# SUBSTANTIVIGO DIL ADJEKTIVO Ek *Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido*, L. de Beaufront, 1925. Transskribita de https://ido.help/gramatiko/ --- Unesme importas precizigar bone la justa signifiko dil vorto « adjektivo » (qualifikanta). Yen to, quon skribis pri ta punto la ciencoza filozofiisto L. Couturat, nia regretata pioniro : « Adjektivo (plu precize : adjektival radiko) tote ne indikas la abstraktita qualeso, ma la konkreta ento qua « posedas » ta qualeso, e qua tam multe diferas de ta qualeso, kam la habitanto diferas de sua lando o la mestieristo de sua mestiero (4). La radiko **blind** expresas ulo **blinda**, e ne la blindeso; konseque **blindo** = **ento** (praktike homo) **blinda**, e tote ne la **blindeso**. Same **belo**, **bono** ne povas indikar la **beleso,** la **boneso** (quale se la sufixo **es,** o **ec,** havus nula senco e nula valoro), nek felico la feliceso, nek fiero la fiereso, e. c., e. c., ma nur la enti, qui posedas ta qualesi. » (1). > (4) E vere, F. **grand** ne equivalas *grandeur*, **grandeso**, nek **pauvre** esas identa a *pauvreté*, **povreso**. Li do ne indikas la qualeso ipsa, ma indikas, nomizas la ento karakterizata da olu : *la povra* o *povro*, *la* *granda* o *grando*. Nam, dicis Leibniz : « Discrimen adjectivi et substantivi in lingua rationali non est magni momenti. » *Granda* e *grando*, *povra* e *povro* fakte nomizas ento konkreta e diferas nur gramatikale. > (1) *Progreso*, I, 389. Reale la substituco di o a a substantivigas la adjektivo, ma ol ne homigas lu. Icon agnoskis Sro Couturat per ica vorti : « Certe, **substantivigar** adjektivo ne esas necese **personigar** ol. **Belo** nur signifikas « bela ento » (persono o kozo indiferente), nam la finalo **-o** di la substantivo aplikesas tote egale a personi ed a kozi. Ma hike aparas motivo, **ne plus** **di logiko,** ma di simpleso : se on bezonas distingar la kazo di persono e la kazo di kozo, on havas ja la sufixo **-aj** por la kozi : do ne esas necesa uzar altra sufixo : to esas nur praktikal konvenciono di « komuna raciono ». Remarkez bone, ke la substantivigo di adjektivo ne implikas plu l'ideo di kozo kam l'ideo di persono; **belo** vice **belajo** esus tam konvencionala kam **belo** vice **bela viro** (2). Ma l'ideo ipsa dil adjektivo maxim ofte implikas, sive ideo di persono, sive ideo di kozo : **acido, dezerto, vakuo,** e. c., povas (naturale) indikar nur kozi; **avaro, blindo, malado,** e. c. povas indikar nur personi (o vivanti). Do en omna kazi en qui povas aparar praktike nula dusenceso, on darfas substantivigar *direte* l'adjektivo : to esas simpligo e sparado di neutila sufixo. Nur en kazo di reala dubo on uzos **-aj** por distingar la kozi (3). > (2) Do on substitucus un konvenciono ad altra, nam, per su **-o** indikas nur substantivo, quale **-a** indikas nur adjektivo. E kad ni ne devus serchar anke marko specala por la substantivi (nekontebla) di ago, di stando, quale **amo, sufro, emoco, laboro, angoro, anxio,** e. c. Pro quo nur la **kozi,** o la **homi,** e ne la **agi** e la **standi** havus la privilejo di marko propra e tote specala? Se on alegos la logiko, me sen hezito respondos : Por ni la logiko devas esar **moyeno, ne skopo.** Icon me ja dicis plurfoye. Kun superlogiko, forsan ni obtenus linguo plu logikoza. Ma me tote ne esas konvinkita, ke ol ne esus tro komplikita e neutile min simpla por la maxim multi. Or ni ne laboras por la logikozi unesme, e mem min multe por la superlogikozi, ma por omna posibla uzonti di la helpolinguo. (L. B.) > (3) *Progreso*, I, 565. Ni remarkigas, ke « **le beau, le vrai** », e. c., **en su**, segun la koncepto di Platon ed Aristoteles (qua darfas esar expresata ankore per **la belajo, la verajo**) nun esas plu ofte expresata dal Idisti per la pronomo **lo** e l'adjektivi : **lo bela,** **lo vera,** e. c. (1). > (1) Videz ye la « Pronomo « lo ». — **Lo** esas **pronomo** per sua senco intima : *to quo esas...