# Subjekto La bloki dil *Kompleta Gramatiko Detaloza* (L. de Beaufront, 1925) qui traktas ica temo, quale li esas imprimita. La texto esas dil libro; la selekto dil termini serchata esas laboro dil sito. Termini serchata : `subjekto` — 41 bloki. Transskribita de https://ido.help/gramatiko/ --- ## § 55 — [ADVERBI](../chapitri/adverbi.md) > (3) « Kelka samideani astonesas, ke on uzas lore *ipsa*, lore **ipse,** e questionas, kad ica du vorti havas diversa senci. No, li ne povas havar diversa senci pro ke li esas sama vorti sub du gramatikala formi; li havas nur diversa *gramatikal* rolo. Segun la sama regulo, qua enuncas, ke participo-adverbo referas la subjekto di la propoziciono, *ipse* referas sempre la subjekto, e pro to ol esas kelkafoye plu klara kam *ipsa*. Ex. : **La mastro inspektis ipse la domo** esas plu klara kam : « ipsa »; nam on povus komprenar : *la domo ipsa.* (*Ipse* povas bone tradukar : F. en personne). Cetere esas sempre plu sekura pozar *ipsa* (o mem *ipse* apud la vorto, quan ol referas : *la mastro ipsa*. — Lasta remarko : D. *von selbst,* F. *de soi même* (*de lui même*, e. c.) ne tradukesas per *ipse*, ma per *spontane* (*Progreso*, V, 96).En la sama loko trovesas la remarkigo sequanta : « La sama konsilo valoras pri *omna*, quan on esas tentata (segun l'exemplo di F.) pozar *dop* la verbo, quankam ol referas la subjekto. Ex. : *li omna* *admiris splendida flori*, e ne : *li admiris omna splendida flori* (ube *omna* referas necese *flori*). *Li admiris omni...* ne esus dusenca, ma esus min klara kam *li omna admiris...* On ne alegez hike, ke l'akuzativo supresus la dusenceso : nam ol ne povus helpar kun la verbo *esar : li omna esis brava soldati* havas evidente altra senco kam : *li esis omna brava soldati*, e tamen on ne povus pozar *bona soldati* en l'akuzativo. Nova pruvo, ke la vortordino esas plu komoda e plu sekura moyeno kam l'akuzativo. » — Pri *omna* bone memorez ke ol sempre uzesas sen artiklo : *omna homi* quale : *kelka homi, multa* *homi.* ## § 110 — [KONJUNCIONI](../chapitri/konjuncioni.md) > (1) **Time ke** (kun timo ke) diferas de *timante ke*, qua relatas la subjekto di la frazo. ## [LA PLURALO EN IDO](../chapitri/la-pluralo-en-ido.md) — bloko 7 (sen numero en la libro) Ni adjuntez, ke nur ta finalo plurala posibligas l'akuzativo (*-n* inversigala) e co esas decidiganta niaopinione. Se la homo poke instruktita sucesas nur tre desfacile aplikar l'akuzativo (lon montras l'Esperantisti ed ante li la plebeyi Latina), ta homo komprenas frazo qua aplikas ol saje. En la vivo omnadia, ta kazo esas kompliko neutila, e jenanta, quale omna kompliko. Ibe l'inversigo di la subjekto povas e devas proxime reduktesar al kazo ube *qua, qui, quo* divenas komplemento direta e preiras la subjekto : *quan* me vidas? evidente diferanta de *qua* vidas me? o : *qua* me vidas? ## § 29 — [PERSONAL PRONOMI](../chapitri/personal-pronomi.md) La triesma persono havas *pronomo reflektiva* : **su** por la singularo e la pluralo. Nultempe ol esas subjekto, e sempre ol referas la subjekto dil propoziciono en qua ol trovesas, kande ta subjekto reprezentas la triesma persono. Ex. : **Il parolis pri su** (sama persono kam **il**, subjekto); **eli parolas** **pri su** (sama personi kam **eli**, subjekto dil propoziciono). Ma : **Il parolas pri ilu** (1) (altra persono kam **il**, subjekto); **li parolas pri li** (altra personi kam **li**, subjekto). ## § 32 — [POSEDAL ADJEKTIVI E PRONOMI](../chapitri/posedal-adjektivi-e-pronomi.md) 