{"t01-apar-0":"LIBRET EXPLICATIV DA las tabellas auxiliaras Delmas ❦ EMPRIMA SERIA","t01-apar-1":"TABELLA nr. 1 La scola. — L’institut. — La sala da scola.","t01-tit-1":"Descripziun generala.","t01-01-1":"1. — Questa tabella represchenta ina **sala da scola** en in **institut**. En questa sala da scola i ha otg **maisas** (18) ed otg **bancs** (32) . Sin mintga banc sesan trais scolars. Il **magister** (7) sesa sin ina **sutga** (8) a sia **catedra** (6) .","t01-02-1":"2. — A sanestra da la catedra sa chatta in **armari** cun portas da vaider (15) . A dretga è la **tavla naira** (1) cun il **sfruschader** (2) e la **crida** (3) .","t01-02-2":"Sur la catedra pendan **tavlas da mir** ( 9 , 11 , 12 ) ed ina **charta geografica** (10) .","t01-03-1":"3. — Betg tut ils scolars sesan a lur **plaz** (17) . Gion (4) stat sper la tavla; el tegna il sfruschader e stizza las **figuras geometricas**.","t01-03-2":"Peider è dasperas la catedra; el rimna ils **exercizis scrits** (5) ed als porta al magister.","t01-04-1":"4. — **Quest** magister è il magister da **linguas vivas**. El instruescha als scolars da discurrer, leger e scriver linguas estras **(tudestg, englais, spagnol, talian, russ** u **franzos)**.","t01-05-1":"5. — La sala da scola è fitg vasta e fitg clera. En il fund i ha ina largia **fanestra**, dus **fanestrinas da ventilaziun** (78) ed ina **porta da vaider** per l’arieschar e l’illuminar.","t01-05-2":"Questa sala da scola n’è betg fraida. En il mez i ha, per la stgaudar, in fitg bun **fuorn** (46) cun ses **tub** (45) .","t01-05-3":"Vi da la paraid èn fixadas **hoccas da vestgadira** (58) ; vi da quellas pendan las bricolas ed ils mantels dals scolars.","t01-tit-2":"La curt da recreaziun.","t01-06-1":"6. — L’**ura** (63) mussa nov uras e tschintg minutas.","t01-06-2":"La **recreaziun** (76) è gist finida e la lecziun cumenza danovamain. La recreaziun ha lieu en la **curt** (75) . Nus vesain intgins scolars che giogan. In **sutmagister** (74) als survegliescha.","t01-07-1":"7. — En la curt vesain nus dapli persunas: l’**inspectur** (73) , il **directur** (71) ed il **censur** (72) .","t01-07-2":"L’inspectur inspecziunescha las scolas, il directur dirigescha l’institut, il censur survegliescha ils studis.","t01-07-3":"La quarta persuna è il **portier** (77) . El porta sut il bratsch in register per inscriver ils absents.","t01-08-1":"8. — En il fund da la curt sa chattan ils **apparats da gimnastica** (70) e l’**ovratori** da **lavurs manualas** (69) .","t01-08-2":"A dretga da la tabella cumenzain nus a vesair las **salas** da **musica** e da **dissegn**.","t01-tit-3":"Descripziun detagliada.","t01-tit-4":"Ils buns scolars.","t01-09-1":"9. — Ils scolars da l’emprim banc a dretga da la catedra èn **Enric** (*) , **Stefan** e **Carli**.","t01-09-2":"Enric è fitg attentiv e lavurus; el asculta il magister. Sin sia maisa ha el in **quadern** (28) , in **cudesch** (29) , in **vocabulari** (30) ed ina **chaschetta da penns** (31) . Ses cudesch ha bleras **paginas**; mintga chapitel cuntegna pliras **paragrafs** e mintga **lingia** blers **pleds**.","t01-09-4":"Ses vischin Stefan (24) è fervent. El nota en ses quadern la lecziun per la proxima giada. El ha ina bella **scrittira**. Ses cudesch è serrà. Nus vesain mo la **cuvertura** (27) . Sper el sa chatta ses **cumpass** (26) .","t01-09-5":"Carli (23) tegna ses cudesch en maun; el al avra per repeter sia lecziun. Sco mintga scolar ha el in **encausteri** (25) avant el. El è obedient.","t01-10-1":"10. — A la maisa dasperas èn **Luis, Antoni** e **Pauli**. Luis recitescha sia **lecziun** (22) e responda a las **dumondas** dal magister. Antoni (21) è fitg distratg; mintgatant al chastiescha il magister schizunt. Pauli (20) è in bun **cumpogn**, amiaivel e servetsch. El è fitg attentiv.","t01-tit-5":"Ils mals scolars.","t01-11-1":"11. — Suenter Enric sa chatta **Gieri** (38) . El n’è betg in nausch mat, ma el è **tschintschader**, distratg e malquiet. Sia **superficialitad** e sia **malobedienza** chaschunan **disturbi** durant la lecziun, ed el merita savens in sever **avertiment**. Ses **quadern da sbozz** (35) è nausch, el l’emplenescha da **maglias d’encaust** cun sia **penna** (34) , e perquai duvra el adina sia **gumma da stizzar** (36) ; sia **chartatscha** (33) è