* Altraloke Sro Couturat dicabis : « L'ideo di **persono** o di **kozo** esas nur implicita, tacite o spontane adjuntita; kompreneble ol impedas la strikta renversebleso, t. e. devas desaparar kande on rivenas de la substantivo a la adjektivo. Ma esus same arbitriala, same kontrea a la strikta renversebleso, pozar : **belo** = **bela kozo** (*belajo*) kam pozar : **belo** = **bela homo o persono**. La du esas egale kontre la logiko, o plu juste, exter la logiko. Segun la strikta logiko, on devas tacar nulo, ed expresar omna elementi di l'ideo : l'ideo di persono, per la vorto **homo**; l'ideo di **kozo**, per la vorto **kozo** (o per la sufixo **-ajo**). Apene on bezonus alterar **hom** en **-om** (sufixo propozita da Sro de Janko), nam, danke la posibleso di eliziono, **bela** **homo** = **bel' homo**. Rezume, segun strikta logiko, on devus sempre uzar sufixo, sive por la personi, sive por **kozi**... « Pro quo ni ne adoptis tala sufixo? Simple pro ke praktike ol ne esas necesa. Nam, pro ke on havas sufixo specala por indikar la kozi, nome **-aj**, on ne bezonas sufixo specala por indikar la **personi** : l'absenteso di sufixo suficas por to (ne obliviez, ke la questiono ne plus esas di strikta logiko, sed (ma) di praktikal komodeso... « Mem la sufixo **-aj**, por la kozi, devas uzesar nur en kazo di bezono, t. e. nur kande l'adjektivo substantivigita povus esar dusenca, e signifikar persono. Nam existas tre multa vorti, precipue en ciencal e teknikala linguo, qui esas adjektivi substantivigita ed indikas kozi : **astringivo,** **nutrivo, konduktivo** (2), e. c., esas esence ed evidente nur kozi; esas do tote neutila adjuntar a li la sufixo **-aj**. Same en matematiki on parolas pri **kompozanto, rezultanto, determinanto, varianto**... (1). > (2) Hike on povas remarkar, ke persono anke esas **nutrivo** che la kanibali; ke persono povas esar **konduktivo** (ex. en elektrala cirkuito), e. c. > (1) Kad tala vorti esus per **-o** (substitucita a **-a**) substantivi *Aristotelala*, e povus kom tala uzesar da la cienco? (L. B.). — Sro Couturat tre remarkinda specalisto pri filozofio, skribis tre vere : « Kande Platon (ante Aristoteles) volis expresar **l'ideo**, **l'esenco** di la bela kozi (belaji), il uzis l'expresuro : **la bela en su**. Ma to esas nur altra nomo di la beleso (kun la cirkonstanco filozofiala, e ne linguala, ke il konceptis la **beleso** kom existanta « en su », exter la belaji, do exter la **beleso** di ca o ta belaji)... « Nule on bezonas adjuntar -aj a tala vorti, tante plu ke li ne indikas propre kozi plu kam personi... (On darfas tre bone dicar **konsequanto**, nam ta vorto ne povas indikar homo, ma nur propoziciono o fakto; e. c.) » (2). > (2) *Progreso*, I, 555-56. Nun kande ni expozis la questiono tal quala nia Akademio mantenis ol, pos diskuti e studiado, ni konocigos propozo, quan facis, la unesma, ed unesme en formo di questiono, Sro de Janko, qua mortis dum la milito pos esir vice-sekretario dil Akademio : « Pro ke la pronomi : **unu, ulu, altru, nulu, omnu, irgu,** omni signifikas homi, kad on povus (darfus) analoge, aplikar l'afixo -u a l'adjektivi por donar ad li senco simila? exemple **la blondu** — la blonda homo, **la modestu** — la modesta homo; e. c.? » (*Progreso*, I, 307.) Sro Couturat respondis : « Ca sugesto esas interesanta e meritas studio. Nun on uzas en ca