# SUFIXI Ek *Kompleta Gramatiko Detaloza di la Linguo Internaciona Ido*, L. de Beaufront, 1925. Transskribita de https://ido.help/gramatiko/ --- Quale ni dicis ye « Derivado per afixi », la sufixi insertesas inter la radiko e la dezinenco, segun l'ordino en qua li aplikesas ica ad ita, se pluri uzesas. **-ab-.** — Sufixo exkluzive verbala, quik propozita por indikar l'anteeso, relate la tempi *-is, -os, -us*, exemple. Ma la Komitato dil Delegitaro ne adoptis lu pro la motivi expozita en *Progreso*, I, 567. Tamen ja lore dicesis : « se la sufixo **ab** od irg altra procedo esas vere plu facila e komoda *por la* *maxim multi*, on devos preferar ica ad ita ». La prevido realigesis e, pro to, per la decido 407 « on admisis, kom provizora probado, la uzo di la sufixo **-ab** por formacar la tempi antea : **amabis** = *esis aminta*, **amabos** = *esos aminta*, **amabus** = *esus aminta* » (junio 1911). Noto dicas : « On devas remarkar, ke l'Akademio ne adoptis la formo *amabas* » (1). Fine, per la decido 784 (decembro 1912), « on adoptas unanime e definitive la sufixo **ab** por l'antea tempi ». > (1) La formo *-abas*, propozita (eventuale) por l'imperfekto, ne esis adoptata, pro ke l'imperfekto ipsa ne aceptesis, dum la diskuti di la Konstanta komisitaro (I, 569). On timis, ke ula populi trouzos, o misuzos ta tempo. Esis plu prudenta e simpla restriktar al formo *-is* l'expreso dil pasinto (ne antea relate altra) : *me vidis, il arivis,* e remplasigar ol per kompozita formi, se to esus necesa, ma nur takaze : *il esas arivinta de du hori; me esis skribanta, kande il* *arivis.* La sufixo **ab** inspiresis al propozinto da : *amabam, amabas*, e. c. Latina, en la penso, ke on povos prizentar lu kom quaza radiko di D. *haben*, E. *have*, S. *haber*, I. *avere*, F. *avoir* e docar : uzez **ab** (*-abis, -abos, -abus*) ube ta lingui uzas **havar** en tempo kompozita. Esas tre rekomendata ne uzar *-abis* ube *is* suficas, altradice : ube ne esas necesa indikar, ke tempo pasinta preiris altra pasinto. Exemple, ne dicez : **Me vidabis vua patrulo** **hiere,** nam hike nula tempo pasinta preiris altra. Ma kontree dicez : **me finabis mea laboro kande vu arivis,** nam en ica exemplo la pasinto *finabis* preiris la pasinto *arivis*. **-ach-.** — Ta sufixo, inspirita dal Italiana *-accio*, quik substitucesis ad **ac** propozita, kom *pejorativo*. La Komitato di la Delegitaro judikis ol plu expresiva kam *ac*. Per pejorativa sufixo on expresas *qualeso tre infra, nuanco di desestimo, antipatio, repugneso* : **kavalacho** = *kavalo di infra,* *di mala qualeso*; **populacho** = *infra populo, grosiera, maledukita*; **belacho** = *di qua la beleso insipida, neexpresiva,* *havas nula charmo*; **dolcacha** = *di dolceso sensapora* e, pri personi, *di dolceso simulata*; **bravacho** = *falsa bravo qua* *simulas braveso*; **paperacho** = *papero tote neutila, sen ul* *valoro, ne konservinda*. **Il ne kantas, ma kantachas. Quale** **dormar sur ta litacho? Ico vino! ha no, certe, ma vinacho** **nedrinkebla.** Ta sufixo devas nultempe uzesar kom diminutivo. Exemple, **brilacho** esas *falsa brilo* e nule **brileto** = *brilo* *febla.* Same ol devas ne uzesar pri la organi o funcioni di la bestii, ecepte se on volas expresar repugneso : la bestii (quale ni) havas *boko, pedi*, e. c., e (quale ni) *manjas, drinkas*, e. c. **No, me ne povas asentar, ke la hipopotamo havas boko :** **ol havas bokacho.** **-ad-.** — Ta sufixo, quik adoptita, trovesas en la Latina lingui. *Ol indikas* **ago** *durolonga o kontinue plurfoya*. Se per kanono o fusilo on pafas unfoye, la ago esas *pafo*. Ma se on iteras plurfoye, se on duras pafar adminime kelke longe, la ago esas *pafado* (1). Dicante tre laute : *Ho!* me produktas *klamo*. Ma, se homi tre forte parolas od interdisputas sur la merkato, sur placo, li produktas klamado. > (1) « L'iterado o frequeso di l'ago esas expresata en Ido per derivado, nome per la sufixo *-ad* : *pafar, pafadar, parolar, paroladar.* » (*Progreso*, IV, 390, noto.) *Polko, valso*, e. c., esas dansi; ma dansado esas to, quon ni altre nomizas : dansarto : dansado esas praktikata da omna populi ed en omna epoki. **Parolo** esas frazo, frazeto pronuncata : il dicis a me : « **vu esas idiota** »; il do insultis me per ta parolo. — **Parolado** esas la fakultato o la maniero parolar (2) ed anke longa uzo kontinua dil parolado : **Parolado grantesis nur a la** **homi. Ne ilua diskurso hierala fatigis lu, ma lua trihora** **parolado kun l'advokato camatine.** > (2) Quale *pensado, volado, memorado, vidado, audado, gustado,* *flarado, tushado* esas la fakultato *pensar, volar* e. c. Ma por la 5 sensi la nomo plu justa esas : *vidosenso, audosenso, gustosenso, flarosenso,* *tushosenso.* On evitez misuzar o trouzar ta sufixo. Ol esas uzenda nur kande ol esas nekareebla por la senco. L'ex-esperantisti devas partikulare atencar por ne riproduktar en Ido *kronado* (vice *kronizo*) ed altri analoga. Mem segun la *Fundamento*, « ad » *indikas duro en la* ago. Or certe *krono* ne esas ago, ma objekto, quale *glaso, stulo*, e. c., ed on ne darfas uzar *kronado* plu multe kam *glasado* o *stulado*. Cetere Zamenhof ipsa konfirmis la senco di « indikas duro en la ago » per *paf, danc*, e *ir* qui certe esas verbal radiki. Do, mem judikante segun la defino e l'exempli donita da Zamenhof, *kronado* violacas la Fundamento. E, por ni Idisti, ol violacus nia explicita principo, ke nul radiko povas donar verbo, se ol ne esas verbala. Or *kronado* supozas *kronar* e *kron* esas ne verbal, ma *nomal* radiko. On anke atencez, ke « ad » unionita ad *-is* nule donas imperfekto. Nek *is*, nek *os*, nek *us* chanjas ule sua valoro tempala per uniono kun « ad » : *-adis, -ados, -adus* = *is, os,* *us*, quale *adas* = *as*, ma kun duro plu longa en la ago. Kompreneble « ad » nultempe darfas uzesar kom vorto nedependanta. Do ne imitez *ade* = longe, trovebla che l'Esperantisti. Kad *malade* = kurte, o kad *eke* esas la kontreajo di *ade*? Pro quo ne *adeco* vice *longeco*, e *ekeco* vice *mallongeco*? **-ag-.** — Ta radiko dil verbo *agar* uzesas kun vorti di instrumento por formacar verbi signifikanta : *agar per*... Ex. : **crucagar** = *agar per kruco* (por mortigar ulu); **klovagar** = *agar per klovi* (por fixigar ulo, planko) (1); **agrafagar** = *agar per agrafi*; **butonagar** = *agar per butoni*; **martelagar** fero, kupro, e. c. La substantivi : *krucago, klovago, agrafago,* *butonago, martelago* ne povas konfundesar a l'instrumenti : *kruco, klovo, agrafo, butono, martelo*. Ma, se on formacus direte la verbo per l'instrumento : *krucar, klovar, agrafar,* *butonar, martelagar*, la nomo dil ago esus identa a ta dil instrumento : *krucar, kruco*; *klovar, klovo*, e. c., e to esus tam nelogikala kam nepraktikala, pro la konfundi e konfuzi qui rezultus de tala formaco (2). > (1) *Klov-izar* = garnisar per klovi (talono di shuo, exemple). > (2) Kad on konsilus (por evitar li) belaji quale : *krucasiono,* *klovasiono, agrafasiono, butonasiono, martelasiono?* Ma kad ica sufixo di ago ne devus anke soldesar ad omna radiko di ago, quale *am, trov, kant, lekt* e. c.? Lore ni havus : *amasiono, trovasiono,* *kantasiono, lektasiono e mem parolasiono, diskursasiono*, se on ne preferus : *krucaciono, klovaciono, agrafaciono, martelaciono, amaciono, kantaciono, diskursaciono, uzaciono, repozaciono, promenaciono* e. c.Ni rimemorigez, ke la direta verbigo di radiko nomala (quale *kruc, klov, agraf, buton, martel*) esas ne nur kontrelogika, ma pluse kontrepraktika, quo esas milfoye plu grava. Ico demonstresis per *plumar, dokumentar, bazardar, domar, bruetar*, klara por Franci (ecepte *domar*) ma ne komprenata o *diverse* komprenata da la ceteri. Ka L. I. devas esar rebusa divinendo por milioni e milioni de homi? **-aj-.** — Ta sufixo, quik adoptita, havas equivalanti en novlatina lingui. Ol indikas *kozo facita ek ula materio* o *posedanta ca o ta karaktero* : **lanajo** = *stofo ek lano*; **silkajo** = *stofo ek silko*; **kotonajo** = *stofo ek kotono*; **linajo** = *texuro ek lino*; **molajo** = *mola parto* (ex. : mola parto di frukto); **grasajo** (ex. : grasa parto di karno); **ferajo** = *ulo* *ek fero* (ex. : il vendas olda ferajo, fripi); **dolcajo** = *ulo* *dolca*; **bitrajo** = *ulo bitra*; **bonajo** = *ulo bona*; **verajo** = *ulo vera*; **belajo** = *ulo bela.* Per extenso, e kun *-al*, ta sufixo uzesas por expresar la ideo : *ago, parolo, procedo* di... Ex. : **amikalajo** = *ago,* *parolo, procedo di amiko*; **pueralajo** = *ago, parolo di puero* (*puerala*). Aplikata a radiko di verbo transitiva, **aj** *indikas la objekto* *pasiva di la ago* (tote ne la rezultajo); lore ol equivalas *-ataj* (1) e remplasas participo pasiva : **drinkajo** = *drink(at)ajo, kozo drinkata* (aquo, biro, vino, e. c.); **manjajo** = *manj(at)ajo, kozo manjata* (karno, pano, legumi, e. c.); **vidajo** = *vid(at)ajo, kozo vidata* (peizajo, panoramo, e. c.); **sendajo** = *send(at)ajo, kozo, kozi sendata*; **piktajo** = (ne *pikturo* ma) *pikt(at)ajo, to quo esas piktata* (personi, kozi, e. c.); **skultajo** = (ne *skulturo* ma) *skult(at)ajo, to quo esas skultata* (viro, muliero); **konstruktajo** = (ne *konstrukturo* ma) *konstrukt(at)ajo, to quo esas konstruktata* (la petri e ligni o fero, e. c., uzata por konstruktar); **kopiajo** = (ne *kopiuro* ma) *kopi(at)ajo* (la texto, modelo, e. c.). **Mea kopiuro esas ne tote** **fidinda pro ke mea kopiajo esis apene videbla** (2). > (1) *Progreso*, III, 482. > (2) Videz la sufixo **-ur(o)**. Same, kun la verbi mixita, **ajo** = *a(ta)jo* e konseque havas la senco pasiva : **chanjajo** = *kozo chanjata*, ne : *kozo chanjanta* (3). > (3) Videz en l'unesma parto ye verbi mixita p. 52. Aplikata a radiko di verbo netransitiva **-aj-** indikas la *subjekto* (necese, pro la naturo dil verbo); ol equivalas *-(ant)aj* e remplasas participo aktiva, pro ke ne existas pasivo en verbo netransitiva : **rezultajo** = *rezult(ant)ajo, to quo* *rezultas, kozo rezultanta*; **eventajo** = *event(ant)ajo, to quo* *eventas, kozo eventanta* (od eventinta). **De longe me timis la** **nuna eventajo, qua esas meaopinione nur la rezultajo di** **lia intrigi e di vua inerteso.** (Dec. 541.) Nultempe **aj darfas** uzesar kom pejorativo (vice *ach*), quale che l'Esperantisti (1). Nultempe anke ol darfas uzesar, quale che li, vice **kozo** o **afero**. Se **ajo** sola = *afero, kozo,* ici lasta esas neutila, e vice : « nia sankta afero » o : « mi havas multajn aferojn por fari », suficas dicar : « nia sankta ajho », « mi havas multajn ajhojn por fari ». Certe la profani komprenos quik e plu bone kam en Ido : « me havas multa kozi facenda ». > (1) Nam ol uzesas tale, mem en stilo tre autoritatoza, adminime en *Fundamenta Krestomatio*. **-al-.** — Ja Latina (en la formo *-alis*), la maxim internaciona de la sufixi (en la formo *al, el*) (2), la afixo **-al-** propozesis por kompletigar la listo trovata en « Etude sur la Dérivation dans la Langue internationale » (3) ed ol quik adoptesis. > (2) Kredeble pro ico l'Esperantisti ne volas lu. > (3) Videz en ta verko da Sro Couturat la noto qua trovesas infre de la pagino 29. Lua signifiko esas : *qua relatas, koncernas; qua apartenas* *a..., dependas de..., konvenas por...