squarschada, perquai ch’el è fitg negligent. Pertge porta el ses **portamina** (37) en la sala da scola da linguas vivas?","t01-11-2":"Ses vischin Edmund (39) n’al ha betg gugent. El è propi in pau pigher, ma el è taschaivel e sa tegna quiet. El na tschintscha betg; mo, empè d’ascultar, preferescha el da leger las **istorgias** da ses **cudesch da lectura**.","t01-11-3":"Il terz scolar da quest banc è **Luis** (40) . El è diligent. El scriva sin in **fegl da palpiri** alv. Avant el ha el mess ses **palpiri sugant** (41) .","t01-12-1":"12. — Ils scolars dal segund banc, a sanestra dal magister, èn fitg giuvens. L’emprim, il pitschen **Emil**, na sa anc betg scriver bain; el porta cun el ses **tavlin d’ardesia** (42) , ses **stilus** e sia **spugna** (43) .","t01-12-2":"Sper el èn **August** e **Bernard** (44) . Quest ultim lavura bain, ma sia **vestgadira** è fitg negligida.","t01-13-1":"13. — Suenter els sa chattan trais **pigers. Albert** n’emprenda betg sias lecziuns. **Jachen** (47) dorma empè d’ascultar. Sia **pigrezza** al procura **reproschas** e schizunt **chastis**. Finalmain è **Cristian** (48) memia sfrenà. El **sa cumporta** mal e na fa nagin sforz per sa meglierar.","t01-14-1":"14. — Ses vischins, percunter, sa cumportan bain. **Ernest** (51) ha gugent l’**urden** e la **regularitad**; el duvra adina sia **regla** (50) e ses **crajun** (49) . El è **extern**.","t01-14-2":"**Franzestg** (52) è **intern**; el porta l’**uniforma** da l’institut; el maglia e dorma là. El è in bun **cumpogn**.","t01-14-3":"Maurizi taglia ses **crajun** cun ses **curtelin** (56) ; el è fitg premurus.","t01-14-4":"El porta cun el tut ses cudeschs, sia **grammatica** (55) , ses **cudeschet da notas** (54) e schizunt in **sutmaun** (53) . Ses **satg da scola** (57) è per terra suenter el.","t01-14-5":"Las duas maisas en il fund da la sala da scola èn occupadas da **buns scolars** (19) .","t01-tit-6":"Dissegn e musica.","t01-15-1":"15. — En la **sala da dissegn** i ha bels **models** pendids vi da la paraid ed ina **lampa** (62) cun **para-glisch**, suspendida al plafond. Il **magister** (60) è fitg pazient; el curregia ils **dissegns** (61) dals scolars ed als instruescha da dissegnar in **bust** (59) tenor la natira.","t01-16-1":"16. — La **sala da musica** para fitg interessanta. Qua emprenda ins da leger la **musica**, da solfegiar las **notas da la gamma** (67) scrittas sin il **sistem da lingias** (do, re, mi, fa, sol, la, si = C. D. E. F. G. A. B.), da renconuscher las **clavs** e da chantar bellas **melodias**. Ins metta las partituras sin il **pult** (65) . In dals scolars **suna il piano** (64) ed il **magister da musica** (66) **bat la mesira** (68) .","t01-17-1":"17. — Nus cumenzain a vesair in chantun da l’**ovratori** da **lavurs manualas** (69) , nua ch’ils mats pon emprender da plajar il lain e da limar il fier. Quai n’exista betg en tut ils instituts.","t01-tit-7":"La sala da scienzas.","t01-18-1":"18. — Il magister da matematica instruescha als scolars la **geometria, l’aritmetica, il calcul** e il **sistem metric**. Nus vesain sin la tabella las figuras geometricas principalas: in **circul** (a) , in **quadrat** (b) , in **triangul** (c) , ina **lingia** (d) .","t01-18-2":"Nus vesain era ina **operaziun**; quai n’è betg ina **adiziun**, ni ina **sutracziun**, ni ina **multiplicaziun**: quai è ina **divisiun** (e) .","t01-19-1":"19. — Sin la tavla dal sistem metric distinguin nus: in **meter** (a) , ina **balanza** (b) e sias **peisas**, in **liter** (e) , in **decaliter** (f) , in **deciliter** ed in **meter cubic** (d) .","t01-19-2":"Ils scolars studegian era las **scienzas natiralas** (11) — zoologia (a) , botanica (b) , geologia (c) — e l’**istorgia** (12) .","t01-19-3":"En l’armari sa chattan ils apparats da **fisica** (15) e da **chemia** (16) .","t01-19-4":"Sur l’armari sa chattan: ina **sfera** (14) , in **cono** ed in **globus terrestric** (13) .","t01-19-5":"Sur las tavlas penda ina **charta** che represchenta las tschintg parts dal mund: l’**Europa** (e) , l’**Asia** (g) , l’**Africa** (f) , l’**America** ( a b ) e l’**Oceania** (h) , ed ils dus gronds oceans, il **Pacific** (c) e l’**Atlantic** (d) .","t02-apar-1":"TABELLA nr. 2 Il corp uman. — La recreaziun. — Ils gieus.","t02-tit-0":"Il corp uman. *(Simpla lecziun da scienzas natiralas.)