senco simple la substantivo : **blondo, modesto**, e. c. E co havas nula malavantajo (desavantajo), nam, kande on parolas pri kozi, on uzas la sufixo **-aj**, specala por ca kazi. » Ni dicez quik, ke la propozo di Sro de Janko rezultis de fundamental eroro pri la valoro dil dezinenco -u. Il ipsa agnoskis lo pose. La dezinenco -u selektesis da « Ido » (me) en la reformoplano, *tote ne* por homigar **un, ul, altr, nul, omn, irg**, ma unike por pronomigar li, quo esas tre diferanta. Mem me propozabis **icu, istu**, *tote ne* por homigar **ic, ist** (diveninta **it**), ma por pronomigar li, per la substituco di -u al dezinenco adjektivala (a) di **ica, ista**. La -u esis ed esas ankore nur pronomal dezinenco, quale -a esis ed esas ankore adjektival dezinenco. -u formacas individuala, ma ne homala *pronomi*. Kad ankore nun ni ne uzas omnainstante l'unu, l'altru, kom *pronomi, pri enti nule homa, mem nule bestia?* Cetere Sro Couturat dicis : « Ni memorigas insiste, ke la finalo- u nule indikas la personi, ma karakterizas la **pronomi** (*Progreso*, II, 602). Sualatere Sro de Janko skribis : « Til nun semblis a me, ke la finalo -u esis institucata por indikar personeso; sed (ma) nun aparas, ke ol indikas simple pronomo (1). > (1) Forsan ta konstato inspiris a lu la penso ofrar pose **-u** kom specala karakterizivo dil prepozicioni. Semblas do, ke se on komprenabus bone la valoro pronomala di -u, on ne pensabus ad olu por homigar adjektivi, o plu juste adjektival radiki. Tamen, pos dicir : « Sed (ma) en ta rolo (di pronomo) ol semblas a me tote ne utila, nam omnu vidas, kad la pronomo esas o ne sequata da nomo » (ma nultempe la pronomo sequesas da nomo, pro ke ol *remplasas* nomo), Sro de Janko mantenis e mem generaligis sua propozo pri la personigo (homigo) dil adjektivo dicante : « Uzez la finalo -u por personigar omna adjektivi indiferente : ' ulu venis. Quu venis? Icu esas genio. Anke la bonu pekas. L'amantu esas blinda ' » (2). > (2) *Progreso*, III, 278. Pri l'unesma propozo (videz p. 198) Sro Couturat respondis : « La finalo -u indikas personi (exakte : *individui*) nur en la pronomi, ne en la substantivi. Teorie, on devus adoptar ed uzar du sufixi, un por la personi, altra por kozi (3); ma praktike, un sola suficas por distingar la du kazi, e mem ol esas necesa nur en kazi di posibla dusenceso. > (3) E la agi? (Videz pag. 196, noto 2) Se on respondos, ke la senco ipsa dil radiko indikas, ka la vorto expresas ago substantive, me replikos, ke la senco dil radiko indikas, ka la vorto expresas homo o kozo sammaniere. « Lasta remarko : en la pronomi la plurala formo (per **-i**) sempre korespondas a la singulara per **-u**, nam la singularo per **-o** indikanta nedeterminita kozo, ne povas havar pluralo (se on vizas plura kozi, ta kozi esas pro to ipsa determinita, e konseque on devas dicar : **ta kozi, multa kozi, altra** **kozi,** e. c., e ne simple, **to, multo, altro**...). Ma, se on adoptus la propozo di Sro de Janko, la formo per **-o** indikanta determinita kozi, povus e devus havar pluralo, qua esus necese la formo per **-i**, segun la generala regulo : **bono, boni** (L. **bonum, bona**); ed on devus inventar altra pluralo por la formo per **-u**. Ma to ipsa montras, ke ta formo ne esas admisebla, e ke on devus uzar specala sufixo konservenda en pluralo; ex. : **bonomo, bonomi**. La rezultajo esus nur renversar la nuna regulo, t. e. uzar ula sufixo por personi, e nula sufixo por la kozi, quo esus « arbitriala » o konvencionala. On dicus **bonomo, bonomi**, vice nia **bono, boni**, e **bono, boni** vice nia **bonaji** (1). > (1) *Progreso*, I, 556-557. « Konseque, la distingo di la personi (per **-u**) (2) esas utila nur en la pronomi, e ne en la substantivi nek en la adjektivi; nam la senco ipsa di substantivo indikas persono o kozo, ed adjektivo sempre referas a substantivo expresita o tacita. Cetere ta distingo esas nule logikal, sed (ma) pure praktikala : la logiko ne distingas personi o kozi, omni esas logike « objekti » od « enti ». Pro to, la finalo **-o** di la substantivi ne signifikas plu kozo kam persono, sed (ma) simple « **objekto** od « ento » (3). > (2) Me repetas, ke **-u** indikas tote ne direte **homi**, ma **individui**, quo esas tre diferanta. > (3) *Progreso*, I, 554. Pri la duesma propozo di Sro de Janko. (Vid. p. 199.) Sro Couturat respondis « ... l'uzado di **-u** quale (kom) finalo dil adjektivi substantivigita (personigita) konstrastus krude kun la finalo **-o** di la propra (primitiva) substantivi, quan il intencas konservar. Videz la frazo, quan il citis quale (kom) exemplo (*Progreso*, II, 499), ube on trovas intermixita : **malsaju, intrigantu, koketinu, kun kurtano, kompano**. L'analogeso instigus nerezisteble la parolanto dicar, automate : **kurtanu, kompanu.** « La solvo maxim simpla semblas esar, tote kontree, la totala supreso di la finalo **-u** en determiniva pronomi. Quale Sro de Janko ipsa remarkas, on ne uzas ol en la demonstrativa ed questionala-relativa pronomi e til nun aparis nula detrimento. ` Qua venis? ' signifikas evidente : ` Qua persono ', e se on volus dicar ` qua kozo ', on uzus, sive ca ipsa vorti, sive ` quo '. Same pri **ica, ita**. Se do on volas restaurar perfekta analogeso, suficas supresar la formi en **-u** o vicigar (remplasigar) oli en omna kazi per la formi en **-a**. La exempli sube citata montras, ke nula dusenceso esas timenda pro ke omna pronomo vicas (remplasas) ula nomo, qua esas antee expresata o bone konocata, on savas sempre a qua speco de objekti ol aplikesas... « Logikale la substituco di la finalo **-o** a la finalo **-a** signifikas certe nur la substantivigo, do expresas nur l'ideo generala di objekto, sen indikar ka ta objekto esas persono o kozo (Vid. *Progreso*, I, 555). **La belo, la bono** indikas generale « to quo esas bela, bona ». La senco neutra o nedeterminita di ta expresuri korespondas perfekte a ta di la pronomi en **-o** : **ico, ito, omno, nulo, irgo,** e. c. Segun remarko da Sro de Janko ipsa, ta senco generala kontenas egale personi e kozi : kande on dicas : ` **omno** ', on komprenas anke : ` omna personi '; kande on dicas : ` Nulo venis ', on komprenas anke : ` nula persono '. Ma praktike, la senco interna di la adjektivo substantivigita suficas por indikar, kad parolesas pri homo o pri kozo : **la yusto** esas evidente persono e **la dezerto** esas kozo. Same pri la participi substantivigita : **la parolanto, la arestito** esas evidente homi; **la konsequanto, la** **dicito** esas kozi (plu exakte, pensi). Esus tote neutila, do pedantala, postular formala distingo di ta kazi per specala sufixi. Tamen ni havas la sufixo **-ajo**, qua indikas sempre kozo; en la kazi dubebla (e nur en ta kazi) on devas uzar ol por indikar la kozi, e konseque lua absenteso indikas la personi. E se ico ne semblas suficanta (quo eventos tre rare), on esas sempre libera adjuntar a l'adjektivo la substantivi **ento, homo, viro,** e. c. Li esos omnakaze plu klara e komoda kam specala sufixo, quan on inventus por ica funciono, e quan on riskus trouzar o misuzar, nam on uzus ol tre rare, se on uzus ol nur segun reala bezono. » (1). > (1) *Progreso*, III, 279-280. Ca konsideri apogita sur tre multa exempli (2) grandaparte aprobesis da Sro de Janko en repliko (1) ube on lektas : > (2) Videz *Progreso*, III, p. 