* Ol juntesas a radiki nomala o verbala. Exempli kun radiki nomala : **universala, dorsala, nazala,** **faciala, ventrala, brakiala** (4), **nacionala, normala, gramatikala, nazalo, labialo, guturalo, vertikalo, kolateralo**, e. c. > (4) Espo havas : *kriminala, ma krimino esas krimo!* Pro quo ne *krimo, krima?* E pro quo *universala* e ne *universa*. Yes, pro quo ne *universo, universa* quale *brako, braka?* (En Ido : *brakio, brakiala*).Che ni *brako* = F. chien braque, quan tre ortodoxa vortaro esp. tradukis per *brakhundo* = hundo kun brakii! Kun verbala radiki : **experimentala, finala, komencala,** **administrala, baptala, mariajala, guvernala, ordinala, konfidencala**, e. c. La sufixo **-al-** darfas sustenar altra sufixi : **universaleso,** **universaligar; socialismo, socialista**, e. c. Adjektivo kun **-al-** ofte equivalas genitivo, to esas « **di** » sequata da substantivo : **hundo blindala** = *hundo di blindo* (ne *hundo blinda*); **velo virginala** = *velo di virgino* (5). De to la regulo praktikala : Por savar, kad adjektivo devas esar formacata per la sufixo **-al-** videz kad ol equivalas « **di** » sequata da substantivo. > (5) **Muliero virgina** (o nur virga) = *muliero* qua esas virgina. Ma *velo* povas esar nur virginala, di virgino. On devas ne trouzar ta formaco, quale agas ula lingui, exemple la Germana. Precipue kun la propra nomi on uzez prefere prepoziciono : **la verki di Goethe** e mem plu bone : **la verki da Goethe** (ne la Goeth-ala verki) (1). > (1) On devas tradukar « genitivo » per -al nur kande la substantivo en genitivo esas nedefinita (indikas objekto nedefinita) e nule kande ol esas definita (indikas objekto determinita, aparta, konocata) quon montras l'artiklo. Exemple : *rejala kastelo* signifikas nur : *kastelo di rejo*, t. e. di ula, irga rejo, o *digna de rejo*. Ma, se on volas parolar pri *kastelo di* la *rejo*, on ne darfas dicar rejala kastelo. On dicos exemple : « En ica lando existas multa rejala kasteli, ma nur tri kasteli di la rejo » t. e. : « la rejo ipsa havas nur tri kasteli ». (*Progreso*, III, 413.) Ma on uzas **-ala-** por dicar : *segun la maniero di, analoga* *a la verki da, digna de* : **poemi Vergiliala, Anakreonala,** **dramo Shakespearala,** qui tote ne esas : poemi da Vergilius, e. c. (2). > (2) La sequanta noto di *Progreso* (IV, 220) pruvas, inter mult altra kozi, la neceseso dil sufixo *-al-*, kontre qua tante skribis adversi di Ido : « En ula Esp. broshureto me trovis traduko di D. *Geheimer* *Rat* per *sekreta konsilisto*. Ca exemplo klare montras per sua absurdeso la logikaleso di nia sufixo *-ala*. *Sekreta konsilisto* povas nur expresar, ke la konsilisteso di ta persono esas sekreta, t. e., ke on ne darfas savar, ke lu esas konsilisto. La konstanta publika uzado di ta titulo pruvas la kontreajo. La nomo Geheimer Rat, qua cetere nuntempe esas nur metaforo, volas expresar, ke konsili donenda da ta persono *koncernas sekretaji*, do il esas *sekretala* konsilisto. La uzo di *sekreta* esas korekta en *sekreta policisto* (D. *Geheimpolizist*), nam tala policisto ipsa esas sekreta, t. e. ula personi ne darfas savar, ke il esas policisto. (A.-J. Storfer.)« On povas questionar, kad on devas dicar *regul-ala* o *regul-oza*. Kelki tentesas rezonar tale : Nula de la du sufixi konvenas, nam *-al* signifikas simple : « relativa ad », e *-oz* signifikas « plena de ». On devus havar specala afixo por signifikar « konforma ad ». — Ni respondas : Kontree, la du sufixi esas justa e legitima en ica kazo; — *oz*, pro ke ol signifikas « havanta » : reguloza = qua havas regulo; e *-al*, pro ke ol expresas la maxim generala relato di kozoad altra; ni tradukas ol per « relativa ad », ma ni povus ofte tradukar ol per « dependanta de ». On povas do tre bone uzar *regulala* kun la senco dependanta de regulo », do « konforma a regulo ». Kun analoga senco ni uzas; *legala, normala, kustumala, konvencionala*, e. c. On povas tre klare uzar ia vorti : *legaleso, legaligar*, e. c. implikanta la kompreno di *legala* kom « konforma a la lego ».Cetere ti qui deziras (pro irga motivo) absoluta precizeso povas omnakaze uzar, sive *lego-konforma, regul-konforma*, sive (quale ni ja indikis : VI, 28) : *segun-lega, segun-regula;* same kam ni uzas : *kontre-lega, kontre-regula* (*Progreso*, VI, 595).« On devas ne restriktar tro multe la senco di nia sufixi, e ne interpretar li strikte segun la defini o traduki, quin ni mustas donar pri li en la lingui nacionala, e qui necese esas kelke tro preciza, pro ke li uzas vorti preciza di nia lingui. Singla de ta sufixi reprezentas generala ideo, to e. relato, quan ta traduki sugestas ma ne limitizas. On devas konsiderar, ke singla nociono kontenas multa gradi e nuanci; inter du o plura nocioni existas kontinua gradaro, tale ke ula nuanci povas preske indiferente tradukesar per un od altra sufixo, inter qui ol jacas. On devas do admisar larja uzo di la sufixi, tale ke lia domeni esez kontigua e lasez nul kazo extere; e mem se lia domeni kelkafoye mixas su an la limiti, ico nule esas defekto di la linguo o kulpo di lua adepti, ma natural e necesa konsequanto di la dicita kontinueso (*Progreso*, VI, 594).L'exemplo *regulala, reguloza*, ed altri simila posibla, esas inter la sufixi la analogajo di *pro, de* en ula kazi, o *pri, koncerne* en altri, inter la prepozicioni. Ex. : *mortar pro o de hungro; pri co, o koncerne co* (e mem *relate co*). La vicineso dil nuanci esas tante granda, ke on povas e darfas ulfoye selektar cis o trans la limito apene dicernebla. Lo importanta esas lore ke l'ideo restez klara e juste komprenebla. Kande l'adjektivo formacenda signifikas ne : *qua relatas,* *qua koncernas, qua apartenas a...* ma « qua esas... », lore nur la dezinenco **-a** sola esas uzenda : **letro responda** = letro *qua esas* respondo; **parolo konsolaca** = parolo *qua esas* konsolaco; **ento dea** = ento *qua esas* deo; **ruina kastelo** = kastelo *qua esas* ruino. Kande la vorto esas kompozita, ordinare on ne uzas *-ala*, ma nur *a-* Ex. : **omnadia, singladia, externaciona, supernaciona, internaciona, cadia, cayara, segunlega, kontrelega,** **senaqua, senkapa, senviva,** e. c. Ma povas divenar necesa uzar *-ala-* mem kun vorto kompozita, kande la klareso postulas lo. Exemple on dicos : **la muskuli avanbrakiala** (o : dil avanbrakio) mam *muskuli avanbrakia* signifikus : la muskuli *qui esas* avanbrakio. **-an-.** — Ta sufixo, *-anus* en la Latina, *an, ano, ain, ien* en altra lingui, quik adoptesis por indikar individuo apartenanta a klaso (urbo, lando, ensemblo) homo esanta « *membro* *di...* » : **urbano, landano, senatano, akademiano, societano,** **Kristano** (1), **samreligiano**, **samideano** (2), **samskopano**, **samluktano**, e. c.; **Kanadano**, **Italiano**, **Portugalano**, **Braziliano**, **Boliviano**, e. c. (Videz ye la propra nomi en la Gramatiko.) > (1) Ne *isto*, pro ke la Kristani, segun sua doktrino, dicas esar la membri di sama korpo, havanta kom kapo la Kristo. Li do esas Krist-ani. > (2) La origino di ta vorto, qua havis tanta fortuno inter ni esas pasable stranja. Me esis vizitanta Sro Gaston Moch e me trovabis lu komencanta letro ad Esperantisto stranjera. Il ne volis uzar « kara samlinguano ». Lore spontane venis en mea spirito la vorto *samideano* e me propozis lu al *samideano*, qua aprobis ed uzis ta vorto. Me ipsa pose uzis lu skribante ad Esperantisti e rapidege ni imitesis. Se mea memorado esas justa to eventis en 1890 o 1891. En la realeso (e segun *Progreso*, III, 93) **-an** definesas plu juste per : *qua apartenas ad ula domeno* (lando, socio, e. c.). On do darfas ne restriktar olu a homi, ma uzar lu anke por kozi. Co explikas, ke ni parolas pri *Amerikana* planti od animali, pri *Chiniana* od *Italiana* linguo, e. c. Nam la sufixo **-an-** ne indikas esence personi, quankam pro lua senco, ol aplikesas precipue a personi. Advere on darfus dicar *Amerikala*, *Chiniala*, e. c., ma lore ta vorti ne plus esus analoga a *Franca*, *Angla*, e. c., quin on uzas egale por personi e por kozi. **-ar-**. — Ta sufixo, heredita de Esperanto, soldesas a nomal radiko por indikar *kolektajo*, *ensemblo* di la kozi o personi nomata dal radiko. Ex. : **formularo** = kolektajo, ensemblo de formuli; **vortaro** = kolektajo, ensemblo de vorti (3). > (3) Ne sen motivo me selektas ta du exempli. Questionita da me Zamenhof respondis : « *-ar-* inspiresis a me da la Franca *formulaire*, *vocabulaire* ». Ta du vorti esas en l'Italiana : *formulario*, *vocabulario*; en la Angla : *formulary*, *vocabulary*. La vorto « ossuaire » (L. ossuarium, I. ossario, E. ossuary) kelke sustenas *-ar-*, nam ol indikas preske tam vere *ostaro* kam *osteyo*.Kontre ta sufixo en Ido uli alegis posibla dusenceso. Yen to quon *Progreso* respondis pri ca punto : « La dusenceso alegita (pro *-ar* dil infinitivo) nultempe prizentis su fakte, ye nia konoco. Kad ol esas timenda? Ne semblas : 1e pro ke la substantivi en *-aro* esas preske nultempe uzata kom adjektivi (quo esus : *homara*, *navara*, *armara?* on havas okaziono uzar nur : *homarala*, *navarala*, e. c.); 2e pro ke mem en ta kazo, on ne esas *obligata* elizionar, e tala eliziono certe esus evitenda; 3e pro ke existas nula verbo, kun qua ta formi elizionita povus koincidar : ni povas havar nulaverbi simila a *armar, homar, navar*. Generale la sufixo *-ar* aplikesas nur a nomal radiki, or ni ne derivas verbi *nemediate* de tala radiki : do la koliziono semblas ne posibla. — To ne signifikas, ke ta sufixo *-ar* ne esas kelke arbitriala; ma oportus trovar altra sufixo « plu internaciona » e min arbitriala; e to ne semblas facila. » (*Progreso*, II, 651.) On devas gardar su kontre l'ambiguaji qui povas naskar de la neprecizeso di ta sufixo. Generale ol indikas *la maxim* *extensita* kolektajo : **homaro** = *la ensemblo di omna homi,* e ne irga grupo o societo de homi; **vortaro** = *la ensemblo* *dil vorti di linguo*, e ne ica od ita grupo de vorti, vortolisto o mem lexiko; **navaro** esas *l'ensemblo di omna navi* (militala o komercala) quin posedas naciono, e ne eskadro, floto, e. c.; **militistaro** = *l'ensemblo di omna militisti di lando*, e ne armeo, regimento, kompanio, e. c. Ex. : **L'unesma armeo** **di nia militistaro nun komandesas dal ex-komandanto dil** **duesma. — Nia navaro havas tri floti. — La vortaro Franca,** **Germana od Angla trovesas komplete en preske nula vortolibro o lexiko.** On do atencez en singla kazo uzar la justa vorto. En altra kazi, la senco restas nepreciza; exemple la senco di *arboraro* povas variar de arborgrupo til foresto. Esas do preferinda, segun quante on povas, uzar la specal vorti : **foresto, bosko, bosketo.** Kompreneble on ne uzas **aro** aparte, kom radiko, ma : *ensemblo, kolektajo, amaso, bando, trupo, serio*, e. c., segun la kazi . **-ari-.