# REGULI DI DERIVADO * Ek *Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido*, L. de Beaufront, 1925. Transskribita de https://ido.help/gramatiko/ --- > ***Bibliografio.** — La precipua verki pri la Derivado esas : L. Couturat : *Etude sur la Dérivation dans la Langue internationale*, 1907, ma lore ne vendita, 2ma edituro (1910) e tradukuro : *Studio pri la Derivado en Linguo internaciona* (Paris che Delagrave). — *Dérivation et composition dans la Langue internationale* (*Ido*) par L. Lebasnier, directeur d'école (Paris, che Chaix, 1912) : tre klara broshuro por skolani. — Plura artikli en *Progreso* Ni 8 e 10, ed un (pri l'adjektivo substantivigita) en no 38. De ta artikli, ni furnisas en noti extraktaji suficanta por evitar konsulto di la revuo e precipue por la maxim multi qui ne havas lu. En la derivado per dezinenci konsilesas departar de la verbo (se lu existas) o de la substantivo por facar l'adjektivo o la adverbo. Ma to ne esas absolute necesa, nam on povas, departante senselekte de irga ek ta vorti, ritrovar la ceteri. On notez lo sequanta : 1e Substantivo nemediate formacita de verbo signifikas nature la ago o la stando expresata da ta verbo. Ex. : **laboro** = *ago laborar*; **jaco** = *ago jacar*; **langoro** = *stando langorar*; **emocar** = *stando emocar, sento emocar.* **Konsequo.** — Inverse on darfas formacar verbo nemediate de substantivo, nur se ta substantivo expresas ago o stando. Exemple, de *paco* on darfas formacar la verbo **pacar** = *esar en paco*, pro ke *paco* esas stando; ma de *domo* on ne darfas formacar la verbo **domar**, qua havus nula senco, *domo* expresante nek ago, nek stando (1). > (1) Esus kontrea a bona interkompreno, en linguo internaciona, formacar verbi nemediate de radiki nomala, to esas ne verbala, lasante al komuna raciono la sorgo trovar la senco. Komparante nur en nia lingui Europana ita ad ica, on konstatas, ke la relato inter verbo e substantivo esas tre variiva e mem tre kapricoza : en la Franca, *plumer* = *desplumizar*, ma, en la Angla, ol prefere = *plumizar*. Dum ke *plumer*, quale ni dicis, signifikas en la Franca *desplumizar*, la verbi *plomber*, *dorer* signifikas *plombizar*, *orizar* e *brouetter* = *bruetagar*, *bruetportar*. E qua sencon havus *bazardar*, segun la F. familiara *bazarder*? Fine, Sro Couturat remarkigis, ke *dokumentar* signifikus por Franco *dokumentizar*, *provizar per* *dokumenti*, e por Cheko *pruvar per dokumenti* (*Progreso*, I, 337).Quon signifikus *domar*? En la Angla, *to house* = *pozar en domo*, *sub tekto, en hangaro, lojigar o shirmar*; en la Germana, la verbo *hausieren*, tote analoga, signifikas... *kolportar* (t. e. *irar de domo a* *domo por ofrar vari*). On vidas quala fonto de miskompreni esus tala « facileso » formacar verbi nemediate derivita (de nomala radiko)! E ni citas la du lingui qui maxime praktikas ta tro « komoda » derivado (*Progreso*, IV, 233). 2e Adjektivo nemediate formacita de substantivo signifikas : *qua esas* (-). Ex. : **responda letro** = *letro qua esas* *respondo*; **ruina kastelo** = *kastelo qua esas ruino*; **ora vazo** = *vazo qua esas oro*. (Same pri omna adjektivo di materio.) **Praktikal moyeno.** — Por savar kad on darfas uzar adjektivo nemediate formacita de substantivo, suficas vidar, kad on darfas remplasigar lu per la substantivo en apoziciono : **respondo-letro, ruino-kastelo, oro-vazo.** **Konsequi.** — On darfas e devas substantivigar adjektivo per la nura chanjo di dezinenco (2). L'adjektivo tale substantivigita nemediate povas signifikar nur : *to quo* *esas...