*","t02-01-1":"1. — Las parts principalas dal corp uman èn: il **chau**, il **tronc** ed ils **members**.","t02-tit-1":"Il chau.","t02-02-1":"2. — Il chau cumpiglia duas parts: il **crani**, che cuntegna il **tscharvè** e ch’è cuvrì dals **chavels**, e la **fatscha**.","t02-03-1":"3. — Sin noss dissegn vesain nus ni il crani ni il tscharvè; ma nus vesain fitg cleramain las parts impurtantas da la fatscha.","t02-04-1":"4. — Qua è l’emprim il **frunt**, che mussa in intellect pussant, in patratg adina activ. Las **templas** èn fitg libras. L’**egl** è vivace e largamain avert. In dens **sursigl** e lungas **tschilias** al protegian.","t02-05-1":"5. — Qua èn plinavant il **nas** ed ils **narischs**. Il nas ans serva per udurar e per respirar. Da mintga vart dal nas èn las **massellas**, pli lunsch las **ureglias**. La part sutvart da la fatscha consista da la **bucca** e dal **mentun**.","t02-06-1":"6. — Nus als vesain betg fitg bain, perquai che las **mustatschas** ed ils **favoris** ans als zuppan. Ma nus savain che la bucca ha las duas **leftgas**, la **missella sura** e la **missella sutta** cun lur **dents**, e la **lieunga**. Cun la bucca discurrin e maglian nus. Cun la lieunga gustain nus las victualias.","t02-07-1":"7. — L’egl, l’ureglia, il nas e la bucca èn, sco ils dets, ils organs dals tschintg senss: il **sen da la vista**, il **sen da l’udida**, il **sen da l’odur**, il **sen dal gust**, il **sen dal tast**.","t02-08-1":"8. — Il chau è pia ina da las parts las pli interessantas dal corp uman.","t02-tit-2":"Il tronc.","t02-09-1":"9. — Il **culiez** colliescha il chau cun il tronc. El cumpiglia la **gula** e la **nuca**.","t02-10-1":"10. — Il tronc cumpiglia era blers organs essenzials. En il **pèz** èn ils **pulmuns**, cun ils quals nus respirain, ed il **cor**, ch’è il center da la vita. Cur ch’il cor sistescha da batter, mora l’esser vivent.","t02-11-1":"11. — Las **costas** tegnan il pèz.","t02-12-1":"12. — Las autras parts dal tronc èn il **flanc**, il **dies**, las **spatlas** e l’**abdomen** (venter). Nus ans mettain sin il flanc u sin il dies per durmir, nus purtain las chargias sin nossa spatla.","t02-13-1":"13. — En l’abdomen èn il **stomi** ed ils **intestins**. Els ans servan per digerir las victualias.","t02-tit-3":"Ils members.","t02-14-1":"14. — Nus avain quatter **members**: dus **bratschs** e duas **chommas**. Cun ils bratschs prendain, tegnain, auzain e rimnain nus ils objects; cun las chommas stain, chaminain e currin nus.","t02-15-1":"15. — La **spatla** colliescha il bratsch cun il corp. In fitg ferm **muscul**, il biceps, mova il bratsch, ch’il **cumbel** colliescha cun l’**avantbratsch**. Il **pols** furma la giuntira da la **maun**, che finescha cun ils **dets** e las **unglas**. Sin il maun distinguin nus ina **vena** (ed ina arteria), en la quala fluescha il **sang**.","t02-16-1":"16. — Las parts da la chomma èn: la **cossa**, il **schanugl** e la **cava dal schanugl**, la **polpa**, da la quala la **charn** è cuvrida da la **pel**, il **chavigl** ed il **pe**. Las **ossa** da la chomma èn fitg grossas e fitg fermas. A la fin dal pe èn ils **dets dal pe**. Las autras parts èn la **planta dal pe** ed il **chalcogn**.","t02-17-1":"17. — Uschia è la descripziun quasi cumpletta dal corp uman.","t02-17-2":"*Nota.* — *Cun agid da l’expressiun: « jau hai mal a... (al chau etc.) » vegn il magister a pudair reduvrar tut quest vocabulari sut il puntg da vista dal bun u dal nausch* **stadi corporal.**","t02-tit-4":"Gimnastica. *(Raquint d’in dals scolars.)*","t02-18-1":"18. — Per esser flexibels, agils e da buna sanadad stuain nus exercitar nossas chommas e noss bratschs. Perquai giogain nus e pratitgain **gimnastica**.","t02-19-1":"19. — Durant l’emna han lieu quests dus exercizis en la curt da l’institut (vesair la tabella nr. 1). Ma la gievgia e la dumengia giain nus sin in grond prà, nua che nus avain plaz per currer e per ans divertir.","t02-20-1":"20. — Noss magisters e noss parents ans accumpognan mintgatant là; ma il **magister da gimnastica** (12) dirigia bain ils exercizis.","t02-21-1":"21. — Sin il prà, a sanestra da l’entrada, sa chattan ils **apparats da gimnastica** (1) : nus rampignain si la **stgala** (2) , nus ans mettain suvrasut vi dals **rintgs** (3) e vi dal **trapez** (4) , nus ans tirain si cun ils mauns fin sin la fin da la **stgala da corda** (5) u da la **corda cun nuds** (6) .","t02-22-1":"22. — Entant siglian noss cumpogns sur il **chaval da lain** (7) u sur las **barras parallelas** (11) . Auters **boxeschan** (8) u **schermeschan** (9) cun mascra e cun il **florett**. Auters, a la fin, auzan **halteras** (10) .","t02-tit-5":"Ils gieus.","t02-23-1":"23. — Enturn ils gimnasts giogan mats e mattas divers **gieus**. Las mattas sa divertan cun lur **riev** (14) ; ellas siglian cun la **corda** (13) u envidan lur frars e cusrins ad ina partida da **croquet** (15) . Ellas han gudent da bittar davent la **bala** da l’adversari cun lur **martè da lain**, gist en il mument ch’el crai da passar facilmain tras l’**artg**!","t02-24-1":"24. — Ils mats preferan ils gieus pli musculars. Gugent giogan els **chegls** (16) , ch’els bittan giu abilmain cun ina **bola** (17) . Els na spretschan er betg da giogar cun la **trombla** (18) e cun il **bilboquet** (19) u schizunt il **gieu da la rana** (20) . Ma lur gieus preferids èn bain las **billas** (21) e la **balla cunter il mir** (22) , perquai ch’il mir da la **serra** (26) è fitg adattà per far returnar la balla lediera.","t02-25-1":"25. — Il pitschen Gion, che va cun sias **stelzas** (24) , è fitg abil e sa fitg bain tegnair l’equiliber. Sper el giogan intgins cumpogns a **zuppar e tschertgar** (25) en quella serra e davos la **saiv**. Auters preferan l’**indivinar dal culp** (28) u il **volan** (29) , che sgola d’ina **raketa** a l’autra.","t02-26-1":"26. — En il mez dal prà stan dus pignals. A pe d’in dals dus han set u otg mats organisà ina partida da **sigl sur las spatlas** (30) (*) . Quest gieu n’è betg enconuschent en tut ils pajais; ma tuts san tge ch’il **sigl sur il dies** è, il qual ils mats na giogan betg questa giada.","t02-tit-6":"Ils gieus a l’aria libra.","t02-27-1":"27. Il **gieu dal tschorv** (31) è era fitg divertent; mattas e mats sa mettan a turn la **benda** sin ils egls e tschiffan ils malabils che sa laschan cuprir.","t02-28-1":"28. — En il mez dal prà, qua è in gieu fitg franzos ma in pau violent: quai è l’**urs** (32) , bler pli canaschus ch’il gieu uschè quiet dal **dracun** (33) u ch’il gieu englais dal **tennis** (34) .","t02-29-1":"29. — Quest ultim sport è la legria dals scolars gronds. Noss magisters sezs al pratitgan gugent. El pretenda gronda abilitad ed agilitad, ed el ma plascha fitg. Jau lasch a las mattas ils gieus da la **balantschina** (35) .","t02-30-1":"30. — Jau n’hai betg gugent in auter gieu englais che pudess daventar privlus.","t02-30-1b":"Jau vi discurrer dal **ballape** (36) , che allegrescha mes frar pli vegl. Jau preferesch noss vegl **gieu da las barras** (38) , tuttina igienic e propi pli pauc brutal.","t02-tit-7":"Velo e gieus da balla.","t02-31-1":"31. — Er gugent fatsch jau in gir dal prà cun il **velo** (37) .","t02-32-1":"32. — L’onn che vegn emprend jau da **chavaltgar** (39) . Tge bel ch’in chaval è, che va u trotta cun grazia e che sigla en galopp sur ils obstachels!","t02-33-1":"33. — La stad emprendain nus l’**art dal nudar** (40) . Cun delizia ans tuffain e bagnain nus en l’aua clera e frestga dal flum. Mintgatant laschain nus a la fin ir in **ballun** (41) da palpiri, che va si majestusamain en l’atmosfera, uschespert ch’el è emplenì cun aria chauda.","t02-34-1":"34. — I dat anc blers auters gieus, ma jau na finiss betg da als dumbrar, ed ins vesa tenor quest curt resumaziun ch’ins na s’algorda betg fitg la gievgia sin noss bel prà.","t02-34-2":"N.-B. — *Il magister vegn a cumplettar facilmain quest chapitel, descrivend pli detagliadamain mintgin dals gieus ils pli impurtants.*","t03-apar-1":"TABELLA nr. 3 Uffanza e giuventetgna.","t03-apar-2":"(Las tabellas 3 e 4 èn cumbinadas uschia ch’ellas preschentan en quatter **scenas da famiglia** las noziuns essenzialas davart l’**aura**, l’**età**, la **famiglia**, la **vestgadira** ed il **stadi**.)","t03-tit-1":"*Emprima scena.