280. > (1) *Progreso*, III, 281. « ... Do por esar klara e ne fidar a la kuntexto, semblas oportuna indikar specale la nedeterminita neutro. Altraparte me agnoskas la justeso dil objecioni facita en la Respondo kontre mea tilnuna propozo, ja plurfoye repetita, ke -u signifikez persono ed -o la neutro. » Il adjuntis : « Ula ecelanta konocanto di nia linguo recente remarkigis l'eventualajo permutar la -o ad -u, t. e. uzar la finalo -u (qua ne havas pluralo) por la nedeterminita neutro (qua ne bezonas pluralo). To semblas a me tre sagaca ideo e vera salvo (2) de ta desfacilaji. » > (2) **Vera salvo** en la texto (ideo **salvar**), Konseque il propozis fine : « Por substantivigo (signifikanta, segun la senco, persono o kozo) uzez la finalo -o. Exempli ek la Respondo : **la blondo, la yusto** (pers.) **la dezerto** (kozo); me adjuntas : **Irgo venis...** « Por la nedeterminita neutro uzez la finalo -u : **La belu esas l'imajo di la bonu. Me prizas irga bonu** = **irgu bona...** » E pos reflekti e propozo pri la pluralo dil adjektivo, il finis per : « Tale per malgranda (mikra) retusho ni advenos (arivos) a la maxim simpla e belsona formi propozita da Sro Couturat, sen sakrifikar en kazi di bezono la precizeso di nia linguo. » Yen do quala esis la *definitiva* judiko e koncepto di Sro de Janko pri ta punto gravega, ed on ne povas negar, ke ol esis injenioza, simpla, e chanjabus minime posible. Ponderinte omna opinioni e propozi, l'Akademio decidis : « On repulsas la propozo substantivigar la qualifikiva adjektivi sammaniere kam la determinivai (determinivi) (ex. : **bonu** indikus persono, **bono** indikus kozo o neutro), decido 482, unanime per 8 voci. » Sro de Janko, quale omni, aceptis ta decido, qua fakte nur konfirmis la tillora uzado, duranta la substantivigo dil adjektivo tal quala establisabis lu la « Grammaire Complète » aprobita dal Komisitaro Konstanta di la Delegitaro. Ni adjuntez ica konsideri. Vice un sola kategorio de substantivi, la procedo **bono,** **bonu** establisabus du kategorii, ica per **-o**, ita per **-u**. Omna substantivi per **-o** nun havas sua pluralo per **-i** : tablo, tabli; doloro, dolori. Ma, ecepte, segun altra propozo, omna substantivi per **-o** venanta de adjektivo ne havus pluralo, o formacus ol per altra procedo : **le, uli, kelki.** Ma se **le, uli, kelki** ne esos uzebla? Ex. : purgivi tro frequa esas nociva, quo tre diferas de uli purgivo tro frequa, e. c. **Arabi, Franci, Italiani** = homi **Franca, Araba,** **Italiana.** Ma : **Arabo, Franco, Italiano** egalesus : **irgo Araba,** **Franca, Italiana** (kavalo, kultelo, armo exemple); nur **Arabu, Francu, Italianu** esus homo. Simile : **parolanto, babilemo, amanto** ne esus **homo,** ma **irgo;** nur **parolantu, babilemu, amantu** esus **homo.** Nun, por direte substantivigar adjektivo, o adjektivigar substantivo, ni remplasigas **-a** per **-o**, **-o** per **-a** tote simple; de **katolika** ni facas **katoliko,** o de **katoliko** ni facas **katolika.** Ma kun la sistemo **-o** = **irgo,** **-u** = **homo,** oportus esar certa antee, kad la radiko **katolik** esas adjektiva, o substantiva. Nam, se ol esas adjektiva, ni havos : **katoliko** = *irgo katolika* (exter homo), e **katoliku** = nur *homo katolika*. Ma, se ol esas substantiva, **katoliko** esos nur *homo katolika* (ne : irgo katolika). Ta distingi, qui ne mem havas la apogo di nia lingui, semblas vere tro superlogika por helpolinguo destinata a spiriti di ordinara forteso e ne a superlogikozi. Ni darfas joyar ke nia Akademio en sua decidi sucias nur l'unesmi (1). ideo abstraktita, ex. : a la nociono **homo.** « Ni havas aparta homi, ed anke la qualeso : **homeso.