32. — **Sua**, quale la personal pronomo **su**, sempre referas la subjekto di la propoziciono en qua ol trovesas, kande ta subjekto reprezentas la triesma persono. Ex. : **Il** **promenas kun sua amiko** (la amiko di *il*, subjekto); **il promenas kun sua amiko e sua filii** (la amiko e la filii di *il*, subjekto); **il promenas kun sua amiko e lua filii** (la amiko di *il*, subjekto; ma la filii dil amiko, *ne* subjekto); **amar** **sua filii esas naturala** (sua propra filii, ne la filii di altra). « On *darfas* uzar **sua** *nur* kande ol referas la subjekto di la propoziciono, en qua ol trovesas. On *devas* uzar lua o lia en la cetera kazi. Ed on *darfas* uzar li mem kande li referas la subjekto di la propoziciono, se nur to genitas nula dusenceso. Konseque, on esas *obligata* uzar **sua** nur en kazo di posibla dusenceso e por evitar olu. » (1). > (1) Texte aparinta (*Progreso*, V, 627) en longa expliko quan ni donis ibe, e qua duras per ico :« Exemple, on devas dicar : « Il anuncas, ke *lua* amiko departis », e ne : *sua*, nam *lua amiko* esas ipsa subjekto di la propoziciono subordinita, do ne povus referar per *sua* la subjekto di la chefa propoziciono (*il*).On darfas dicar : « Il venis kun *sua* amiki », ma on devas dicar : « Il e *lua* amiki venis » (ne *sua*), nam tala propoziciono kontenas reale du propozicioni : « il venis », e « *lua* amiki venis, do la subjekto di la duesma ne povas referar per *sua* la subjekto di l'unesma.Altra kazo, en qua l'uzo di *sua* esas tentiva ed erorigiva. On darfas dicar : Tala esas la metodo, quan Prof. X... uzis en *sua* explori », ma on devas dicar : Tala esas la metodo *uzita da* Prof. X... en *lua* explori », nam *sua* povus referar nur la metodo.Rezume, on darfas uzar preske sempre *lua*, *lia*, mem en la kazi, en qui *sua* esus korekta; do esas plu sekura uzar prefere *lua*, *lia*, ecepte en la kazi di reala dusenceso, por qui *sua* esas adoptita e vere utila. »Ta expliko detaloza komprenigas quante Ido erorus, se ol imitus la Franca uzado pri **sua**. E tamen ta uzado imitesas blinde da uli de nia kritikeri, qui reprochas a nia linguo imitar la Franca! ## § 57 — [PREPOZICIONI](../chapitri/prepozicioni.md) Konseque, **ad** indikas logike l'objekto di ula penso o sentimento, per opozo a la « subjekto » qua havas li : **pensar a** **la futuro; la amo a Deo** (komparez : **la amo di Deo**, por la homi, exemple); **la envidio a la richi.** ## § 35 — [RELATIVA E QUESTIONALA ADJEKTIVI-PRONOMI](../chapitri/relativa-e-questionala-adjektivi-pronomi.md) Mem kom pronomo, lu restas nevarianta, se lu esas subjekto : **qua venis?** Ma, se lu divenas direta komplemento *e* *preiras la subjekto*, lu recevas **n** finala, por preventar omna miskompreno : **quan vu vidis?** En ta frazo, *qua*(*n*) esas komplemento direta ed ol preiras la subjekto **vu** (2). > (2) Se on dicus : **qua vu vidas**, on dubus, kad **qua** vidas **vu** o kad **vu** vidas **qua**. Pro to, kande **qua** o **qui** esas komplementi direta e preiras la subjekto, on adjuntas **n** ad oli. Pro ke ta **n** quik indikas l'inversigo dil subjekto (qua sequas vice preirar la komplemento) ni nomizas lu **n inversigala**. Ni studios plu ample ta punto en la sintaxo. Kom *pronomo relativa*, **qua** recevas la nombro di lua antecedento e la **n** inversigala, se ol preiras la subjekto : **la homi qui venis; la homo quan me vidas; la homi quin** **me vidas.** Same **quo** recevas la **n** inversigala se, esante komplemento direta, ol preiras la subjekto : **Quo falis? Quon vu vidas?