*","t03-tit-2":"Ceremonia da batten en in vitg.","t03-tit-3":"La primavaira.","t03-c1-01-1":"1. — Nus essan en la **primavaira**, en ils mais **mars**, **avrigl** u **matg**, en ils dis da l’emna, **glindesdi**, **mardi** u **mesemna**. I è **diesch uras** la damaun.","t03-c1-02-1":"2. — L’**aura** è bella, l’**aria** pura. Il sulegl splendura. Intginas **nivulettas** (2) van si en il blau **tschiel** (1) .","t03-c1-03-1":"3. — Ils **arbers** han apaina **fegls**. Ils sutgls **papels** (3) ed il aut **platan** (17) han enfin ussa mo buttuns.","t03-c1-04-1":"4. — Las **randulinas** (4) returnan e sgolattan cun allegher tschintschim enturn la **frizza** (7) dal **clutger** (5) , che curunescha la **baselgia** (6) dal vitg.","t03-tit-4":"La baselgia.","t03-c1-05-1":"5. — Fitg simpla è quella baselgia cun ses grond **portal** (13) e sia gronda **ura** (8) . Il pitschen **punctader** (9) è sin la cifra X, el mussa las **uras**. Il **grond** (10) è sin XII (mezdi); el mussa las **minutas**.","t03-c1-06-1":"6. — En il clutger sunan las **campanas** (11) allegramain. Sin la culmegna dal tetg stat ina pitschna **crusch** (12) da crappa.","t03-c1-07-1":"7. — La baselgia n’ha betg mo in grond **portal** (13) , ella ha era ina purtella laterala. Tras questa purtella va ser **plevon** (15) , vestgì cun sia **sutana**, ord la **sacrestia** (14) e vers la **chasa parochiala** (19) .","t03-c1-08-1":"8. — Sper el, qua è la **vendidra da latg** (24) cun ses **asen** (23) . Ella returna da la citad, nua ch’ella ha purtà bun latg per ils uffants.","t03-tit-5":"L’iert da fritga.","t03-c1-09-1":"9. — Segner Aliboron (l’asen) è cuntent da quella cursa da damaun. El aspira cun delizia l’aria embalsamada dal parfum da las **flurs** (20) , che cuvran ils **arbers da fritga** (18) da l’**iert da fritga** vischin. Tuts rosa ed alv èn quels **persers** (18) ed **abricosers** (19) , ed els laschan sperar ina buna racolta.","t03-c1-10-1":"10. — Entant van las pitschnas **aviels** (22) da la **chasa d’aviels** (21) là a rimnar zumbrind lur dultsch **mel**.","t03-c1-11-1":"11. — Ma tge capita? Qua currin ils mats dal vitg e fan fugir las **auchas** (25) spaventadas. Quai è la sortida ord la baselgia dal cortegi, suenter il **batten** dal figl dal notar.","t03-c1-12-1":"12. — Il pitschen Jachen, en sia **cuna** (26) , sa dasda pervi dal sunar allegher da las campanas, e sia sora Madlaina, che vul era vesair il cortegi da batten, roga sia mamma da vegnir a la pectinar ed a la vestgir sin il sulier da la chasa.","t03-c1-13-1":"13. — La mamma consenta. Ella metta ses **foulard** (28) , ses **corsagi** (29) e ses **scussal** (30) , ed ella vegn a seser sin ina pitschna sutga avant la porta. Madlaina ha mo sia **sutgotta** (31) e ses **corset** (32) .","t03-c1-14-1":"14. — Tge fortunada ch’ella è! Ella emblida sias flurs preferidas, ses **garofels** (34) , sin ils quals sa mettan las **farfaglias** (35) , ses **tulipans** (36) , sias **flurs da matg** (37) , en **vaschs** (38) sin il **mir** (33) , e sias **rosas** (39) , che furman ina saiv uschè bella. Ella contempla la ritga vestgadira da las dunnas dal cortegi.","t03-c1-15-1":"15. — Ils mats dal vitg n’observan betg fitg la vestgadira. Els sa prescheschan e sa dattan urts per survegnir **bombons** (55) u **munaida** (52) . In d’els bragia (40) .","t03-c1-16-1":"16. — In auter è ì sin il pe dal **chaun** (42) , che fugia guaind e fa fugir la **giaglina** (43) e ses **pulschins** (44) .","t03-tit-6":"Il cortegi da batten.","t03-c1-17-1":"17. — Avant il cortegi va la **nudrizza** (45) . Ella ha ina bella **cuffa** (46) cun lungas bendas. Ella porta il **novnaschì** (47) , tut vestgì cun **pizzas** (48) .","t03-c1-18-1":"18. — Suenter la nudrizza vegnan il **padrin** (49) e la **madrina** (53) . Els spartan ils bombons e la munaida. Il padrin ha **guants** (51) ed in **chapè da tuba** (50) . La madrina tegna en maun in bel **bugliet** (54) .","t03-c1-19-1":"19. — Suenter els vesain nus l’**aug** (56) e l’**onda** (58) da l’uffant. L’onda ha in elegant **chapè** (59) , l’aug in nair **redingot** (57) ed in gilet alv. Qua vegnan lura il **cusrin** (60) e la **cusrina** (61) . Questa tegna en maun la **sora** (62) dal novnaschì, la pitschna Berta.","t03-c1-20-1":"20. — L’auter **frar** (63) da Berta va suenter. El dat il maun ad ina **parenta** (64) . Ils **amis** (65) da la famiglia vegnan lura.","t03-tit-7":"Ils spectaturs.","t03-c1-21-1":"21. — Sper il cortegi, qua è in **mendicant** (66) sustegnì sin sia **crutscha** (67) . El dumonda l’almosna.","t03-c1-22-1":"22. — Da l’autra vart è in pitschen mat fitg **polit** (68) . El salida e giavischa «**bun di**» a las persunas ch’el enconuscha.","t03-c1-23-1":"23. — Ils vitgadins èn sortids da lur chasas per vesair il cortegi da batten. Nus vesain in **pur** (69) cun ses **bunet da cutun** e sper el ina **pura** (70) . Lura ina **veglia** (71) sustegnida sin ses **bastun** (72) . A la fin il **mulinar** (73) cun ses grond **chapè da feltr** (74) ed ina giuvna pura cun **zoccels da lain** (75) als peis, che mussa a ses uffantin da chaminar.","t03-c1-24-1":"24. — Quella scena è fitg divertenta.","t03-tit-8":"*Segunda scena.