* (irge quon « to » reprezentas, *ento* o *kozo*) : **belo,** **malado** = *homo bela, malada*; **dividendo** = *nombro dividenda* (1); **plano** = *surfaco plana*; **parazito** = *parazita homo,* *bestio o planto* (2). > (2) Ta procedo esas naturala en la mento di la homo. Nia lingui formacas nemediate substantivi de adjektivi : *die Heiligen* D., *all* *the saints* E., *tous les saints* F., *omnes sancti* L. e. c. Ta derivo esas perfekte klara e logikala. Altraparte esas racionala, ke du vorti diferanta nur per la chanjo dil dezinenco expresas *la sama koncepto* *en du gramatikal funcioni diferanta*. Fine per l'etimologio ni vidas, ke omna nomi komuna esis origine adjektivi, e pokope uli divenis substantivi. Exemple, en la Franca, *domestique* esis nur adjektivo e signifikis *domala*; nun ol esas pluse substantivo kun la senco **(domala) servisto**; **lanjo** *signifikas* : *facita ek* **lano**; **linjo** signifikas : *facita ek* **lino.** Ankore nun la procedo uzesas : **direkteblo** = *direktebla aernavo*; **automobilo** = *automobila veturo*. > (1) Certe nulu komprenos : homo dividenda. > (2) La kuntexto o la cirkonstanci impedas miskompreno. Cetere on sempre darfas tote precizigar per l'expresuro kompleta. (Videz l'apendico « Substantivigo dil adjektivo ». Kontree, on ne darfas uzar adjektivo nemediate derivita vice genetivo (kazo dil komplemento posedala, t. e. vice la prepoziciono **di**) : se **gardena urbo** ya signifikas *gardenourbo*, **gardena pordo** ne povas signifikar *pordo di gardeno* (ma on darfas dicar : **gardenpordo** o **pordo gardenala** (3). > (3) Videz la sufixo *-al*. 3e Adverbo nemediate formacita de adjektivo signifikas : *en maniero* (tala) (4) : **bele, rapide** = *en maniero bela,* *rapida*; **noktale** (de l'adjektivo noktala) = *en maniero noktala* (**noktale vestizita** = *per vesti di nokto*) (5). > (4) « Maniero » uzesas hike en sua maxim ampla senco. Ula adjektivi (*quanta, tanta, multa, poka, kelka, omna, singla, plura,* la kardinala nombral adjektivi, e. c.) genitas, pro lia senco, adverbi qui implikas ideo di quanteso. Ma, mem en ta kazo, la supere donita regulo cd expliko restas vera, nam, relate ago, la quanteso o la nombro esas manieral cirkonstanco : *li venis plure, single, omne* indikas reale « quamaniere » li venis. **Il laboris tante** = *en tanta* *maniero*. > (5) **Nokte** (de nokto) = *dum la nokto, en nokto*. (Videz la manieral adverbi en l'unesma parto.) Inverse, de adverbo darfas venar direte nur adjektivo signifikanta : *qua esas talsorta, talmaniera* : **frua** = *qua* *eventas frue* (frua veko, frua legumo); **balda** = *qua eventas* *balde* (balda respondo); **quaza delikto** = *ago konsiderata* *quaze delikto* (6). > (6) « Quaze delikto » tre diferas de « kom delikto ». Exemplo di vorto-familio : **parolar, parolo, parola** (qua esas parolo) : **parola promiso**; **parole** (per parolo) : **il promisis parole...** Ma tala familii esas rara. Mem importas ne opinionar, ke irga radiko povas *nemediate* genitar la quar speci : verbo, substantivo, adjektivo, adverbo per nura chanjo di la dezinenco. Precipue, *verbo darfas derivesar nemediate de adjektivo* *nur se la radiko di ta adjektivo esas verbala*. Verbo quale **sanar** havus nula senco : *sano* = ento sana, homo sana, ma ne la *stando esar sana* o *saneso*; on do devas dicar : **sanesar** = esar sana, e **sanigar** = *igar sana.* Pro plu forta motivo, nula verbo darfas venar nemediate de adverbo primitiva o de partikulo nevarieba, nam evidente la radiko ne esas verbala. Verbi quale **fruar, baldar, perar, cirkumar, transar, proximar** havus nula senco. Inverse adjektivo nemediate formacita de verbo ne povas havar la senco di participo aktiva o pasiva (altre la sufixi **ant, at**, e. c., nule utilesus e ne havus senco). Exemple, **instrukta** ne povas remplasar **instruktanta**, o **instruktiva** (nek mem **instruktala**); **obedia** ne povas, konseque ne darfas remplasar **obedianta, obediema,** **obediera**, e. c.