** **To, quo eventas, dezolas me. To, quon il naracis, interesis** **ni altagrade** (1). ## § 126 — [SINTAXO](../chapitri/sintaxo.md) 126. — La *normal ordino* dil vorti en propoziciono esas ica : 1e subjekto, 2e verbo, 3e komplemento direta; singla de ta termini esante akompanata (segun la reguli donata supere) da lia omna komplementi. La komplementi nedireta darfas pozesar irgaloke, ma dop la verbo prefere : **me** **rakontis bela historio a vua infantino**, o : **me rakontis a vua** **infantino bela historio.** En ica lasta frazo, **bela** ne povas relatar **infantino**, nam on dicabus takaze : **a vua bela infantino**, ed on devabus pozar **historio** avane. Omna violaco dil normal ordino (*subjekto, verbo, komplemento direta*) esas nomizat inversigo, sive kande la komplemento direta preiras la verbo, sive kande la subjekto sequas lu. Exemple, se vice : **la vintro venos balde**, me dicas : **balde venos la vintro**, me inversigas la subjekto, nam ol sequas la verbo vice preirar olu. L'inversigi povas esar impozata dal bezono saliigar termino, pozante lu avane (ico remplasas l'expresuro *c'est...* *qui* o *que* di la Franca), o (en la traduki) dal deziro sequar l'ordino dil texto originala. Se la frazo kontenas, quale supere, nur subjekto e verbo, l'inversigo dil unesma ne povas genitar ula miskompreno. Ma, se la frazo kontenas subjekto e komplemento direta od atributo, naskas miskompreno, en ula kazi, kande on inversigas lia normal ordino. Lore, por evitar ta grava desavantajo, on distingas la *komplemento direta* o la *atributo* per la final litero **n** (1). > (4) **Bonan**, komplemento direta, preiras la subjekto **me**. Konseque ol recevas la **n** inversigala. Ma on dicus tre bone : *Me prenis la* *maxim bona.* ## § 127 — [SINTAXO](../chapitri/sintaxo.md) 127. — Kompreneble la **n** inversigala esas necesa nur kande la komplemento direta preiras la subjekto. Ma, mem se ol preiras la verbo, nula **n** devas uzesar, kande la subjekto konservas l'*unesma plaso*. Ex. : **tua fratulo me odias** =*tua fratulo odias me*. Ico precipue aplikesas al pronomi : **el vu amas, il me vidis** = *el amas vu, il vidis me*. Konseque on povas donar ica regulo : ek du pronomi (sen final *n*) qui trovesas en la sama propoziciono, l'unesma esas la subjekto e la duesma esas la komplemento direta (1). Ma on dicos : **elun me amas, men el vidis**, pro ke la subjekto ne esas l'unesma, ma la duesma (2). > (1) To esas la konsequo naturala di ca principo : *en la normal* *ordino*, l'unesma substantivo o pronomo di frazo sempre esas la subjekto. > (2) Kompreneble **n** ne soldesas ad *il, el, ol* (abreviuri), ma al formi kompleta dil pronomi : *ilu, elu, olu*. Pro ke *su* nultempe esas subjekto, ol nultempe darfas recevar la **n** inversigala : **su regardar** = certe **regardar su**. On uzas anke **n**, se substantivo o pronomo riskus irgagrade, sen olu, konfundesar a subjekto : **me amas vu quale** **mea fratulon** (*me amas*), certe diferanta de : **me amas vu** **quale mea fratulo** (*amas vu*). Remarkez, ke se on kompletigas la frazo, « fratulon » preiras la subjekto *me*, en l'unesma exemplo, qua fakte prizentas inversigo e qua, sen **n**, riskus komprenesar en la senco dil duesma frazo (3). ## § 128 — [SINTAXO](../chapitri/sintaxo.md) En ica frazo : **longa e desfacila esis ta konquesto**, la senco esas tre klara, quankam ne nur l'atributo (*longa, desfacila*), ma mem la subjekto (*konquesto*) esas inversigita : on povas nule konfundar l'atributi a « konquesto ». Esus kulpo uzar la **n** por indikar (quale en Esperanto) la komplemento direta, se ol ne preiras la subjekto, o por indikar la dati, la disto, la preco, e. c., o por la translaco *aden* loko (1). La **n** inversigala devas ne uzesar exter la limiti fixigita supere. Tale ol restas, ne kaptilo e kompliko neutila en 8 foyi ek 10 adminime dil uzado Esperantala, ma nur moyeno impedar, mem preventar miskompreno, o sequar en traduko — se to utilesas — la ordino dil texto originala. La rolo di la **n** inversigala esas nur avertar pri ul inversigo e *quik* impedar miskompreno, dicante : ica vorto, modifikita per **n**, ne esas subjekto, ma komplemento direta od atributo. ## § 130 — [SINTAXO](../chapitri/sintaxo.md) 130. — La **-n** posibligas granda flexebleso e granda libereso; ma on devas ne trouzar l'inversigi (quale ni ja dicis) tante plu, ke mem la **n** inversigala ne posibligas evitar sempre omna ambigueso. Ex. : **me vidis ilun ocidantan viron** o **me vidis ilun ocidar viron** ne esas plu klara kam : **me vidis il(u) ocidanta** (o **ocidar**) **viro; la fervoyi** **formacas reton kovrantan la mondon** ne esas plu klara kam... **reto kovranta la mondo;** en la du kazi, nur l'ordino di la vorti povas distingar la subjekto de la komplemento. Same nur l'ordino (kun la komuna raciono) distingas li en frazi simila ad ici : **me igas imprimisto(n) imprimar** **libro(n).** ## [SUFIXI](../chapitri/sufixi.md) — bloko 29 (sen numero en la libro) Aplikata a radiko di verbo netransitiva **-aj-** indikas la *subjekto* (necese, pro la naturo dil verbo); ol equivalas *-(ant)aj* e remplasas participo aktiva, pro ke ne existas pasivo en verbo netransitiva : **rezultajo** = *rezult(ant)ajo, to quo* *rezultas, kozo rezultanta*; **eventajo** = *event(ant)ajo, to quo* *eventas, kozo eventanta* (od eventinta). **De longe me timis la** **nuna eventajo, qua esas meaopinione nur la rezultajo di** **lia intrigi e di vua inerteso.** (Dec. 541.) ## [SUFIXI](../chapitri/sufixi.md) — bloko 158 (sen numero en la libro) Se la verbal radiko esas netransitiva (*venar*) la sufixo **-ig-** havas la senco : *igar ...anta,* e konseque la verbo derivita per **igar** havas kom objekto (komplemento direta) to quo esus la subjekto dil verbo primitiva : **venigar** = *igar* *venanta* : **me venigis la mediko** = *me igis la mediko venar* = *me igis ke la mediko venis*; **iracigar** = *igar iracanta* : **vua** **sencesa kontredici iracigas lu.** ## § 137 — [TEMPI E MODI](../chapitri/tempi-e-modi.md) 137. — Kande participo esas komplemento cirkonstancala, ol darfas recevar o l'adjektival formo, o la formo adverbala, segun ke ol esas plu juste epiteto, od indikas plu reale la maniero (*marchante* = dum mea, tua, vua, e. c., marcho). Ma ol darfas recevar la formo adverbala, nur se ol relatas la subjekto di la propoziciono : **il venis ne invitita,** o : **ne invitite; il venis ne expektita,** o : **ne expektite;** **vidanta** o **vidante sua amiko, il haltis; lektinta** o **lektinte** **la libro, il dormeskis.** En ta exempli on darfis uzar la formo adjektivala tam juste kam l'adverbala, pro ke la koncernato « **il** » esas subjekto. Ma en : **la viro vidis cigno natanta sur la lago;** nur la formo adjektivala devas uzesar, pro ke la koncernato (cigno) ne esas subjekto. Se, en ica exemplo, ni dicus : **natante** (sur la lago), la senco esus tote altra, nam lore la frazo equivalus : *la viro vidis cigno, dum ke il* (la viro) *natis sur la* *lago*. Por ica lasta senco esus plu bona dicar : **natanta o** **natante sur la lago, la viro vidis cigno.