*","t03-tit-9":"Festa publica.","t03-tit-10":"Gieus navals e regatas.","t03-c2-01-1":"1. — La **stad** è arrivada. Il sulegl chaudont dal mais **zercladur** (**fanadur** u **avust**) sfrunta ils giuvens ad ir a bagnar ed a far battè.","t03-c2-02-1":"2. — Sin la riva dretga dal flum sa dasvestgian ils battellisits per prender part als gieus navals ed a las regatas.","t03-c2-03-1":"3. — In d’els trai giu ses **chalzers** (1) ; el als deslià. Ses dus cumpogns èn gia pronts. Uss han els mo lur **camischola da maglia** (2) e lur **chautschas da bagn** (3) . Els discurran spetgond lur amis. Els discurran da la fiera e da la festa che ha lieu sin l’autra riva.","t03-c2-04-1":"4. — Per terra, sper els, giaschan las **vestgadiras** da lur cumpogns: in **pèr** da **buttinas** (4) , **chalzers** (5) , **chaltschettas** (6) , chapels da **feltr** (7) e da **paglia** (8) ed ina **cravatta** (9) .","t03-c2-05-1":"5. — In dals giuvenots ha plià premurusamain ses **vestgì** (10) . El al metta sin ina pezza da toaletta, en la quala ses vischin vegn prest a serrar en las duas **vestgadiras**.","t03-c2-06-1":"6. — Il sisavel mat resta enavos. El ha anc sia **casquetta** (11) sin il chau. El n’ha tratg giu ni sia **chamischa** (12) , ni ses **collar** (13) , ni sias **manschettas** (14) . El tegna en maun ses **gilet** (17) ed ha anc sias **chautschas** (16) e sias **bretellas** (15) . Segir che el na vegn betg a esser pront per la proxima cursa.","t03-c2-07-1":"7. — Sper ils giuvenots maina in truoi, da la vart dal qual i ha blers **chardums** (18) , a l’ur dal flum, nua ch’il bab Jachen prepara tranter las **channas** (19) il **fieu d’artifizi** (20) ch’ins vegn a trair la saira.","t03-tit-11":"La cursa.","t03-c2-08-1":"8. — Sin il flum sa spassegian intginas dunnas en **barca** (21) , sa protegend cun lur parasols. Ellas suondan la cursa, ch’è fitg interessanta. En mintga **iole** (22) vogan quatter **vogaders** (24) cun tut lur forzas, entant ch’il **timunier** (26) tegna il **timun** (25) e dirigia la fragila barca. Las **vogas** (23) battan en cadenza l’aua e las lediras barcas van cun ina sveltezza che fa vertigin.","t03-c2-09-1":"9. — Intgins giuvenots luttan, sper il pilaster da la punt, per il premi dal **mast unct** (28) . In d’els va prudentamain sin il mast flexibel e sbrischaivel per cuntanscher la pitschna **bandiera** (29) fixada a la fin. Ses **concurrent** (30) malfortunà è crudà en l’aua. El nuda per vegnir a terra.","t03-c2-10-1":"10. — Giuvenots pli vegls fan **turnaments da barca** (32) sper il **cai** (33) . A tut quels gieus assista in numerus **public** (31) sustegnì al **parapet** da la **punt** (27) ed amassà sin la **riva**. Intgins spectaturs sa volvan tuttina per suondar il gieu dal **mast dal premi** (45) u per admirar il **cortegi communal**, che vegn per la **spartida** dals premis.","t03-c2-11-1":"11. — L’emprim, qua èn intgins **mats** (35) che van avant ils **musicants** (36) ; lura vegnan il **sindic** (37) , ils assessurs ed il **cussegl communal** da la citadina. A la fin marschan ils **pumpiers** (38) .","t03-tit-12":"La fiera.","t03-c2-12-1":"12. — Numerusa glieud è sin la **plazza da fiera** (39) . Ins vegn a vesair las differentas **barachas**: ils **chavals da lain** (40) , il **circus** (41) , nua che la represchentaziun è gia cumenzada; il **bal public** (42) , nua ch’ils giuvenots e las giuvnas da la citad giaudan il plaschair dal **ballar**.","t03-c2-13-1":"13. — En il fund vesain nus las **arenas** (44) , nua ch’il valurus **matador** spagnol lutta cunter il **tor** (45) furius, lura la **muntogna russa** (49) , il **tir** (46) , nua ch’ins sa exercitescha a duvrar las **armas da fieu** ed a