** — Ta sufixo, Latina origine e novlatina, adoptesis dal Akademio, en junio 1913, per la decido 1143. Fakte la decido remplasigis la unionuro di *du* sufixi (*aj, ul*) (1), komprenebla pos reflekto ma ne evidenta. Ol indikas « *persono* *a qua ula ago esas direktata od ula kozo esas destinata* (2) : **depozario, legacario, sendario** (3), **konfidencario, donacario,** **koncesionario, adjudikario, konfesario** (1), e. c. = *qua recevas depozo, legaco, sendo, konfidenco, donaco, koncesiono,* *adjudiko, konfeso*, la homo atingata da ica agi, e fakte dal *depozajo, legacajo, sendajo*, e. c. > (1) Lore *ul* ankore signifikis « karakterizata per », quale en Esperanto. Ma pose e plu juste, *-ul* atribuesis a la enti *maskula*, -ier recevinte la senco : *karakterizata per* (ulo extera). > (2) Defino donita kun la decido (*Progreso*, VI, 322). > (3) L'Espisti dicas sen skrupulo : *adresato*, segun la Germana expreso *adresat*. Ico esas duopla eroro : 1e pro la nomal naturo di *adreso*; ta radiko ne povas donar *adresar* (ma *adresizar*) ed on devas dicar : *sendar, direktar, expediar* ulo ad ulu; 2e pro ke, mem se *adresar* existus, *adresato* povus signifikar nur la kozo sendata, la *sendajo*. > (1) En la vortolibro Franc-Idala, ye « confesseur », trovesas *konfesigero, konfesiganto*, qui expresas l'ideo min simple. Yen l'expliko dil fakto. Kande me korektigis, dum la milito, ye l'explozo dil obusi, la duesma duimo di la lexiko Franc-Idala, l'unesma ja esis imprimita ed omna kayeri tote pronta. Do la vorto *confesseur*, tradukita en epoko kande ni ne havis **-ario-**, trovesis en olu. Regretinde on obliviis pozar *konfesario* inter la vorti adjuntenda o korektigenda. Ma nur olu esas vere bona ed ol tote korespondas al vorto Latina *konfesarius*.Ni remarkigez, ke *confessor* Latina expresas altra ideo (pluse), ta di homo konfesanta (sua kredo Kristana) mem avan tormenti, e nule l'ideo dil sacerdoto recevanta la konfeso di peki. Ca detalo montras quale e quante on povas erorar prenante blinde Latina radiko (quale agas Latinisti en sua sistemi) sen atencar lua senci multopla, qui singla postulas *logikale* e *praktikale* sua traduko partikulara en la helpolinguo. **-atr-**. — Ta sufixo, quik adoptita, trovesas en la Franca (*-atre*) ed en l'Italiana (*-astro* : *verdastro, biancastro*). Ol juntesas a nomala radiki por formacar adjektivi signifikanta : *di la naturo di..., afina ad..., kelke simila a...* Ex. : **sponjatra** fungo, ligno. Materio rezinoza, o plu juste rezinatra. Ta stono ne esas silexa ma nur silexatra. On vendis a vu ta texuro kom lana, on trompis vu : ol esas lanatra. Saporo **dolcatra** (kelke, ma ne precize dolca); **homo dolcacha** (homo ne dolca vere, ma qua simulas dolceso, por disimular sua nedolceso). Quale on vidas per la komparo di ta du exempli, **-atr** tote ne havas la senco pejorativa; ica apartenas nur a la sufixo **-ach**. Kun radiko indikanta koloro, **-atr-** expresas koloro afina ad olta quan enuncas la radiko : **redatra, blankatra,** **bluatra, verdatra**, di koloro afina a redeso, blueso, verdeso. Per la diminutivo *et* on nur diminutas la koloro ed expresas altra nuanco dil ideo : on afirmas certeso pri la koloro (quon on ne agas per **-atr-**) ma on afirmas anke olua extrema febleso. En la vorti teknikala, ta sufixo darfas esar remplasata, segun la kazi, da la radiki **-form**, **-simil**, o dal sufixo teknikala **-oid** : metaloido, elipsoido, konkoido, konoido, helicoido, e. c. **-e-**. — Ta sufixo korespondas a *at* (en *rosata* L.), a *at* (en *rosato* I.), a *ad* (en *atigrado* S.), a *é* (en *rosé, tigré* F.). Ol adoptesis per la decido 758 kun ica signifiko : *qua havas la* *koloro od aspekto di...* Ex. : **rozea** = *rozkolora*; **violea** = *violkolora*; **kastanea** = *kastankolora*; **oranjea** = *oranjokolora*, cindrea, orea, arjentea, kuprea, plombea; tigrea, zebrea felo; cindreo, sangeo. Per ta sufixo ni sparas centi de tedanta vorti kompozita per *-kolor(a)* (1). > (1) « Exempli en qui *-ea* sentesas kom granda alejo, esas : *rozea*, *violea, lilacea, oranjea, orea, kremea* », dicis samideano qua adjuntis : « Hike la lingui, ofte mem D. ne adjuntas la elemento *-kolor*, ex. Dana *rosa, violet, lila, orange, gylden, kreme* (B. Jonsson, *Progreso*, IV. 521). **-ebl-**. — Ta sufixo, internaciona en la formi **abile, able,** **ibile, ible** venas de la Latina **abilis, ibilis**. Ol signifikas : *qua povas esar ...ata* : **facebla, kredebla, lektebla, videbla** = *qua povas esar facata, kredata, lektata, vidata*. Do lu havas senco nature pasiva, quo explikas ke lua komplemento sempre postulas *da* : **videbla da omni, kredebla da nulu.** La linguo Angla inspiris (per la fonetismo) la formo -*e*bl, meza inter -*a*bl e -*i*bl. L'adjektivi quin ta sufixo formacas darfas esar substantivigata nemediate : **trompeblo** = *homo trompebla*; **manjebli** = *nutrivi* (F. comestibles) *kozi manjebla*; **kombusteblo** = *materio* (ligno, karbono) *qui povas esar kombustata.* Kun **-eso** ta sufixo expresas la qualeso abstraktita : *videbleso, kredebleso*, e kun **ajo** lu donas substantivi konkreta : **videblaji, kredeblajo.** Ne konfundez ta sufixo, indikanta nur posibleso, a la sufixo **-end-** indikanta *obligo* o *musto*, ed a **-ind-** indikanta *merito*. Ex. : **omna kozi dicebla ne esas dicenda, nek dicinda.** La sufixo **-ebl-** ne darfas uzesar kom radiko o plu juste vorto izolita. Uzez do nur **posibla** (qua povas eventar o facesar) e **posible** (en maniero posibla) (2). > (2) Nule *forsan*, qua expresas tote altra ideo, quale montras : *to esas forsan posibla.* **Posiblo** = *to quo esas posibla* : Kad vu forsan opinionus ke la homo povus transirar la limiti dil posiblo? (1). > (1) A la komuna raciono esas ne plu multe posibla konfundar a homo « *posiblo* » kam dezerto. (Videz en l'apendico 4a, la pagino 196.) Okazione di ta pagino ni memorigas, ke Sro L. Couturat esis tre remarkinda specalisto pri filozofio, ke il iris aden Germania por facar longa e minucioza serchi en la manuskripti da Leibniz, ke il publikigis « L'Algèbre de la Logique » e « La Logique de Leibniz d'après des documents inédits » kun « Opuscules et fragments inédits de Leibniz », ke dum un yaro il supleis en *Collège de France* la eminenta filozofiisto H. Bergson. Lua idei e judiki pri la kozi filozofiala konseque havas valoro tote specala e certe plu granda kam olti di altra personi plu o min profana pri filozofio. **-ed-.** — Ta sufixo havas korespondanti en *ée* F., *at* I., *ad* S. Ol adoptesis per la decido 54 « *por indikar la quanto* *qua plenigas X* (la radiko) *o korespondas ad X* » : **bokedo,** **glasedo, manuedo** = *quanto de manjajo, de liquido, de materio qua plenigas la boko, un glaso, un manuo* : **bokedo de** **pano, glasedo de vino, manuedo de sablo, tero, e. c.** Altra exempli : **kulieredo, pladego, bruetedo, charetedo,** **chariotedo, kamionedo, nestedo, aguledo, pinchedo, glutedo,** **brakiedo, kruchedo, potedo, e. c., e. c.** Me drinkis nur un glutedo de vino. — Il prenis ofte pinchedo di sniflotabako ek mea tabakuyo. **-eg-.** — Ta sufixo, inter altri, venis che Ido de Espo. Ol uzesas por formacar *augmentivi* qui indikas grado supera od extrema, *chanjanta la nociono*. Ol juntesas a nomala ed a verbala radiki. Exempli : varmega = *varma til la maxim alta* *grado*. La aquo quan on pozas en kaserolo sur fairo por boliigar olu, esas unesme kolda, ma pose ol divenas varmeta o tepida, varma, tre varma, e varmega kande ol bolias. *Kruela* esas min forta kam *tre kruela*, ma ica esas min forta kam *kruelega*, nam homo kruelega atingas la extrema *grado*. Il esas ne nur tre bona, ma bonega e ciencozega. Il divenis ne nur tre richa ma richega. Il ploris e ploregis kun singluti. Ne tro bruisez ridante : ridego ne konvenas. Me tante sufris, ke me kriegis pro doloro. On ne donez ad **-eg-** la pejorativa senco di **-ach-**, e ne aplikez lu a la bestii. La bestii havas **boko,** pedi quale la homi, ma proporcione a sua grandeso e tipi. Same li manjas, drinkas, e. c., quale la homi; konseque esas adminime neutila uzar specala vorti por organi e funcioni quin la bestii havas komuna kun la homi (1). > (1) Ni ne povis imitar D. e E., uzante *plen-*, nam tre ofte tala vorti ne esas justa : *plenboko* ne esas *bokedo* (D. ipsa havas *Bissen*, peco demordita, apud *Mund voll*); e quo esus : *plenaghulo?* Pluse, li povas esar dusenca, nam *plen-plado*, exemple, equivalas, pro l'eliziono permisata, *plena* plado. Ma donar *plen-plado* o *plena plado* de ulo ne esas lo sama : l'unesma expresuro indikas nur quanto, la duesma implikas la plado ipsa.On ne povis prenar *-ad* (veninta de *-ata* L., che S. exemple, e vicina a *-at* I.) pro ke *-ad* havis altra rolo en Ido. On do kunfuzis *ée* F. kun *-ad*, quo donis *-ed* e lasis *-e* libera por altro. *Treege*, restajo Esperantala, fortunoze desaparis de che ni. Ni do ne uzez lu. Dicez : **Me chagrenas extreme (en maniero** **extrema) pro la tristiganta novajo quan vu savigas da me.** E nultempe uzez *ege* o *ega* (2). > (2) Ni sincere konfesez, ke **-eg-** semblas tote arbitriala. On expresis pri olu reprocho plu grava : « Ube esas bruiso, o kande on telefonas, ta sufixo povas facile konfundesar al diminutivo *-et*. » Se la futuro montros vere ta desavantajo, pos la periodo di stabileso forsan on povus (por chanjar minim posible) chanjar *-eg-* ad *-ug-* qua certe ne povus konfundesar a *-et*, segun la propozo quan me facis en *Progreso*, III, 683. En la sama revuo, IV, 97, Sro Jonsson judikis lu kom « rekomendinda » e remarkigis : « Kontraste, *-ug* diferas perfekte de *-et-* ed ol semblas aparte fortunoza pro la memorigo por Angli pri E. *huge* (imensa); *animalugo* facile komprenesas quale E. *a huge animal*; *longuga* quale E. « *hugely long* ».Me lore agis nulo por ke l'Akademio adoptez mea propozo, e nun me nule solicitas futura adopto por olu. Sempre me esis e sempre me esos l'unesma obediero dil decidi, acepti o refuzi di nia Akademio, judikante kun la tante regretata Couturat, ke ne penvaloras elektar e laborigar akademio, se on ne aceptas lua decidi, o se mem on kritikas li. Singlu facez sua linguo e proklamez, ke nur olu esas digna aceptesar dal mondo. Pri Ido, quale olim pri Espo, me predikos la diciplino proprexemple, tante plu ke me ne havas, quale altri, la doturo di neeroriveso.**Ego** en Ido indikas « la *me* filozofiala ». **-em-.** — Ta sufixo soldesas a verbala radiki e signifikas : *inklinita ad..., tendencanta ad...* : **agema** (3), **kredema** = *inklinita ad agar, a kredar*; **venjemo** = *homo venjema*; **prodigemo** = *homo prodigema*; **agemulo** = *viro, homulo agema*; **agemino** = *muliero, homino agema*; **sentemino** = *homino* *sentema.