** On darfas uzar la aranjo nomizata *absoluta participo*, to esas propoziciono incidenta, di qua la verbo esas participo (adverba) e di qua la subjekto ne esas parto di la chefa propoziciono. Ex. : **la enemiki fuginte, ni transiris la ponto.** Ma on devas ne tro uzar ta frazoformo, quankam ol esas utila e mem necesa en ula kazi, nome en la stilo matematikala e judiciala : **donite un rekto ed un punto; audite la** **testi.** ## § 41 — [VERBO](../chapitri/verbo.md) > (1) En gramatiko e pri verbi, la *voco* esas l'ensemblo dil formi indikanta, kad la subjekto facas (voco aktiva) o subisas (voco pasiva), la ago expresata dal verbo. La distingo dil personi esas indikata dal personal pronomi o dal substantivo subjekta. Ma ye la duesma persono singulara o plurala dil imperativo, on darfas tacar la subjekto : **amez**, vice *vu* o *vi* amez. ## § 43 — [VERBO](../chapitri/verbo.md) > (1) La *perfekto* propre dicata (qua expresas *nuna stando* rezultanta de ago tote pasinta) logike tradukesas per : **me esas amita** (olim).— L'exempli : **Il ne esas mortinta; nun ni esas arivinta** di la noto 3-ma, pag. 48, korespondas, en la voco aktiva, a **me esas amita** di la voco pasiva. En ta omna exempli, l'uzo dil *perfekto* expresas *nuna* *stando* pro ago *facita* dal subjekto o *subisita* da olu.La pasinta participo pasiva (**-ita**) indikas, ke la ago subisita dal subjekto esas nun tote finita : **l'imprimo di ta libro duris tre longe;** **ol esis imprimata dum sis monati ed erste de 8 dii ol esas imprimita.** — **Tam longe kam on serchas la solvo di problemo, ta problemo** *esas* *solvata;* **ma venas instanto pos qua ol** *esas solvita.* — **La domo esis** **konstruktata dum un yaro; ma depos du monati ol esas konstruktita.**« Por savar, kande vu hezitas, *qua tempo devas uzesar en la pasivo,* *tradukez per l'aktivo.* Kad on arestas e kondamnas nun persono? Se yes, lu esas *arestato, kondamnato.* Se ne, se on ja arestis o kondamnis lu, on devas uzar la pasinto : *arestito, kondamnito;* ne importas kad l'efekto di la ago ankore duras o ne. Mem liberigita, l'arestito restos arestito; mem indulgita, la kondamnito restos kondamnito (t. e. ulu, quan on kondamnis ultempe). Per ta facila procedo (qua divenas balde mashinala ed instintala per kustumo) *on ne povas erorar.* « La pordo esas klozata » (on klozas ol nun); « la pordo esas klozita » (ol esas nun en la stando qua rezultas de ke on *klozis* olu). — Du participi preske sempre postulas la sama tempo : *konocata* devas generale esar en la prezento, nam : « Me esas konocata » signifikas : « on konocas me » (same *reputata*, konsiderata, e. c.). — Kontraste, *fatigita, konvinkita* devas generale esar en la pasinto. Nam, kande on dicas : me esas fatigita, konvinkita, la efekto ne esas *nun* produktata, ma *ja* produktita. « Me fatigesis promenante e nun me esas fatigita. » — « Me konvinkesis da omno, quon me audis o vidis, pro to me ne plus dubas; me esas konvinkita » (segun *Progreso*, III, 396.) ## § 45 — [VERBO](../chapitri/verbo.md) 45. — Malgre l'exemplo di lingui nacionala (qui agas pri la transitiveso dil verbi deskonkorde ed arbitrie) verbo esas *transitiva* en Ido, se ol expresas faco, ago povanta atingar *direte* ula objekto : **dankar, mokar, nocar, obediar,** **repugnar** *ulu*, nam vere e logike *ulu* povas esar direte l'objekto dil *danko*, dil *moko, noco, obedio, repugno.