno tre simpla por evitar la dusenceso di *senharo, senhari*, se ol semblos ulfoye timinda : nome, uzar la vorto *homo*, e dicar : *senhara homo* (o *senharhomo*), *senhara* *homi* (o *senharhomi*). Pluse, se nula sufixo esas necesa por indikar *homo* (sengenra), ni havas *-ul* e la sufixo *-in* por indikar la homuli e homini rispektive. On povus do dicar tre bone, exemple : « La *senharuli* esas plu multa kam la *senharini* » (ma esas plu bona uzar *kalvo*, do *kalvuli, kalvini*) (4). On memorez bone, ke la derivaji e kompozaji esas generale *abreviuri* : on nule *devas* uzar li kande li esas neklara o dusenca; en ta kazi on *devas* uzar la expresuri kompleta. Exemple, se *petrolnavo* divenas praktike dusenca, on devas dicar, sive *navo portanta petrolo*, sive *navo movata per petrolo*. Simile, se *senhari* esas dusenca, on devas uzar *senhara* *homi* » (1). (O *kalvi*, se ta vorto suficas por l'ideo L. B.) > (4) Quankam, segun III-201, *kalveso* ne esas kompleta senhareso (tre vere), tamen en la vivo ordinara *kalva, kalvo, kalveso, kalvulo,* *kalvino* solvas sat bone la questiono, e juste pro ico me propozigis *kalv* DFIS, qua adoptesis. Ex. : *la kalvuli esas plu multa kam la* *kalvini.* > (1) *Progreso*, VII, p. 218, noto.