* > (3) Se on atencos, en Esperanto, kompozaji quale : *vertebrohava* (vice : vertebrohavanta), *fruktodona* (vice fruktodonanta), on ne astonesos, ke Zamenhof konceptis *-ema* kom modifikuro di *-ama* = qua amas (*-ama*, vice *amanta*). Il departis do de *lernama* = quaamas lernar, e formacis *lernema*; de *babilama* il formacis *babilema* e. c.Cetere ni nule blamas Zamenhof venir ad **-em-** per ta voyo e donir a sua linguo sufixo ne existanta en linguo naturala. La questiono ya ne esas, ka ta od ica sufixo esas naturala (uli ne mem povas esar naturala), ma kad li esas utila e klara. Se yes (e se altra plu bona ne existas), nule importas kad li havas o ne havas modelo en la « naturala » lingui. Se on volus esar plu « naturala », on uzus (quale *Neutral*) la sufixo *-ator* por l'instrumento e l'aganto, la sufixo *-orio* por la loko e (itere) por l'instrumento, ed on dronesus en la sama kaoso kam la « natural » lingui. La qualeso abstraktita qua korespondas a ta adjektivo devas esar expresata per la sufixo **-es-** : **agemeso, kredemeso, venjemeso, sentemeso, prodigemeso** (1). L'Esperantisti, ne uzante sua **-ec-** por ta vorti, duople violacas sua *Fundamento* netushebla : 1e pro ke, ye **-ec-**, la santa libro dicas « ec » *indikas (abstrakte)*; do, sen « ec », l'abstrakteso ne indikesas; 2e pro ke, se **kredema** = (quale trovesas en la Fundamento) *kiu havas la inklino, la kutimo kredi*, **kredemo** = (quale en Ido) indikas *ne la qualeso* ipsa, *ma la homo*, kiu havas la inklino, la kutimo kredi. Konkluze : per *kredemo* ed analogi la *Fundamento* esas violacata e la qualeso ne expresata. > (1) On remarkez, ke ta vorti ne esas plu longa kam en la F. lia korespondanti : *activité, crédulité, prodigalité*. *Venjemeso* esas mem min longa kam la perifrazo : *nature vindicative, caractère vindicatif*, unika moyeno quan posedas la Franca por expresar l'ideo di *venjemeso*. Esperanto, qua ne expresas *es* (*ec*) en ta vorti, posedas tre ofte kompozaji plu longa : *venghemulino* (venjemino), *mallaboremulo* (ociemo, ociero), *mallaboremulino* (ociemino, ocierino). Pro ke ol esas nur sufixo, **-em-** ne darfas uzesar izolite. Do nultempe uzez *emo* vice *inklineso, tendenco.* Ni rimarkigez la grosa eroro etikala quan facis Zamenhof, inkluzante en **-em-** du senci tante diversa kam l'inklineso e la kustumo. Per la volado, homo povas frenagar, represar mem maxim forta inklineso naturala. Exemple on povas esar nature tre **iracema, desobediema, ociema**, e. c., e tamen ne **iracera, desobediera, ociera** (Videz la sufixo **-er-**). Esas do kolosal eroro konfundar inklineso e kustumo en un sola sufixo, quale Espo; nul moralisto od etikisto povas aceptar lu. Granda difero anke inter *ant* e *em* : la homo nun *almonanta* povas esar nule *almonema.* **-end-.** — Ta sufixo, existanta en la Latina e novlatina lingui, quik adoptesis. Ol soldesas a radiki verbala e signifikas : *qua devas o mustas esar ...ata* : **facenda laboro** = *laboro qua devas o mustas esar facata*; **letro lektenda** o **skribenda** = *letro qua devas o mustas esar skribata*; **sumo** **pagenda, problemo solvenda, korpo dissolvenda** forsan ne pagesos, ne solvesos o dissolvesos; li do tote ne equivalas : *sumo pagota, problemo solvota* e *korpo dissolvota.* On pluse remarkez, ke **-end-** tote ne egalesas **-ind-** (videz ica) nam ol nule implikas merito : **problemo solvenda**, e forsan **solvota**, povas ne meritar solvo, do ne esar **solvinda**, nek mem **solvebla.** Remarkez la granda difero inter : **me havas nulo skribenda** (nulo devas o mustas skribesar da me) e : **me havas** **nulo por skribar** = *me havas nula del kozi necesa por skribar* : *papero, plumo,* e. c. Ta sufixo darfas formacar substantivi : **dividendo, multiplikendo**, e. c. Ol darfas unionesar ad altra sufixo, nome **aj** : **kredendaji, facendaji** = *kozi kredenda, facenda* (1). > (1) Ta sufixo esas tante necesa, ke mem l'Esperantisti pokope insinuis lu, e duras, en sua linguo (kun altra sufixi Idala), malgre la solena ed explicita refuzo da sua Akademio, qua deklaris li ne adoptenda nek aceptinda, pro ke ne mem utila, adminime en la komuna linguo. Li esas tante neutila, ke li sempre plu multe penetras en ta linguo, mem kontre la *Fundamento* netushebla. Icon me dicas nur por vidigar, per exemplo frapanta, quante ta sufixi *neutila* esas en la realeso *necesa* por la bona expresado dil pensi. **-er-.** — Ta sufixo (moderna formo : *-ier, -er, -eur* F.; *iero, -aio* I., *ero* S., *eiro* Port.) venas de *arius* Latina. Ol quik adoptesis dal Komitato di la *Delegitaro* por indikar la *amatoro di*... Ma pose la decidi 591 e 690 pluampligis lua senco. Konseque nun ol indikas : *ta qua kustume o mem nur ofte* *okupas su pri*... sen facar ek la kozo sua profesiono (Videz sufixo **-ist**). Quale on vidas, la amatoro inkluzesas en ta defino. La sufixo **-er-** soldesas a radiki nomala ed a radiki ver**bala : biciklero (amatoro), gimnastikero, arkero, fumero,** **kolektero, chasero, peskero. — Il nultempe enoyas, pro ke** **esante granda lektero, fotografero ed exkursero il sempre** **okupesas. — Dum sep yari il esis prezidero di nia societo** **e nun il esas lua honor-prezidero.** Ta sufixo aplikesas anke a nomi di bestii o di objekti qui esas karakterizata da special ago kustumala : **reptero, ruminero, rodero, klimero; remorkero, krozero, flotacero** (Vid. sufixo **-il**). Per la decido 689 l'Akademio aprobis, ke la participal sufixo **-ant-** expresez « la nuna ago » ed ol adoptis la sufixo **-er-** por « la ago ne precize nuna » exemple : **suskriptero** (1). Societo havas prezidero, ma la *prezidanto* di ula kunsido povas esar sive la prezidero, sive la vice-prezidero, sive altra membro. > (1) En noto dicesas : Ica decido chanjas nulo en l'antea decidi (quin on lektis supere) pri la sufixo **-er-**. Ol relatas nur la propozo di sentempa participo, qua esis repulsata (decido : 428. — IV, 322). Komparez **-er-** a **-ist-** ed anke a **-em-** por ne uzar ica od ita neoportune. **-ero** (2) darfas, kompreneble, recevar la formo adjektivala. Ex. : **Yes, me konfesas lo, nature me esas tre iracema** **e venjema; ma me luktis kontre ta duopla inklineso, e me** **ne divenis iracera e venjera** (3). > (2) **er**, en Esperanto, formacas tre mikra nombro de vorti plu o min justa, ex. : *fajrero* (cintilo), *hajlero* (greluno). Lua uzo kom nedependanta vorto (*ero* = elemento!) privacas ta linguo de l'internaciona substantivo **ero**, quan Esp. tradukas per *tempo-kalkulo*, *jar(cent)aro*, en la maxim ortodoxa lexiko!! > (3) En *Progreso* (V, 491) trovesas ico : « Nun kande ni havas la sufixo *-er* por indikar ta qua facas *kustume* ula ago, importas restriktar la sufixo *-em* a la nociono di *inklineso, tendenco*. (Me adjuntas hike : omna serioz etikisto e nome la teologio etikala tote ne povas aceptar la valoro ambigua di la *-em* Esperantala.) Ulu povas esar *babilema*, e ne *babilera*, se lua profesiono od obligesi impedas lu *babilar*. Same *drinkemo* povas ne esar *drinkero* (tale ke pri lu on darfus dicar : *drinkemo ne drinkera*). *Furtemo* povas ne esar *furtero; inventemo, inventero*, e. c. Ni havas do en ta du sufixi moyeno expresar precize du diversa nuanci... Nulo impedas dicar : *babilera, drinkera, furtera*... Nam ica vorti esas tote analoga a participi; li equivalas : *kustume babilanta, drinkanta, furtanta*. On remarkez bone la diversa expreso-moyeni quin nia linguo furnisas a ti, qui studias ol serioze e praktikas ol habile. » **-eri-.** — Ta sufixo, internaciona, adoptesis per la decidi 594 e 1091. Ol indikas : *establisuro en qua on okupas su* *irgamaniere* (ne necese per fabrikado) *pri la kozo indikata* *da la radiko.* Ol soldesas a radiki nomala : librerio, papererio, lakterio, od a radiki verbala : fabrikerio, imprimerio, direkterio. Ol indikas *establisuro, firmo,* e. c. e distingesas de -ey, qua indikas *irga loko* destinata a...; **drinkerio** = *establisuro* (taverno) *en qua on drinkas*; **drinkeyo** = precipue la *loko ube* *bestii drinkas.* Cetere, en *...erio*, povas esar *...eyo.* Exemple : **On** **dicis a me, ke vu rikonstruktigas vua imprimerio.** — **To ne** **esas exakta, nam me rikonstruktigas nur l'imprimeyo ipsa;** **on ne tushos la cetero dil imprimerio.** **-es-.** — Ta radiko di la lingui Indo-Europana, qua donas la verbo **es-ar**, pleas la rolo di sufixo en la sequanta kazi : 1e Soldita al radiko di verbo transitiva, ol formacas pasiv-abreviuro por ta verbo : **videsar, trovesar** = *esar* *vidata, esar trovata.* Konseque ol uzesas por formacar substantivi qui expresas *pasiva stando*, sen irga ideo tempala : **instrukteso** = *la fakto,* *stando esir od esar instruktata*; **izoleso** = *la fakto, stando* *esir od esar izolata*; **konverteso** = *la fakto, stando esir od* *esar konvertata*; **konvinkeso** = *la fakto, stando esir od esar* *konvinkata*; **tenteso** = *la fakto, stando esir od esar tentata*; **konstrukteso** = *la fakto, stando esir od esar konstruktata,* e. c. (1). > (1) Same kam **videsar** = *esar vidata* = *vidatesar*, on darfas dicar, ke **instrukteso** = *instruktateso* o *instruktiteso*, **konverteso** = *konvertateso* o *konvertiteso*, e. c. Ma sen parolar pri la plu granda kurteso dil derivaji citita en la texto, li ne kontenas nek postulas la determino pri tempo, quan implikas necese **at** e **it**. 2e Soldita a nomala radiko, la sufixo es formacas substantivi, qui expresas la *stando* od *abstraktita qualeso* : **avareso, beleso, blindeso, maladeso, utileso** = *la stando esar* *avara, bela, blinda, malada, utila.* Ol devas uzesar omnafoye kande on derivas de adjektivo l'abstraktita qualeso korespondanta. 3e Ta sufixo formacas anke verbi signifikanta : *esar tala* *qual indikas la radiko* : **utilesar** = *esar utila* a, por...; egale**sar** = *esar egala a...*; **similesar** = *esar simila a...*; **friponesar** = *esar fripona* (o fripono); **profetesar** = *esar profeta* (o profeto); **hipokritesar** = *esar hipokrita* (o hipokrito); **gastesar** = *esar gasta* (o gasto); **hostesar** = *esar hosta* (o hosto); **maladesar** = *esar malada* (o malado) (1). > (1) Nula konfundo esas posibla inter ica lasta uzo di la radiko **es** ed olua uzo en la verbi pasiva, pro la dicerno inter la radiki verbala e la radiki neverbala (o nomala) quan omnu facas instinte. Nulu inklinesas komprenar : **amar** = *esar amo*, ma komprenas lu kom *abreviuro* di **am(at)esar.**La Komitato dil Delegitaro quik adoptis la propozita radiko **es** por **esar** e la uzo supere expozita. On lektas lo yena, pag. 24 di *Compte Rendu des Travaux du Comité* : « On varme aprobis la identigo dil sufixo **ec** al radiko dil verbo *esti* (*esar*), e la logikal klareso qua rezultas de olu por la verbi dil tipo **utilesar** e la korespondanta substantivo (**utileso**). » On tote darfus uzar **es(o)** mem izolita, nam ol esas radiko esence. Ma fakte **stando** (de *standar*) remplasas lu konstante. Tamen nule esus nekorekta dicar : **Me trovis lu en bona eso.** Same on darfus dicar : **Quale vu esas?** quo tote ne signifikus : **quale vu existas?** nam esar ne signifikas existar. **-esk-.