* Ico nekontesteble pruvesas dal fakto, ke l'objekto povas divenar la subjekto en voco pasiva : *Dankez Deo, Deo esez dankata* o *Deo dankesez; il mokis ta povrulo, ta povrulo esis mokata* *o mokesis da ilu; el nocos vu, vu esos nocata o nocesos da* *elu; fine la filio obediis la matro, la matro esis obediata dal* *filio*; **ta procedo repugnas me**, *me esas repugnata o repugnesas da ta procedo.* Konseque, esas *netransitiva* en Ido nur la verbi qui logike, nature, quale **naskar** e **mortar** ne povas havar « objekto » (komplemento direta). **Restar, sejornar, repozar, kreskar,** **dekadar, degenerar, falar, irar, marchar, venar, arivar, departar**, exemple, ne esas transitiva, ma tre certe *netransitiva.* En ica lasta verbi, la subjekto facas la ago totsame kam en verbo transitiva : en **venar, arivar, kreskar** la subjekto agas, quale en la transitivi **frapar, donar, lektar**; ma en li, netransitiva, nul « objekto » povas existar, nul « objekto » povas recevar la ago dil subjekto; ol restas en lu : on ne dicas *venar ulu, arivar ulu, kreskar ulu*, quale on dicas : **frapar** **ulu, donar ulo, lektar ulo.** Konseque la *netransitivi* nultempe darfas havar participo pasiva. Do nultempe dicez : *venata,* *venita* o *venota; arivata, arivita, arivota; kreskata, kreskita* o *kreskota*, ma nur, segun la kazo : *venanta, veninta, venonta;* *arivanta, arivinta, arivonta; kreskanta, kreskinta, kreskonta.* E tale pri omna verbo netransitiva. Cetere, merkez e memorez bone, ke *nul formo pasiva darfas donesar en Ido a verbo* *netransitiva.* ## § 50 — [VERBO](../chapitri/verbo.md) 50. — La *verbi unpersona* ne havas aparanta subjekto : **oportas, importas, konvenas, decas, suficas, pluvas, ventas,** **nivas, pruinas, frostas** e. c. En la realeso por frazi tal quala : **importas departar frue,** la subjekto esas : **departar frue.** Pro to, en la kazi analoga on devas uzar l'adjektivo kom atributo (e ne la adverbo quale en Esperanto) : *necesa esas* o : **esas necesa departar** **frue** (1). ## [VORTORDINO](../chapitri/vortordino.md) — bloko 1 (sen numero en la libro) Quale ni ja vidis en la sintaxo, la *normala vortordino* esas : 1e subjekto, 2e verbo, 3e komplemento direta, singla ek oli esante akompanata da sua omna komplementi. La komplementi nedireta povas esar lokizata irgaplase, ma li prefere sequas la verbo. Ex. : **La filiulo di nia olda vicini** **retrovenis de Paris, ube il kompris multa ludili por sua infantino.** ## [VORTORDINO](../chapitri/vortordino.md) — bloko 2 (sen numero en la libro) Omna rupto dil ordino normala nomizesas *inversigo*, sive pro ke la komplemento direta preiras la verbo : **elun ne ilun** **me vokis,** sive pro ke la subjekto sequas lu : **venez, venez,** **klameskis l'instruktisto.** L'inversigi povas esar postulata dal bezono insistar sur vorto, pozante lu avane, quale *elun* en l'unesma exemplo, o dal deziro (en la traduki) sequar l'ordino dil texto originala. ## [VORTORDINO](../chapitri/vortordino.md) — bloko 3 (sen numero en la libro) *La questionanta vorti* sempre komencas la propoziciono e ne diplasas la subjekto : **Kad vu venos; dicez kad vu venos.** **— Quo eventis? Quon vu vidas? — Quantin me kontis?** **me ne plus memoras.** ## [VORTORDINO](../chapitri/vortordino.md) — bloko 6 (sen numero en la libro) *L'adverbo* preiras o sequas nemediate la vorto quan ol modifikas. *Ne, tre, nur* sempre avan olu. Ofte l'adverbo bone lokizesas inter la subjekto e la verbo : **Il sempre plendas** **pri omno.**