** Ma ni havas anke la generala ideo di omna homi, to ne esas un homo, ma l'ensemblo o koncepto di omna homi. Singla homo esas ya un homo; ma ni ne povas parolar pri **la homo generale.** » Tamen ni sempre parolas tale : ex. ni dicas : « la hundo esas l'amiko di la homo », sen vizar un aparta hundo nek un aparta homo, ma komprenante **la hundo** e **la homo** generale. > (1) Pro lua graveso ed importo, ni ne povus tro lumizar pri ta punto dil substantivigo dil adjektivi, o dil adjektivigo dil substantivi. Quante plu on vidos olu plenlume, tante plu on prizos la decido motivizita solide dil Akademio, pos longa studiado. On do ne astonesez, ke ni donas ankore la sequanta konsideri. Ni extraktas li ek specal artiklo da Sro Couturat « Pri l'adjektivo substantivigita » en *Progreso*, IV, 84.« On dicas a ni : Ni havas specala bonaji, e ni havas lia generala qualeso : **boneso.** Ma ni havas anke la generala ideo di omno, quo esas bona; to ne esas bonajo, ma l'ensemblo o ideo di omna bonaji. Or ideo ne esas identa a specala kozo; singla bonajo esas un bonajo; ma on ne povas dicar **la bonajo** generale. »Me respondas, ke on povus aplikar la sama argumento ad omna On objecionas : « Ideo ne esas identa ad aparta kozo ». Tre vera; tamen, to ne impedas, ke en omna nia lingui omna abstraktita idei indikesas per la sama vorto kam la singla individui, qui apartenas a li. To esas fakto linguistikala tre generala, e bone konocata da la logikisti, nam ta ambigueso di omna generala nomi esas fonto di multa erori e sofismi : ma ni ne povas supresar ol, nam nia tasko ne esas emendar la homal spirito (*). Do ni darfas e mem devas aplikar la sama regulo o kustumo a **la bonajo, la belajo,** e. c. **La belajo** esas l'ideo generala di omna belaji, exakte same kam **la homo** esas l'ideo generala di omna homi. Dicar : « me amas la belajo » esas dicar : « me amas la (omna) belaji », same kam dicar : « Me odias la (omna) homi ». On ne trovos irga logikala difero inter ta du kazi. Remarkez, ke **belajo,** en sua maxim generala senco, kontenas la bela enti kun la bela kozi, do anke la **beli** (beluli) e la **belini;** e pro to on darfas uzar **belajo** mem pri **belino.** Kande on parolas pri la **belaji** di la naturo, on ne ekskluzas de li la bela enti, homi od animali! Do **la belajo** esas la maxim generala nociono di « omno bela ». > (*) Se on postulas, ke **la bonajo** esez expresata altre kam **la** **bonaji,** lore on devos postular por **la homo** altra nomo kam por **la homi,** do *duopligar* omna substantivi ed adjektivi. « On dicos forsan, ke belajo esas kelkafoye ambigua o ne sat preciza : certe, same kam **pneumatiko** citata supere. Ma anke **belino** esas ambigua, nam ol povus, segun rigoro, aplikesar a bela kavalino same kam a bela virino (muliero). Tamen on savas sempre, a qua ta vorto aplikesas. On facis objeciono preske kontrea : **bonajo** ne povus tradukar ex. D. **das Gute an einer Sache,** F. **le bon de cette affaire** (est que...). Pro quo ne? On uzas la sufixo **-ajo,** ne nur por kozo kompleta, ma anke por irga parto di kozo : me dicos exemple : donez la molajo (mola parto) di ca melono ». Pro quo lore on ne darfus dicar : « **La bonajo di ca afero?** » La artiklo (quan ni tre konsilas rilektar) finas per tre pruvanta frazi Germana tradukita ad Ido. Yen la unesma : **Die Ethik lehrt** **das Gute, die Wissenschaft sucht das Wahre, die Kunst pflegt das** **Schöne.** La etiko docas la bonajo, la cienco serchas la verajo, l'arto kultivas la belajo. Nun la frazo povas e darfas anke tradukesar : **La etiko docas lo bona, la cienco serchas lo vera, l'arto kultivas lo** **bela.**