** — Greka e Latina, ta sufixo ritrovesas en novlatina lingui. On nomizas lu *inkoativo*, to esas *montranta* *komenco*. Ol quik adoptesis del reformo-plano kun la senco : *komencar*, kande ol juntesas a radiki verbala : **dormeskar** = *komencar dormar*; **morteskar** = *komencar mortar*; **videskar** = *komencar vidar*; **sideskar** = *komencar sidar*; **iraceskar** = *komencar iracar*; **emoceskar** = *komencar emocar*. Pose l'Akademio per la decido 1221 remplasigis *ij* (2) (heredita de Esperanto) per **-esk** unionebla ad adjektivi kun la senco : *divenar*... Ex. : **paleskar, febleskar, richeskar, vireskar, muliereskar, adulteskar, amikeskar,** e. c. = *divenar pala, febla, richa, vira* (o viro), *muliera* (o muliero), *amika* (o amiko). En la realeso, **paleskar** = *komencar esar* *pala* e tale pri la ceteri. Do ne existas difero esencala inter l'uzo di *esk* kun verbi e l'uzo di *esk* kun adjektivi : ol indikas : o *komenco* di ago, o *komenco* di qualeso. > (2) **-ij-** esis (quale en Espo) tote arbitriala e, pluse tro simila a *ig*, fine ledega en l'anciena : *rujijis, chanjijis, sajijis, ebriijis,* *glaciijis* e. c.; ol desplezis pro la sono e mem pro la formo. No, vere tala vorti esis delico nek por la okulo, nek por la orelo, e lia korespondanti en Esperanto esas digna kompani por *kn, sc, kaj, -ajn,* *-ojn, -ujn* e. c. Ido ne povis konservar to omna.La **ek-** Esperantala havas, kom inkoativo, nula susteno en nia lingui; ol esas tam arbitriala kam *igh*. Zamenhof ipsa agnoskis lo, quale montras lua reformo (ne aceptita, e vere ne aceptinda) di 1894. en qua il lasis a *ek-* nur la funciono indikar ago instantala (?) e remplasigis *igh* per *isk*. Reale *ek-* esis la kontreajo di *-ad*, en la mento di Zamenhof (*ek-krii, kriadi*), e la du destinesis korespondar a to, quon on nomizas « aspekto » en la konjugado di la Rusa. Komence, sub Rusa plumi, preske omna personal modi di Espoornesis per *ek-* o *-ad*. Bela e multa traci di ta « aspekto » ankore trovesas en la duesma « santa libro », *Fundamenta Krestomatio,* stilo-modelo por l'Esperantisti, segun explicita deklaro da Zamenhof. Ma sempre plu multe li oblivias la modelo por individuala preferaji. Evoluciono, evoluciono, tante influata da Ido! Noto relatanta la decido 1221 dicis : « La sufixo *-esk* uzesos do kun la verbal radiki (quale til nun) por signifikar *komencar* (*dormeskar*) e kun la nomal radiki por signifikar *divenar* (*paleskar*). L'apliko di ca regulo en la tota vortaro pruvis, ke ol genitas nula dusenceso. » Por expresar l'ideo : *divenar ...ata*, la du formi **...ateskar** e **...eskesar** tote darfas konsideresar kom regulala e konseque legitima. Ex. : **vidateskar, uzateskar, probateskar** o : **videskesar, uzeskesar, probeskesar,** e. c. Ma on konsilas uzar prefere, kom plu simpla : *divenar vidata, uzata, probata.* Se la prima verbo esas transitiva, la verbo derivita per **esk** esas anke transitiva, do povas havar objekto : **lekteskar** **jurnalo.** Kompreneble **esk** ne darfas uzesar kom radiko vice *komenc.* Do nultempe dicez *eskar, eskas*, quale ul Espisti dicas *eki,* *ekas*, vice *komenci, komencas.* **-estr-.** — Inspirita dal duesma parto dil vorti : *Bürgermeister* D., *burgmaster* E., *borgomastro* I., *burgomaestre* S., *burgo-mestre* Por., *bourgmestre* F. Ol quik adoptesis kun la senco : *chefo, mastro di*... Ol soldesas a radiki nomala : **urbestro, kastelestro, chapelestro, hotelestro** (hotel-mastro), **policestro, domestro, skolestro, navestro, statestro,** e. c. Ol mem darfas okazione soldesar a verbal radiko : **kampestro** (1), **manovrestro, pafestro** (2), e. c. > (1) Diferanta de *kampeyestro*, nam Ido havas *kampar, kampo,* *kampeyo*, por qui Espo donas nur ridinda vorti pro sua *kampo, qua* *egalesas agro.* > (2) Diferanta de *pafeyestro.* Kom vorto izolita ne uzez **estro** nek **estraro** quale Esperantisti, ma **chefo, chefaro, mastro, patrono, direktero,** **direktisto,** e. c. segun la kazi. **-et-.** — Ta sufixo trovesas en la Latina e novlatina lingui, kom *diminutivo*. Ol quik adoptesis por indikar *grado extrema* *di mikreso o febleso qua chanjas la nociono*. Ex. : **dometo,** **rivereto; varmeta, beleta; ridetar, kantetar, saltetar, dormetar,** e. c. Ta sufixo formacas anke diminutivi di afeciono : **filieto,** **matreto, patruleto, fratuleto, fratineto,** e. c. (1). > (1) La *chj* e *nj* di Espo transformas la bapto-nomi til nerikonocebleso. Pro to li esas kondamninda e Zamenhof ipsa agnoskis to, nam en sua reformo di 1894, il remplasigis li, quale Ido, per la sufixo *et*, sen altero di la radiko : *Paul(us), Pauletus; Petr(us), Petretus;* *Luk(as), Luketas; Mari(a), Marieta; Sofi(a), Sofieta* e. c. En la tradukuri on darfas admisar : *Ted, Dick, Sacha, Sonia,* e. c. quale la cetera propra nomi. **-ey-.** — Ta sufixo, veninta de Esperanto, quik adoptesis (2). Soldita a radiko nomala o verbala, lu formacas substantivi nomizanta la *loko destinita* (ad objekto od ago). Ta loko esas edifico, chambro, e. c., loko en la maxim generala senco, tereno di kultivado por... Ex. : **kavaleyo** = *kavalostablo*; **boveyo** = *bovostablo*; **mutoneyo** = *mutonostablo*; **haneyo**; **manjeyo, dormeyo** (en kolegio, hospitalo) (3); **koqueyo,** **laveyo, tombeyo, pregeyo** (ne *kirko*, nek *kapelo* o *templo*, ma chambro distinita a religial exerci); **pastureyo** (senco plu ampla kam *prato*); **viteyo, alneyo; querkeyo, ribiereyo,** **roziereyo, kastaniereyo** (4). > (2) Ol esas quaza modifikuro di *uj* (uy), respondis Zamenhof questionita : *uj* esas « recipiento por... », *ej* esas « loko por... ». > (3) *Manjo-chambro, dormo-chambro* en domi privata. > (4) Videz la sufixo *-ier.* La senco dil derivaji povas esar precizigata da altra sufixi o radiki : **parfumeyo, parfumvendeyo; aer-kuracerio.** (Vid. -eri.) Pro la signifiko kelke ne preciza di *-ey* en ula derivaji, uzez vorti specala, kande la senco lo necesigas : **gimnazio,** **liceo, skolo, universitato** vice *lerneyo*; **baziliko, katedralo,** **kirko, kapelo, templo,** vice *pregeyo*. Ta sufixo devas ne uzesar kom radiko izolita. Selektez, segun la kazo : **edifico, konstrukturo, domo, loko, agro,** e. c., e ne *eyo*, nekomprenebla da omna profano. Ni lasez l'Esperantisti uzar obstine sua *eyo, eta, uyo, emo, ilo, ebla, ero, ano,* *ino,* e. c. Per tala vorti li atingas nur konfuzeso quan la L. I. devas evitar sorgoze. **-i-.** — Ta sufixo pasable internaciona adoptesis per la decido 487 por indikar « *lando, regiono, domeno dependanta* *de...* » e konseque la resortiso dil autoritato di... Ex. : **baronio, komtio, dukio, princio, rejio, episkopio** (1), **parokio,** e. c. > (1) *Episkopio* esas la diocezo, ed *episkopeyo* esas la palaco, la domo dil episkopo. Sama difero inter *prefektio, prefekteyo*; sen obliviar l'ofico : *episkopeso, prefekteso*. **-id-.** — Greka, Latina e kelke internaciona, ta sufixo quik adoptesis ma nur por indikar : *homa decendanto* (adminime en la komuna linguo) : **Izraelido, la Semidi, la tribuo Rubenida,** e. c. Por la homa genituro ne uzez *ido* izolite, ma *decendanto, filio di* (*filiulo, filiino, gefilii,* segun la kazo). Por la bestia genituro uzez **yun** (Vid. ta sufixo). **-ier-.** — Ta sufixo quik adoptesis (ma en la formo *yer*) kun la senco) : *etuyo kontenanta o sustenanta la kozo indikata da la radiko*; **kandeliero** = *utensilo sustenanta, portanta* *un kandelo*; **plumiero** = *kurta stango portanta un plumo* (plumoskribilo); **sigariero** = *kurta tubo qua portas un sigaro* (sigarfumilo). Ne konfundez **-ier-** a **uy**. (Videz ica.) Pro analogeso (lua senco esante « qua portas »), ta sufixo uzesas por indikar la *arboro* o *planto qua portas, produktas* : **pomiero, figiero, kafeiero, teiero, palmiero, roziero, fragiero,** **diantiero,** e. c. Ma on darfas dicar ke, se *pomiero, figiero, roziero,* e. c. portas, produktas *pomi, figi, rozi,* li esas quaze karakterizata da ici. To komprenigas, ke l'Akademio per la decido 592 adjuntis a l'unesma senco : « *karakterizata per* » (ulo extera) : **kurasiero** = *soldato portanta kuraso, karakterizata da kuraso*; **lanciero** = *soldato portanta lanco, armizita ye lanco* e quaze *karakterizata da olu*; **rentiero** = *homo karakterizata da* *renti*; **miliardiero** = *homo karakterizata adminime da un* *miliardo* (2). > (2) Per la decido 590 la sufixo **ier** remplasis la sufixo **ul**, qua divenis libera por indikar la enti di maskulsexuo.En komento dil decidi 589-593, *Progreso* dicas pri **ier** (IV, 565) :« On povas definar ol nun: « qua portas —, od esas karakterizata per — ».Ed en la sama revuo (VI, 595) dicesas : **ier** esas rezervata por signifikar : « qua portas ulo extera a su ipsa », kontre ke **-oz** signifikas : « qua havas en su nature ed esence ». Pro to on povas dicar : « *kurasiero, rentiero*, ma ne *gibiero* ».Komence **ier** skribesis **yer,** ma l'Akademio modifikis ca lasta ortografio per la decido 593, konsequante plu generala chanjo di *y* a *i.*Ta sufixo inspiresis direte da la Franca linguo : *figuier, rosier,* *cuirassier, lancier, rentier* e. c. ed on aplikis lu anke a la radiki por qui Espo uzas la misterioza *ing* : *kandelingo* = kandeliero. Aplikata same ad omna radiki di planti, ol donas vorti certe plu komprenebla da multa homi kam lia Esperantala korespondanti. Komparez : *figiero, pomiero, pruniero, roziero* a *figujo, pomujo, prunujo, rozujo.* **-if-.** — Ta sufixo, trovata en la Latina e novlatina lingui, quik adoptesis. Ol soldesas a radiko nomala (neverbala) por formacar netransitiva verbi qui signifikas : *produktar,* *genitar, sekrecar* : **florifar, fruktifar** = *produktar flori,* *frukti*; **sangifar** = *produktar sango* : **vunduro sangifanta tre** **abunde**; **ha! vu sangifas de la nazo**; **versifar** = **produktar** **versi**; **urinifar** = *sekrecar, produktar urino*; **sudorifar;** **burjonifar; chapelifar, vestifar, shuifar; segifar, klovifar** (tre diferas de *klovizar, klovagar*), **martelifar** (altra kam *martelagar, marteluzar, martelbatar*) (1). > (1) « Quankam la verbi derivita per **if** esas esence netransitiva, pro ke li expresas generale kompleta ideo (li kontenas en su la nociono dil objekto : **versifar** : = *facar versi*), ni vidas nula detrimento en donar a li, en ecepta kazi, komplemento direta, exemple por dicar : **urinifar sango.** To esas kozo tote analoga a *vivar* (mizeroza) *vivo, dormar* (profunda) *dormo*, e. c., ube l'ideo ipsa di la verbo (di l'ago) divenas komplemento direta. — On povas anke dicar : **urinifar kun sango,** nam reale la sango mixesas kun urino. La mediki havos la teknikala vorto **hematurio.** » (*Progreso*, V, 350.)Sro H. objecionas, ke *sangifar, urinifar* devus ne havar la nunasenco, ma la senco : produktar sango, urino; exemple : *la nutrivi* *sangifas; la reni urinifas.*Ni previdis ta objeciono kande ni kompozis la vortolibri. Yen nia respondo. La sufixo *-if* (same kam la ceteri) esas destinata a la komuna uzado e devas uzesar segun la komuna raciono. Or en nia lingui, la verbi qui signifikas l'ekfluo od ekpulso di sango, urino, derivas de la vorti *sango, urino*; ta derivo esas naturala e komoda, ed on darfas indikar ol per *-if,* sequante la vulgara kompreno. Nur tre poka homi konocas la reala (interna) produktado di sango, urino; ma li povas expresar ol per ta vorti ipsa, o, se li preferos, per « ciencala » ed okulta vorti, quale *hematopoyezo!