trair sin il **scopo**.","t03-c2-14-1":"14. — Dasperas, qua è il **teater da fiera** (47) , nua ch’ins gioga la **cumedia** ed il **drama**. Fitg dasperas è la baracha dal **gigant** (48) e dal **nanin**. La **statura** dal emprim è dus meters e quindesch centimeters; il segund è apaina uschè grond sco in uffant.","t03-c2-15-1":"15. — A la fin, qua è la gronda **menagaria** (50) cun sias **bes-chas selvaticas**, ses **tiger** (51) cun pussantas **unglas**, ses **liun** (52) cun densa **criniera**, sias duas **giraffas** (53) e ses **elefant** (54) , che duvra uschè abilmain sia **trumba**.","t03-c2-16-1":"16. — Il **domadur** (55) , che dumagna quellas bes-chas, è a la porta da la baracha.","t04-apar-1":"TABELLA nr. 4 Età madira e vegliadetgna.","t04-tit-1":"*Emprima scena.* Il banchet da nozzas.","t04-tit-2":"L’atun.","t04-c1-01-1":"1. — Ils giuvens èn daventads pli gronds. In d’els, Gion, sa marida. Nus assistain al **banchet da nozzas**, che raduna, enturn la medema maisa, las famiglias dals spus.","t04-c1-02-1":"2. — Nus essan en **atun**, en il **mais da settember**. Il vent fraid d’**october** e da **november** n’ha anc betg spoglià la champagna da ses fegliom verd. L’aria da la saira è tievda e parfumada; perquai ha la tschaina lieu sut la **veranda** (8) en l’iert.","t04-c1-03-1":"3. — Pli lunsch, sin la **collina** (3) , sa chatta la chasa dals geniturs da Gion, in elegant **chastè** (1) zuppà en il verd; bellas vignas, che dattan in vin excellent, cuvran il pendent da la collina. Il vignerun als culvitescha ed als tgira.","t04-c1-04-1":"4. — Sur las vignas passa in svol da **pernischs** (2) spaventads da l’avischinanza da la **guardia dal chatsch** (5) . Quel, cun il **sclop** sut il bratsch e cun in **satg da chatscha en bandulera**, explorescha la **buschaglia** (4) cun ses **chaun** (6) . El survegliescha la tenuta ed impedescha ils chatschaders da furtim da destruir la selvaschina.","t04-c1-05-1":"5. — Ordaifer la **veranda** rampigna in **spalier da vit**, dal qual pendan densas **rapas** (7) .","t04-c1-06-1":"6. — Las bellas flurs d’atun, che ornan la **maisa** (16) , èn **crisantems** (9) ; il **bab** (10) da la spusa ha mess ina d’ellas en il fori dal buttun da ses frac.","t04-c1-07-1":"7. — Il past va a fin. Il **servitur** (11) cumenza a purtar ils plats da dessert e vegn prest a prender davent las differentas parts da l’ustensiglia da maisa, **chadagnas** (14) , **furtgettas** (12) , **curtels** (13) , **plats gronds** (15) , ch’ins n’ha betg pli da basegn.","t04-tit-3":"La parentella.","t04-c1-08-1":"8. — Tuts paran allegers, e il surrir cun il qual la **mamma** (17) dal spus guarda ses uffants cumprova sia fortuna.","t04-c1-09-1":"9. — Quellas nozzas uneschan duas famiglias ritgas dal pajais. Gion, il **spus** (18) , è **figl** d’in grond possessur ed el daventa il **genderin** d’in industrial abil.","t04-c1-10-1":"10. — Ils **spus** èn giuvens e tuttina eran els **spusads** dapi ditg. La **giuvna dunna** (19) , Marta, è charmanta en sia **rassa alva** ornada cun flurs d’oranger.","t04-c1-11-1":"11. — Ses **schuègr** (20) è fitg fortunà d’avair ina **niera** uschè gentila, e la **schuegra** (21) da Gion surri vesend uschè bella sia **figlia**.","t04-c1-12-1":"12. — A la fin da la maisa sesan ils auters **envidads** (22) , **parents, amis, cusrins, cusrinas**. In **maistral da maisa** (23) , cun la servietta sut il bratsch, als serva diligentamain.","t04-tit-4":"Ils amis.","t04-c1-13-1":"13. — Da la vart dretga da la maisa, qua è ina **damaisella** (24) , **amia** da la giuvna spusa, lura ses **frar**, ch’è ses **cumpogn d’onur** (25) . El tschintscha cun sia **damaisella d’onur** (26) , sora dal spus, che daventa cun quellas nozzas la **quinada** da Marta. Ella è ina charmanta giuvna. Ella ha bels **gioghels**, ina **culiera da perlas** ed in **bratschadi** d’aur.","t04-c1-14-1":"14. — Sper els è il signur ch’è en pes ed auza ses magiel in **ami** (27) da la famiglia. El è in dals **perditgs dal spus**. El **fa in brindis**, el beva a la **sanadad** dals giuvens spus ed als giavischa ina lunga fortuna. El è vestgì cun il costum da ceremonia, cun in frac e cun **chalzers lustrads** (28) . El accumpogna la **tatta** (29) , ch’è **vaidgua**.","t04-c1-15-1":"15. — Il giuvenot en **frac** (31) , cun