# REGULO DI ANALIZO O DESKOMPOZO Ek *Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido*, L. de Beaufront, 1925. Transskribita de https://ido.help/gramatiko/ --- Se, pos lekto atencoza, vu ne komprenas bone la kompozajo, procedez tale : *Deskompozez lu*, se ol apartenas al 1, 2, 3 e 4esma klasi, *irante de lua lasta elemento al unesma* : **fer-voyo** = *voyo* (ek) *fero*; **vapor-navo** = *navo* (movata per) *vaporo*; **dormo-chambro** = *chambro* (por) *dormo*; **skribo-tablo** = *tablo* (por) *skribo*; **kap-kuseno** = *kuseno* (por la) *kapo*; **sabro-frapar** = *frapar* (per) *sabro*; **hers-agar** = *agar* (per) *herso*; **partoprenar** = *prenar parto* (en); **tipo-skribar** = *skribar* (per) *tipo*; — **ciel-blua** = *blua* (quale) la *cielo*; **graco-plena** = *plena* (de la) *graco*; **lenso-forma** = *qua havas la formo di* *lenso*, **simio-kapa** = qua havas kapo di simio (1); — **enirar** = *irar en*, **ek-irar** = *irar ek*, **preter-pasar** = *pasar preter*, **ad-portar** = *portar ad*, **ek-pulsar** = *pulsar ek*. > (1) Komparez *lenso-forma* a F. pisciforme, lentiforme, e. c. La motivo dil supera regulo e di tala iro, por la deskompozo di ta 4 klasi de kompozaji esas ke, en li, la elemento determinata esas sempre la lasta, ed olua senco determinesas dal unesma elemento. En **dormo-chambro**, *chambro* determinesas da *dormo*; en **simio-kapa**, *kapa* determinesas da *simio*. Ma por la 5 e 6esma klasi de kompozaji, sequez l'ordino di la elementi quan vu trovas lektante li. Cetere maxim ofte ta ordino korespondas ad olta quan li havas en multi de nia lingui, e pro to on komprenas li ordinare per simpla lekto. **Ex.** : **sub-mara** = *qua esas sub maro*, **super-natura** = *qua* *esas super la naturo*, **inter-naciona** = *qua esas inter nacioni*; **un-dia** = *qua evas* (od evis) *un dio*, **cent-yara** = *qua evas* (od evis) *cent yari* (2); **ca-dia** = *di cadio*, **omnadia** (3) = *di omna dio*, **taspeca** = *di ta speco*, **talaspeca** = *di tala* *speco*, **samtempa** = *di sama tempo* (1), **granda-nombra** = *di granda nombro, qua prizentas granda nombro*, **blu-okula** = *qua havas blua okuli*, **groskapa** = *qua havas grosa kapo* (2). > (2) *Cent yari* = *yarcento*, quale *dek yari* = yardeko.« *Centyaro* ne povas esar sinonima di *yarcento*; ol esas la substantivo di *centyara* = qua havas centyari e konseque tradukas F. *centenaire* (sive homo, sive altra ento, ex. querko). Se on volas indikar ne ambigue qua speco di ento, on devas simple nomar ol : *centyara homo, centyara querko*. Evidente (remarko generala e tre importanta) on ne povas postular, ke kompozita vorto expresez omno; e se kompozajo ne suficas por expresar la penso, *on ne uzez ol*. Nultempe on esas obligata uzar kompozita vorto! (*Progr.*, VII, 496.) Ma sempre la helpolinguo *devas* expresar klare ed exakte la penso. Se ol ne povus lo, ol esus refuzenda e forjetenda, nam ol adportus al mondo, ne solvuro, ma vera mistifiko. > (3) « On devas dicar *omnadia, ne omnadiala*; nam quo esas *omnadio*? Nula dio! (*Progr.*, VII, 497.) > (1) « Existas nula nekonsequo inter *samtempa* e *samtempano* : du eventi esas *samtempa*, ne *samtempana*, pro ke li eventas *samtempe* (en la sama tempo). — On devas analizar direte la kompozita vorti per la simpla komuna raciono, e ne serchar reguli subtila e neutila, qui nur komplikus ed obskurigus kozi simpla e klara per su. » (*Progreso*, VII, 497.)« On ne povas dicar, ke la derivado en Ido dependas de la *speco* (gramatikala) di la radiko, nam kontree, ni emendis ica defekto di Esp. : la derivado dependas nur de la *senco* di la radiko. Omna subtila reguli propozita por ico semblas tote neutila. Esas anke nejusta asertar, ke por komprenar vorto derivita de « radiko kompozita » on devas serchar la senco di ca « radiko » : nam ofte ca « radiko » havas nula senco. Exemple *samtempano* havas tote klara senco, dum ke *samtemp* havas nula senco : nam quo esas *samtempo?* Nula speco di *tempo!* (*Progreso*, VII, 497.) > (2) *Blu-okula, long-hara, gros-kapa* e. c. memorigas tre justa remarkigo en *Progreso*, VII, p. 496 : « En tala kompozaji on ne povas parolar pri elemento precipua o determinata : la du elementi esas ne subordinita, ma koordinita, ed on povus preske permutar li kelkafoye, ex. *okul-blua*. Lia senco esas tote klara sen irga sufixo. Vane on objecionas, ke on povas substantivigar li : *bluokula*, e. c. esas esence adjektiva. Duesme, mem se on substantivigas li, eventos nula bisenceso, se on sorgas egardar ica regulo di komuna raciono : *Nultempe formacez kompozajo por expresar ideo qua povas esar* *expresata tam kurte per la simpla elementi.* Dro Talmey bone montris, ke on ne darfas dicar *redvango*, vice *reda vango*, *grandurbo* *vice granda urbo* (kulpo quan facas ofte nia Germana samideani). Do on povas sen ula detrimento dicar *Red-pelo* por F. *Peau-Rouge*, nam *peau rouge* dicesus *reda pelo.* »Pose Sro Couturat dicas pri *triangulo, trimasto, centyaro, milpedo* : nu, anke ici ne esas bisenca.. Praktike memorez, ke on deskompozas komencante per la fino, se la kompozajo unionas *substantivo* ad altro (1, 2, 3esma klasi) o *prepoziciono* a verbo (4esma klaso). Altrakaze on sequas l'ordino di la elementi (5. e 6esma klasi). La relato inter la elementi dil kompozajo esas tacata : *quale* en ciel-blua, *por* en dormo-chambro, *per* en sabro-frapar; ma, quale on vidis supere, la spirito trovas lu facile. En ula kazi, la relato esas la liganta konjunciono *e*. Ex. : **sekretario-kasisto** = sekretario *e* kasisto; **kapitano-instruktero** = kapitano *e* instruktero.