* La L. I. ne esas facita nur por li, ma por la maxim multi, do devas sequar la vulgara koncepti. E ni devas ne havar plu multa skrupuli, dicante *sangifar,* kam kande ni dicas, ke la suno *su levas* o su *kushas.* (*Progreso*, IV, 282.) Kompreneble de ta verbi darfas derivar substantivi signifikanta la ago : **florifo, fruktifo, sangifo, versifo, urinifo.** A ta sufixo on darfas unionar altra sufixi : **-ey**, **-ist**, e lore **ifeyo** signifikos *la loko ube on facas*, fabrikas, e **ifisto** esos ta qua fabrikas : **la armifisti fabrikas la fusili en la** **armifeyo dil arsenalo.** On ne darfas uzar ta sufixo kom vorto izolita. Konseque dicez : **facar, fabrikar, produktar,** e. c., ma nultempe **ifar.** **-ig-.** — Ta sufixo (modifikuro di *ag*) quik adoptesis. Ol trovas susteno en la Latina (*ab-igo*) ed en la Germana (*reinig-en*) (1). > (1) La radiko Latina *ag* divenas *ig* en kompozaji, e tale havas un del du senci di la sufixo *ig*. *Reinigen*, en la Germana, quale ni dicis supere, prizentas l'altra (*net-igar, pur-igar*). Do *ig, igar* ne esas arbitriala e, segun la justa remarko di Sro O. Jespersen, nia lingui ofras a ni nulo plu bona praktike. Ol soldesas a nomala ed a verbala radiki. Kun radiko nomala ol signifikas : *donar la qualeso* *expresata da la radiko, igar tala quala ol dicas, transformar* *a...* Ex. : **fortigar** = *igar forta*; **richigar** = *igar richa*; **plugrandigar** = *igar plu granda*; **virigar** = *igar vira* (o viro), *transformar* (adultulo) *a viro*; **mulierigar** = *igar muliera* (o muliero), *transformar* (adultino) *a muliero.* Kompreneble de ta verbi derivas substantivi : **fortigo,** **richigo, plugrandigo, virigo, mulierigo,** e. c. Kun radiko verbala **-ig-** signifikas : *esar kauzo, ke eventez* *lo dicata da la radiko* : **dormigar** = *esar kauzo di dormo,* *produktar dormo* : **opiumo dormigas**; **vidigar ulo da ulu** = *igar, ke ulo videsez da ulu.* Se la verbal radiko esas netransitiva (*venar*) la sufixo **-ig-** havas la senco : *igar ...anta,* e konseque la verbo derivita per **igar** havas kom objekto (komplemento direta) to quo esus la subjekto dil verbo primitiva : **venigar** = *igar* *venanta* : **me venigis la mediko** = *me igis la mediko venar* = *me igis ke la mediko venis*; **iracigar** = *igar iracanta* : **vua** **sencesa kontredici iracigas lu.** Kontraste, **igar** = *igar ...ata*, se la verbal radiko esas transitiva (*vidar, scndar*). Lore, la verbo derivita per **igar** havas kom objekto (komplemento direta) la objekto dil verbo primitiva : **me sendigos a vu ta libro da Petrus** = *me igos* *ta libro sendata* (sendesar) *a vu da Petrus*; **me vidigis mea domo da Icannes** = *me igis vidata* (videsar) *mea domo da I.*; **me** **instruktigas mea filii da la skolestro** = *me igas instruktata* (instruktesar) *mea filii da la skolestro*; **me imprimigas nova** **libro da mea imprimisto** = *me igas imprimata* (imprimesar), e. c. Segun ta regulo, **me manjigas mea kavalo** povas signifikar nur : *me igas mea kavalo manjesar, me igas ke lu esez* *manjata.* Se me volus dicar : *me donas nutrivo a mea kavalo*, me dicus : **me igas mea kavalo manjar.** Se la verbal radiko esas mixita (transitiva e ne transitiva), **igar** kompreneble signifikas *igar ...anta* o *igar ...ata*, pro la senco ipsa dil mixita verbi (1). Ma to ne havas detrimento, quale montras l'exempli sequanta : **me komencigas** **la laboro** = *me igas la laboro komencanta* o *komencata*; **me** **durigos la laboro da altra laboristi** = *me igos la laboro* *durata da altra laboristi*; **cesigez la infanti ludar** = *igez la* *infanti cesanta ludar.* > (1) Se on volus aplikar severega logiko, *nula* afixo povus soldesar samtempe a verbal ed a nomal radiki, nam lu ne povas havar exakte la sama senco en la du kazi. To pruvesas per la fakto, ke on devas definar *ig* kun verbal radiki per *ig... anta* o *ig...ata*. On povas transirar de un kazo a l'altra nur per *konvencional* abrevio, qua supresas la sufixo *ant* od *at*, e ta abrevio, qua esas tre komoda, povas genitar nul *reala* miskompreno (segun *Progreso*, II, 402). Cetere, se to esas necesa o mem nur utila, on sempre darfas uzar explicite : *igar ...anta* o *igar ...ata.* On tote darfas preferar : **igar ulu vidar ulo** a : *vidigar* *ulo da ulu*; **me igos vu konstatar la kozo** a : *me konstatigos* *da vu la kozo*; e tale pri multa kazi analoga. Quale on vidis en la supera exempli, la sufixo **ig** uzesas kom radiko dil verbo **igar** : **me igas vitro neruptebla** = *me* *traktas vitro* (ja fabrikita) *tale, ke lu divenas neruptebla*, tre diferas de : **me facas neruptebla vitro** (o **vitro neruptebla**) qua signifikas : *me fabrikas*, e. c. (Dicernez do bone **igar** **do facar.**) On anke vidis, ke la verbo **igar** darfas havar propoziciono kom objekto : **me igas mea kavalo manjar aveno.** Quale on vidas, importas (por la justa expreso e kompreno) sequar la « normal ordino » en ta propozicioni infinitivala : **Il igis** **Petrus ocidar Alexander** = *il igis Alexander ocidesar da* *Petrus.* Ne konfundez **igar** a **koaktar** od a **lasar**. **Il igis sua spozino manjar la kordio di elua amoranto** (el ne savis lo); **il koaktis sua spozino,** e. c. (el ne volis, ma il impozis ad **elu koakte sua volo**). **Lasez me enirar** = *ne impedez me* *enirar*; **igez ni enirar** = *ayez por ke ni enirez.* La uzo di **lasar** en la senco di **igar** esas Germanajo. **-ik-.** — Internaciona, ta sufixo adoptesis per la decido 566 kun ica senco : *malada per* : **kolerika, koleriko; ftiziika,** **ftiziiko; leprika, lepriko; skrofulika, skrofuliko; hidropsika, hidropsiko; pestika, pestiko; alkoholika, alkoholiko;** **kordiika, kordiiko,** e. c. La sufixo **oz** (videz ica) ne povas expresar juste ta ideo. Exemple, *kordioza*, *kordiozo* nule dicus, ke la persono esas malada ye la kordio. Fakte omna homo esas *kordioza*, quale ol esas *racionoza*; ma, fortunoze, omna homo ne esas *kordiika*, ne sufras de la kordio. La *gibozo* ne sufras (ordinare) de sua gibo; ol ne esas *gibiko*. **-il-.** — Finalo dil vorto utens*ilo*, ta sufixo quik adoptesis. Soldita a verbal radiko, ol donas substantivi signifikanta : *instrumento por*... Ex. : **pektilo, brosilo, entravilo, razilo,** **fotografilo, telegrafilo, telefonilo,** e. c. (1). > (1) La nomi di instrumenti esas punto extreme desfacile fixigebla. Ne sempre on povas departar de la verbo o de la instrumento ipsa. L'Akademio ja studiis atencoze la temo e kredeble ristudios olu.Pri la origino di *-il-* yen ulo interesanta :« La sufixo *-il-* perfekte konkordas kun la sufixi *al-*, *il-* uzata da omna Slava lingui, e. c. : Slovena *gladilo* = glatigilo, *komilo* = direktilo, *belilo* = blankigilo, *rezilo* = tranchilo, *ovalo* = plugilo, *pisalo* = skribilo (J. Kovacic, *Progreso*, V, 622). Nultempe uzez **ilo** kom vorto izolita, ma selektez inter : **aparato, instrumento, utensilo, mashino,** e. c. segun la kazi. Pro la neprecizeso di ta sufixo, on uzas radiki specala, vice olu, kande on volas indikar objekto preciza. Exemple, **kultelo, hakilo, serpo, siklo, sabro,** e. c. esas **tranchili;** konseque **tranchilo** ne nomizus ica plu reale kam ita. Same : **fusilo, karabino, revolvero, kanono** esas **pafili;** se do vu saciesus da **pafilo** por nomizar un de oli, on tote ne savus exakte pri qua vu parolas. Se traktesas pri mashino on devas uzar prefere la vorto « mashino » ipsa : **skribmashino** (1), **sutmashino, stebmashino, drashmashino,** e. c. > (1) On dicas anke : **tiposkribilo** (tiposkribar, tiposkribisto). **-il-** indikas *instrumento* (o implemento) : on brosas *per* brosilo, on pektas *per* pektilo; ma **-er** indikas *aganto* : remorkero remorkas per *su ipsa*. **-in-.** — Sufixo Latina (*eroina, heroina*), Franca (*héroïne,* *Albertine, Pauline*), Italiana (*eroina*), Hispana (*heroina*), Germana (*Heldin, Lehrerin*), Rusa (*grafinja*). Ol quik adoptesis por indikar la ento femina : **rejino, heroino, profesorino,** **instruktistino, docistino, baronino,** e. c. (2). > (2) Quale on savas, omna nomi di animali (konseque anke di homa enti) esas *epicena* en Ido, t. e. komuna a la du sexui (Dec. 1089). La maskuleso indikesas per **ul** (homulo), la femineso per **in** (*homino*). Pro ke nature e per su, la sexuo ne esas ulo plu gramatikala kam altra qualeso, ni agus tote nelogike, se ni indikus ol per dezinenci (*a, o, u, e, i* exemple). La gramatikal dezinenci devas uzesar nur por kozi gramatikala (modi, tempi e. c.), pro ke vere on ne vidas per quo esar maskula o femina esas plu gramatikala kam esar yuna, olda, o richa, povra. La sexuo devas esar expresata per *maskula, femina* o per lia abreviuri sufixa : **-ul, -in.** Pro ke la sexuo devas indikesar per *-ul* (m.) od *-in* (f.) nur kande to esas necesa, on ne adjuntas **-in** a radiki expresanta per su la femineso : **Amazono, Parco, megero, subreto,** **matrono, primadono.** Pro quo on indikus per sufixo la femineso ja nature indikata da la radiko? Ma **feino** esas uzebla, pro ke on darfus tote logike dicar **feulo** (feo maskula). On adoptis **matro** apud **patrino** (Dec., 662) pro ca motivi : etimologie la radiko **matr** esas tam internaciona kam la radiko **patr;** historie la nociono **matr** esas adminime tam anciena kam ta di **patr;** fiziologie ed etike la relato inter **matro** e **filio** tote ne esas identa al relato existanta inter **patrulo** (patro maskula) e **filio** (1). > (1) Eminenta sociologi, arkeologi, yurohistoriisti e. c. demonstris, ke ante *patrul-yuro* existis *matro-yuro*, ke mem la nociono « matro » esas plu anciena kam la nociono « patrulo ». En la primitiva kulturo on ne konocas « patro », qua esas produkturo di plu tarda epoki kun developita yurala koncepti, kontre ke la relato inter la parturanta muliero e l'infanto naskanta produktesas dal naturo. Konseque omna ciencisti, qui okupas su per la mencionita materio, judikus, kom tre neoportuna, se li, uzante Ido, devus dicar e skribar *patrino*, juste kande li pruvas la existo di *matro* ante *patro* (segun *Progreso*, IV, 143).« Pro ke dicesas pri la sufixo **-in**, quale anke pri la sufixo **ul**. ke on devas uzar ol nur *en kazo di bezono*, uli asertas, ke on devas dicar : 1e « Mea *filiino* esas la spozo di mea *amiko* », ma ke on ne darfas dicar; 2e « Mea *filiino* esas la *spozino* di mea *amiko* » e mem min multe : 3e « Mea *filiino* esas la *spozino* di mea *amikulo* », pro ke *filiino* implikas ya, ke *spozo* esas femina e ke konseque *amiko* esas maskula. On asertas mem, ke on povus dicar; 4e « Mea *filio* esas la *spozo* di mea *amikulo*, pro ke *amikulo* determinas inverse la sexuo di *spozo* e di *filio*.Omna ta rezoni esas tre bona... kom espritaji e logikala ludeti. Ma praktike on ne darfas esar tante severa... e subtila; on ne povas kalkular tale singla frazo quale per algebro. La formo 1 esas bona e suficanta; ma la formo 2 esas anke bona; la formo 3 esas nur kelke pleonasma; e la formo 4, quankam « logikala » esas praktike absurda, nam on ne devas vartar la lasta silabo di frazo por indikar (nedirete!) ke *filio* esas *filiino* e ne *filiulo*. » **-ind-**. — Ta sufixo esis riestablisata dal Komitato ipsa dil *Delegitaro* (2). Ol juntesas a verbal radiki kun la senco : « *qua meritas esar ...ata* » : **aminda, estiminda, kredinda**, **respektinda** = *qua meritas esar amata, estimata, kredata, respektata.* > (2) Vice *ign* (de *digna*) : iaudigna = laudinda, qua propozesis. **-ind** versimile esas modifikuro di *and*(us), *end*(us) latina kun chanjo di senco. Evidente ta sufixo povas ofte esar remplasigata per **end**, nam « on devas » estimar la homi estiminda, kredar la homi kredinda, e. c. Ma lua senco esas plu restriktita e plu preciza. Kom vorto izolita ne uzez *inda*, *indeso*, ma **digna**, **digneso**. Remarkez bone, ke **em**, **er**, **iv** (videz ica) havas senco aktiva, ma **ebl**, **end**, **ind** senco pasiva. Do la tri lasta ne darfas aplikesar a verbi netransitiva. Ma, se la verbo esas mixita (trans. e netrans. : *variar*, *chanjar*) ol recevas ebl o iv segun l'ideo expresenda : *variiva* o *variebla*; *chanjiva* o *chanjebla* : ta formo esas variiva o variebla; mea sentimenti esas nun tote nechanjiva o chanjebla. **-ism-.** — Ta sufixo internaciona quik adoptesis *por indikar doktrino, partiso, sistemo* : Kristanismo (1), katolikismo, Luterismo, Kalvinismo, Protestantismo, Mahomedismo, pozitivismo, imperialismo, kapitalismo, empirikismo, Epikurismo, stoikismo, socialismo (2), turismo (3), skeptikismo, asketismo, e. c. > (1) De *Kristana* (Videz la noto 1 p. 140). > (2) Ido : *socio, sociala, socialismo*; Espo : *societo, societa, socialismo.* > (3) Ido : *turo* (ne *turmo*), *turismo*; Esp. : *turo* (la *turmo* di Ido), *turismo* kom vorto specala.Til nun *ismo* ne uzesas en Espo kom vorto aparta! **-ist-.** — Ta sufixo internaciona quik adoptesis *por indikar* « *la homo qua profesione okupas su pri...* » : artisto, pianisto, flutisto, kantisto, muzikisto, komercisto, telegrafisto, policisto, misionisto, ciencisto, e. c. (4). > (4) On bone remarkez, ke la defino dil sufixo *-ist* dicas « profesione ». Or la profesiono implikas multa okupi qui ne esas mestiero propre dicata. Mestiero esas profesiono, ma tre ofte profesiono ne esas mestiero : *ciencisto*. Per extenso, qua trovesas en nia lingui, ta sufixo indikas *adepto* o *adherinto di partiso, skolo* (doktrino) (5); **socialisto,** **materialisto, idealisto, e. c.;** ecepte se la radiko dil vorto en **-ism** ja posedas ta senco : **Kristano, skeptiko, mistiko,** **katoliko, protestanto, e. c.** > (5) Do *Idisto* ne *Idano*, tante plu ke *-an* signifikas esence : *membro* di : *societano, senatano*, ed instinte omna profani nomizas ni *Idisti*. Por distingar la vendisto de la produktisto, on uzas (se to esas necesa od utila) -vendisto por l'unesma e -ifisto por la duesma (vid. *-if*) : shu-ifisto (lu fabrikas), shu-vendisto (lu vendas); od on precizigas altre : flor(vend)isto, flor(kultiv)isto. Kompreneble on uzas **-er** (studiita) ne **-ist,** se la praktikanto ne esas vere profesionano : fotografero, biciklero, dansero, peskero, e. c. (ne profesione); fotografisto, biciklisto (kurista), dansisto, peskisto (profesione). **-iv-.** — Ta sufixo (internaciona en la formi **if, iv**) quik adoptesis. Ol soldesas a radiki verbala e signifikas : *kapabla..., povanta...* Ex. : **instruktiva** (libro) (1); **nutriva, nutrivo**; **konsolaciva** (paroli); **sentiva** (2), **konduktivo** (3); **rezistiva** (qualeso); **responsiva** (qua povas responsar) (4); **mortiva** (omna *mortivi*), e. c. > (1) Diferanta de *instruktala* (libro) e mem de *instruktanta* (libro). Espo dicas *instrua*, por la tri idei, e co per plumi modela. Advere ol uzas anke la du nejusta vorti : *instruiga, lerniga*. > (2) Tre diferanta de *sentebla* (qua povas sentesar) e de *sentema* (qua facile, forte sentas) : *inter la sentivi, ici esas multe plu* *sentema pri la mondo sentebla.* > (3) *Fero esas bona konduktivo di elektro.* > (4) *Esar responsiva pri..., responsar pri...* dicesas en Esperanto : *respondi pri...*, deplorinda imituro di la Franca, quan on akuzis ni sequar, e quan reale tro sequis Zamenhof, ankore nun imitata da sua fidela o nefidela dicipuli en ta eroro.La sufixo *-iv* esas konforma a l'uzado di nia lingui : *lénitif,* *sédatif, carminatif*, e. c. Nula sufixo esas plu « naturala » kam lu, quankam la Esp-isti ne volas agnoskar lo ed opozas ad ol omnaspeca ne sincera shikani. La qualeso abstraktita devas esar expresata per la soldo di **-es** al sufixo **-iv**, do : **iveso.** Ex. : **konduktiveso** (F. *conductibilité*), **rezistiveso** (F. *capacité de résistance, résistivité*), **responsiveso** (F. *responsabilité*); **mortiveso** (F. *mortalité*, le fait d'être mortel, *mortiva*); **ne-mortiveso** (F. *immortalité*). Nultempe uzez *iva, ivo* o *iveso* kom izolita vorti. Dicez : *povanta, kapabla...; povo, kapableso...* Ex. : **la povo, la kapableso lumizar** esas : **lumiziveso** (Vid. **-iz**) (5). > (5) Pri ta sufixo, on lektas en *Progreso* (VI, 597) : Ni definas ol generale per : « *qua povas...* », « *kapabla...* ». Ma la praktiko duktas ni ad extensar e samtempe precizigar lua senco. Exemple, ula samideano objecionis, ke irga substanco qua en irga cirkonstanci povas *purgar*, darfas qualifikesar *purgiva*, do ke ca epiteto ne povas restriktesar a la substanci nomizita kustume *purgivi*. No, co esus misuzo di la vorto, t. e. di la sufixo *-iv*. Se ula substanco purgas acidente e hazarde ulu, ol esas simple *purganta* (o *purginta*) fakte, en ta kazo; ol ne esas *purgiva*. Do la sufixo *-iv* signifikas exakte : « *qua havas nature*, esence, la proprajo di... » e konseque : « qua havas la destino di...; nam la uzi a qui ni destinas singla kozo rezultas evidente de lua natural ed esencala propraji. Remarkez cetere, ke la sufixo *-iv*, esas tre utila por indikar la materii qui esas apta produktar ula efekto, e qui nule esas utensili (a qui rezervesas **-il.**) Ex. : multa korpi esas *konduktiva* (dil elektro) sen esar propre*konduktili*; *explozivo* (t. e. materio exploziva) esas tote diversa de *explozilo* (qua povas esar amorcilo o simpla perkutilo). Generale, la sufixo *-iv* esas tre utila por omna materii qui esas definita per lia efekto ed uzo (medicinala, farmaciala, e. c.) e por distingar li, sive de la utensili, instrumenti, aparati (sufixo *-il*), sive de la vivanta (homa) aganti (sufixo *-er*). Existas en la vapor-mashini aparati nomata *purgili*. E *purgero* esus... *Monsieur Purgon!* **-iz-.** — Ta sufixo Greka, Latina, internaciona (ed ankore nun tre produktanta) quik adoptesis. Ol soldesas a radiki kun la senco : *provizar, garnisar, indutar, impregnar per...* Ex. : armizar, lumizar, limitizar, regulizar = *provizar per* *armi, lumo, limito, regulo*; kolorizar, stukizar = *indutar* *per koloro, stuko*; salizar, sulfizar = *provizar od impregnar per salo, sulfo* : karni salizita o sulfizita koruptesas min rapide; vu ne salizis nek piprizis ta supo. La substantivi armizo, alkoholizo, elektrizo havas aktiva senco. Se on volas la senco pasiva, on adjuntas **es** a **iz**, do izeso : armizeso, alkoholizeso, elektrizeso = *la fakto esar* *od esir armizata, alkoholizata, elektrizata* (1). > (1) On questionas ni kad on darfas uzar la sufixo **-iz** kun verbala radiki... Ni respondas, ke l'ideo generala di **-iz** esas aplikebla a verbal radiki, mem se lua *vortala* defini, necese tro strikta, semblas restriktar ol a la nomala radiki. Ni ja havis l'okaziono montrar, ke *respondizar* povas esar necesa, o adminime utila (VI, 296). Plu frue ni anke montris, ke on bezonas *notizar* apud *notar* : se me *notas* mea reflekti en libro quan me lektas, me *notizas* la libro, me garnisas ol per noti. Forsan on objecionos, ke me misuzas hike *noto* vice *noturo*, e ke on devus dicar rigoroze : *noturizar*. Ma co esas nur subtila shikano : nam on garnisas reale la libro per l'ago ipsa notar, same kam on *respondizas* letro per l'ago ipsa respondar (nam la letro per qua on respondas nule juntesas materiale a la letro « respondizita »). Simile *spricizar* signifikas ago derivata de l'ago spricar, e ne de la kozo « spricuro » : ol signifikas quaze efekto e rezulto dil ago *spricar*, aplikata al objekto. Ni havas ja (e nulu astonesis o shokesis da lo) *lumar* e *lumizar*. Ni havas anke, derivata de *fum-ar*, *fumagar* e *fum-izar* (*). Do ni povus definar maxim generale la sufixo *-iz* tale : « aplikar objekto od *ago* ad (altra) objekto ». Kompreneble, ica defino esas kelke tro abstraktita por la novici, ed on sempre bezonos la defini plu konkreta, ma plu strikta, quin on uzis til nun (*Progr.*, VI, 596). > (*) Simile on povas dicar *bavizar* (D. *begeifern*), *vomizar* (D. *bespeien*), *desegnizar* (libro), forsan mem *skribizar* (papero). Kom radiko uzez : provizar, garnisar, impregnar, e. c., segun la senci expresenda, ma nultempe *izar* od *izeso*. No konfundez *saligar*, *saligo* (kemio) a *salizar*, *salizo*. L'unesma esas F. *salifier* e la duesma *saler*. Karno esas *saligebla* ma ne *saligebla* (F. salifiable). **-oz-.** — Latina ed internaciona (en la *os, ous, eux* (*euse*), e. c.) ta sufixo quik adoptesis. On soldas lu a nomala radiki kun la senco : *qua havas*... Ex. : **kurajoza** = *qua havas* *kurajo*; *kalkoza* (tereno, aquo) = *qua havas kalko*; **poroza** = *qua havas pori*; **glorioza**, **danjeroza** (konduto) = *qua havas* *glorio, danjero*; **vigoroza** = *qua havas vigoro* (1). > (1) Ni definas la sufixo *-oz* per : « plena de, richa de », o plu larje : « *kontenanta, havanta* ». Nu, ca lasta expresuro, la maxim generala, esas kelkafoye la sola justa. La *nuanco* specala di la sufixo dependas de la radiko, a qua ol aplikesas, ed esas suficante determinata per olu. Exemple, esas evidenta, ke parieto *poroza* havas multa, multega *pori*; ma mem se ol havus nur una, ol esus ankore poroza. (Ico respondas a la sofisma objecioni di ula kritikantachi, qui alegas, ke *kronizar* esas garnisar per (multa) kroni; or la komuna raciono indikas, ke kande on kronizas rejo, on garnisas lu per un sola krono!) Ma kande on parolas pri homo, *kurajoza*, ico signifikas. ke lu esas plena de kurajo, o simple *havas kurajo*. [Ni adjuntas ke nur la duesma parto dil expliko esas rigoroze justa; nam, se *kurajoza* signifikus strikte « plena de kurajo », Ido ne povus dicar, totsame kam nia lingui : *poke kurajoza, ne tre* *kurajoza*, o kontree : *extreme* kurajoza] simile on darfas dicar *giboza* equivalas simple : *gibo-havanta*. (La Espisti devus shamar facar ula objecioni, li qui pro manko dil sufixo *-oz* esas obligata dicar, en simila kazi : *gibo-hava!*) *Progr.*, VI, 595. Quale omna adjektivi, le formacata per la sufixo **-oz** darfas esar substantivigata direte : **ambiciozo**, **kurajozo**, e. c. La difero inter **-anta** e **-oza** esas ke l'unesma expresas *ago* kun ideo tempala, kontre ke la duesma expresas *qualeso* sen ul ideo tempala. Exemple, **la viro amoroza ne sempre esas** **amoranta;** same **persono favoroza** (ad ulu od ulo) **ne esas** kontinue **favoranta.** La difero inter **-oz** e **-iz** esas, ke l'unesma expresas ulo naturala, e la duesma expresas ulo artificala. Exemple, tereno **sabloza** nature kontenas sablo; ma korto **sablizita** havas sablo nur artifice, per laboro qua kovris lu ye sablo. **-ul-.** — Adoptita per la decido 1090, pos tote fundamentala studiado dil questiono. Yen la texto di la decido : « On adoptas la sufixo -ul *por indikar maskula sexuo* (decido, 714 : V, 65). Specala noto dicas : « Komprenende, ico ne exkluzas la formaco di kompozaji quale *porko-maskulo*; ma *pork-ulo* esas equivalanta e plu kurta. La sufixo -ul ya esas abreviuro di *(mask)ulo*, quale -in esas abreviuro di *(fem)ino*. » La decido pri ul esabis preirata da ica (1089) : « On decidas definitive, ke la substantivi generale signifikez nedeterminita sexuo (decido, 714 : V, 65). Exempli : **avulo,** **patrulo, onklulo, fratulo, kuzulo, siorulo; bovulo, katulo,** **hundulo; finkulo, sturnulo; luciulo, karpulo, tenkulo, perkulo; leonulo, panterulo, tigrulo, hienulo,** e. c., e. c. (1). > (1) La sama argumento (alegita olim da Sro Jespersen) qua valoras por *lu*, kom sengenra pronomo, valoras anke por la sengenra nomi. Or esus evidente absurda serchar od inventar aparta radiki por expresar l'ideo komuna a *spozulo* e *spozino*, a *patrulo* e *patrino*, a *fratulo* e *fratino*, e. c. Ta ideo povas expresesar logikale nur per la radiko ipsa.Ti qui questionas, kad on devas nun dicar *soldatulo*, *parokulo*, ne mem atencis ica fakto evidenta, ke *soldato*, *paroko* esas esence maskula, per sua propra senco, e konseque nule bezonas la sufixo *-ul*; ol esus mem nekorekta, *kontre-regula!* Simile ti qui objecionas, ke patrulo = *père mâle*, siorulo = *monsieur mâle*, facas absurda rezono (o plu juste mala joko). Nam li oblivias precize la nuna regulo, segun qua la radiki *patr*, *sior* esas neutra, sengenra; e li persistas atribuar a li l'anciena senco maskula. Li intermixas ridinde la du sistemi; e li ne remarkas, ke lia propra rezono kondamnas (plu juste) l'anciena sistemo, nam ol implikas ica absurdaji : patrino = *père femelle*, siorino = *monsieur femelle*. (*Prog.*, VI, 588-589.)Pro ke *sior* esas sengenra, on darfas uzar olu ad o pri *homulo*. Ma, se en la sama domo lojas *homulo* e *homino* havanta sama nomo, on agos plu prudente uzar *siorulo* pri la homulo. Cetere mem sempre, on tote darfas uzar *siorulo* pri homulo, quale on uzas *siorino* pri homino. (Videz l'apendico « *Genro e maskulismo* ».) Komprenende *ulo* ne darfas uzesar sola, quale *ino* uzesas sola (vice *femino*) dal Esperantisti. **-um-.** — Ta sufixo, quan Ido konservis de Esperanto, havas nedeterminita signifiko. Ol esas inter la sufixi similajo di ye inter la prepozicioni. Ol formacas (en mikra nombro) derivaji, di qui la senco havas relato nedefinita kun l'ideo expresata dal prima radiko. La ligilo qua restas inter li helpas kelke la memorado, ma, kande on ne savas la senco di la derivajo, nur la lexiko povas furnisar lu certe. Ex. : **kolumo** = *parto di kamizo (vesto) qua cirkondas* *la kolo*; **bordumo** = *to quo garnisas bordo* : **la tablo havas** **kupra bordumo**; **foliumar** = *turnar la folii* (di libro) *haltante tempope por lektar*; **formikumar** = *agitar su, movar* *grandanombre quale formiki*; **krucumar** = *dispozar, aranjar* *krucoforme* : **krucumar sua brakii; la voyi interkrucumas** **ye ta punto.** Per la decido 1556 (*Mondo*, marto 1922, pag. 68) « On decidas, ke derivaji per -um darfas formacesar nur dal Akademio » (*Mondo*, X, 54). Dicesas en noto : « La Akademio ne indikis til nun *-um*, quale l'altra sufixi *definita*, kom uzebla segunvole. Precize pro ke ol esas nek definita nek definebla e pro ke lua derivaji konseque povas interdiferar, ol postulas aparta kompetenteso. — Komprenende la supra decido ne interdiktas la propozo di vorti formacita per *-um*; ma la definitiva decido apartenas al Akademio. **-un-.** — Ta radiko *darfas uzesar*, dicas la « Grammaire Complète », p. 71, *por indikar un elemento* : **sabluno, greluno** (1). « Kande la elemento havas nula unajo naturala, on uzas prefere **peco** : **monetpeco, sukropeco** ». Kompreneble nulo interdiktas (tote kontree) : **aven-grano, hordeo-grano,** **frumento-grano** e tale pri la cetera cereali (*maizo-grano,* *sekalgrano, rizograno*, e. c.). Vice **nivuno** esas preferebla **nivo-floko.** > (1) Ol avantajoze remplasas la *-er-* di Espo : *sablero, hajlero.* **-ur-.** — Ta sufixo Latina e nun pasable internaciona quik adoptesis. Ol soldesas al radiko *por distingar* (kande to esas necesa) *la produkturo dil ago de la ago ipsa, expresata dal* *verbo*. Ex. : konstrukturo, pikturo, skulturo, desegnuro, kalquuro, imprimuro, fotografuro, suturo, solvuro, imituro, aperturo, fenduro, bavuro, inventuro, skriburo, e. c., la kozo *obtenita* per konstruktir, piktir, skultir, e. c. Ni dicis : *kozo obtenita* per la ago, nam produkturo existas nur *pos obtenir* olu. Pri Ido qua esas produktita (ne produktata o produktota) me darfas dicar, ke ol esas *solvuro*. Ma pri problemo, di qua me serchas la solvo (quale solvor lu) me ne uzos la vorto solvuro. Se me uzus *solvuro*, la senco esus altra; to signifikus, ke la problemo esas nun solvita (ne solvenda) e ke me serchas la « solvuro » en mea paperi, exemple. Remarkez ke **-uro** povas venar o rezultar mem de verbo netransitiva. Nam de la fakto, ke la ago di tal verbo ne atingas direte ula persono o kozo, nule konsequas, ke ta verbo ne produktas ulo, ke ol ne donas produkturo. Exemple, la verbo netransitiva « abortar » certe ne atingas ulu od ulo; la ago « abortar » ne pasas a persono od a kozo, quale « frapar ». Ma tamen, kad ol ne donas produkturo? Kad ol ne donas ulo nova, til lore ne existinta : *aborturo?* Same, on ne dicas « emersar » ulu, o « emersar » ulo. Ma, kad de la ago « emersar » ne rezultas *emersuro?* Ex. : Multa insuli esas emersuri ek l'oceano; li produktesis o subite da tertremo, o lente da madrepori. Koncerne la difero inter **-ajo** e **-uro**, la questiono konsistas en *preexisto* o *ne-preexisto* di la kozo konsiderata. Tam longe kam *domo*, *procedo*, exemple, ne esas konstruktita, li ne existas. Li do ne preexistas relate lia konstrukteso od inventeso, quale la kozi sendata, qui preexistas relate lia sendeso (1). La *domo*, la *procedo* esas do **konstrukturo, inventuro;** ma la kozi *sendata,* qui preexistis, esas **sendajo.** > (1) To, quo preexistis, relate l'edifico konstruktita, esas la petri, ligno, fero e. c.; fakte li esas la *konstruktajo,* quale la kozi sendata esas la *sendajo.* Nur pos ke li esos konstruktita en formo di domo, palaco, e. c., li esas **konstrukturo.** Objekto trovita, deskovrita existas ante la ago trovar, deskovrar olu, do : **trovajo, deskovrajo : montrez vua deskovrajo.** Vino ed aquo mixita en un botelo ne esas *mixajo,* ma **mixuro.** Advere la du liquidi, vino ed aquo, preexistis, ma separite, aparte, e la triesma liquido obtenita ne preexistis : ol naskis de la mixo, ol esas lua produkturo, do **mixuro.** En mult okazioni la rezulto di la ago ne distingesas reale del ago ipsa : **dekreto, parolo, diskurso, pretendo, abandono,** **aserto, afirmo,** e. c. Lore la sufixo **-ur** evidente ne esas uzenda. Ta sufixo existas nur por la kazi en qui la produkturo esas evidenta e distingenda, quale en **pikturo, skulturo,** **imprimuro, imituro, fotografuro, kopiuro,** e. c. qui certe esas altro kam *lia modelo* od objekto : *piktajo, skultajo* (persono, kozo, e. c.), *imprimajo* (to quo imprimesas), *imitajo,* *kopiajo* (to quo imitesas, kopiesas), *fotografajo* (to quo fotografesas) (1) e qui esas anke altro kam la ago : *pikt(ad)o,* *skult(ad)o, imprim(ad)o, imit(ad)o,* e. c. > (1) **Skriburo** esas la produkturo dil ago skribar; **skribajo** (la texto skribata) dicas « Grammaire Complète », p. 55, quale *citajo* esas texto citata. *Me recevis de ilu tre longa skriburo, qua esas vere* *interesanta studiuro pri la temo; ma la citaji e la skribajo dil* *pagino 5 meritas reprochi pro ne kompleta exakteso.* — **Tradukajo** esas la texto tradukata, **tradukuro** la produkturo rezultanta de tradukir. Esas notenda, ke la kompozaji (longa e pezoza) **-antaj,** **-intaj;** **-ataj, -itaj** ne povus remplasar **-uro,** pro ke li ne expresus l'ideo. Exemple, *fendantajo, fendintajo* o *fendatajo,* *fenditajo* ne equivalas **fenduro** = *marko, traso, lineo* produktita da la fendo, rezultanta de olu. **-uy-.** — Anke konservita de Esperanto, ta sufixo darfas konsideresar kom abreviuro di *etuyo.* Ol soldesas a radiki neverbala por formacar substantivi signifikanta : *recipiento,* *etuyo, buxo,* e. c. : **inkuyo** = *mikra vazo, botelo por inko;* **sukruyo** = *vazo por sukro;* **supuyo** = *vazo en qua on pozas* *la supo;* **kafeuyo** = *buxo por la kafeo-grani o la kafeo muelita;* **teuyo** = *buxo por la tefolii* (2); **tabakuyo** = *mikra buxo* *por tabakpulvero,* Fr. : *tabatière.* > (2) Diferas de *kafekrucho, tekrucho* qui kontenas l'infuzuro di kafeo, di teo. Dicernez **uy** de **ier** (Vid. ica) : **sigaruyo** = *etuyo por* *cigari;* **sigariero** = *kurta tubo por fumar sigaro.* Kom radiko ne uzez **uyo,** quale l'Esperantisti, ma selektez inter *etuyo, gaino, buxo, vazo, kesto, recipiento,* e. c. **-yun-.** — La radiko **yun** uzesas kom sufixo por la « *yuni* » l'infanti dil bestii : **bovyuno** = *yuno di la bova speco;* **bovyunulo** = *yuna bovulo;* **bovyunino** = *yuna bovino;* **hanyuno,** **porkoyuno, katyuno, leonyuno,** e. c. Por la homa genituro, quale on ja savas, nur filio, infanto, puero esas uzenda, e kun indiko pri la sexuo : filiulo, filiino; infantulo, infantino; puerulo, puerino. Ultre **yun** la radiki **es,** **ig** e **ag** (3) uzesas kom sufixo. > (3) Jokacheri tre mokis ica lasta. Li objecionis ke *butonagar* « agar per butono o butoni » ne signifikas necese la Franca verbo *boutonner.* Ni agnoskas lo tante plu volunte, ke la Franca vorto *havas du* senci : *haveskar butoni* (parolante pri vejetanto) e *klozar* *per butoni* (parolante pri vesto). Ica vorto suaparte montras la erorodil autori qui verbigas direte radiki nomala. La F. *boutonner* povus mem signifikar pluse : *garnisar per butoni*, quale *fleurir* F., havanta la senco *florizar* apud la senco *floreskar*. Ma, se *garnisar per butoni* donas en Ido : *butonizar, se haveskar butoni* esas *butoneskar*, quon do povas signifikar la verbo *butonagar*, se ne *klozar* (vesto) per *butoni?* Simile la posibla verbi *frenizar, krucizar, martelizar, pedalizar = garnisar per...* lasas al *frenagar, krucagar, martelagar, pedalagar* e. c. nur un senco posibla : *agar per...* E tale la mokeri povas vidar la neceseso logikala e praktikala dil sufixi *ag* e *iz*.Fakte en la derivado per la radiki **es, ig, yun, ag** (uzata sufixe) ni esas sur la limito inter la derivado e la kompozado, quale pruvas la deskompozo : *maladeso = eso di malado* (*o malada*); *bonigar =* *igar bona* (*o bono*); *bovyuno = yuno di bovo*; *frenagar = agar per* *freno.*