mustatschas nairas e sutgladas, è il **quinà** (30) da Gion. El è in inschigner eminent. El è il vischin d’ina **giuvna dama** (33) fitg eleganta, la **sora pli veglia** da Marta e la mamma da la charmanta mattinetta, che vegn, dond il bratsch a ses cusrin, ad offrir ina flur ed a **giavischar** a el **la buna saira**. Quella dama ha fitg bellas **urengias** ed in elegant **chapè**.","t04-c1-16-1":"16. — Il pitschen cusrin, uschè curius cun sia **blusa** (36) e sias sfunsadas **chautschas curtas** (37) , fa fitg cumpassiun. El è **orfen** (35) . Fitg giuven ha el pers ses bab e sia mamma. Ses aug è ses **tutur** (38) , ed el è restà nunmaridà per educar il pauprin. El è in um bunmanaivel. El è in pau chalv e fitg curt da vista; el duvra **binoclas dal nas**.","t04-tit-5":"Il dessert.","t04-c1-17-1":"17. — Davos ils envidads, sin ina maisa cuvrida cun ina **tavatscha**, è preparà il **dessert** (39) . En ina gronda cuppa, qua èn fritgas, **persis** (40) , **pirs** (41) , **mails** (42) , **abricos** (43) e **rapas** (44) . Dasperas, **ananas** (45) , ina bella **tuorta** (46) , **buttiglias da liquor** (48) e **schampagner** (49) ed era colonnas da **plats** (47) nets.","t04-c1-18-1":"18. — Il **sumelier** (50) stapa ina **buttiglia** (52) da vin vegl cun in **tiratap** (51) . Il **tap da suver** (53) para fitg dur da trair. Quel sumelier ha ina **servietta** (54) sut il bratsch.","t04-c1-19-1":"19. — Suenter la tschaina van ils signurs en la chombra da fimar, e las dunnas van a sa preparar per il bal.","t04-tit-6":"*Segunda scena.* L’anniversari dal tat.","t04-tit-7":"La visita.","t04-c2-01-1":"1. — Diesch onns èn passads, ils geniturs da Gion èn daventads vegls e han fitg gugent lur trais abiadis, dus **abiadis** (2) ed ina **abiadia** (3) . Perquai ch’oz è **l’anniversari dal tat**, vegnan ils uffants a lur giavischar in bun di da naschientscha.","t04-c2-02-1":"2. — Il pitschen Peider è anc fitg giuven, el ha mo trais onns. El vesa il **giat** (1) sa avischinar. El vul charezzar ses bel **pel** da seida e sia lunga **cua**; el na patratga betg che sut ils graziusa **peis** sa zuppan **unglas** pizzas e malignas, che al vegnan forsa a sgrafar.","t04-c2-03-1":"3. — Sia sora Gabriela, che al dat il maun, è bler pli seriusa, e Marcel cun ses grond **mantè** (4) e sia **tschinta** (5) da corom para in pau daventà um, malgrà sias chautschas curtas, che laschan vesair sias **chaltschas** (6) .","t04-c2-04-1":"4. — Lur bab ha mess ses gross **surtut** (7) d’enviern cun **collar da pelitscha** (8) e, en sia **giaglioffa** (9) , ha el in foulard. Sia dunna ha ses chapè da feltr ornà cun **plimas** (10) , sia **giacca** (11) , sia **boa da pelitscha** (12) e ses **manschun** (13) .","t04-c2-05-1":"5. — I fa fitg fraid, perquai ch’i regia l’enviern. La **naiv** (19) è crudada tut il di ed ils tetgs da las chasas èn tuts alvs. Cun la **notg** daventa il fraid anc pli asper. En il tschiel splenduran la **glina** (17) e las **stailas** (18) e traversan la **stgiradetgna**.","t04-tit-8":"La malsogna.","t04-c2-06-1":"6. — Il paupra **tschorv** (20) , che traversa la plazza avant l’**apoteca** (16) , manà da ses **pudel** (21) , è fitg malfortunà. Justina, la **serventa** (14) , porta or da la cuschina ina **scadiola** (15) da **tisana** fitg chauda e zuccrada generusamain.","t04-c2-07-1":"7. — La **tatta** (23) , che vul tschertgar ses **lorgnon** (26) sin la maisa per leger la **recepta** (27) ch’il **medi** (25) ha gist scrit, sa auza da ses sutgun, sa sustegnend sin ses **bastun** (24) .","t04-c2-08-1":"8. — Savens patescha ella da **malsognettas, vertigins, catars, mal dals dents**, sias chommas èn flaivlas e ses egls n’èn betg pli fitg buns. Malgrà quai fa ella gugent gieu cun ses vegl **medi**, che vul adina prescriver ad ella ina **poziun** (28) . Oz è ella fitg allegra, perquai ch’ella ha enturn sai sia giuvna famiglia.","t04-c2-09-1":"9. — I è confortabel en la chombra bain serrada. En il **chamin** (29) da marmel arda in **bel fieu** (30) , ed ins sa senta fortunà en la dultscha **glisch** da la **lampa** (31) ch’ins ha gist emprendì.","t04-tit-9":"Il tat.","t04-c2-10-1":"10. — Er il **tat** (33) ha emblidà ch’el era malsaun, che ses **rumatissem** al fixescha en ses **sutgun** (34) e ch’el aveva anc ier **fevra e svanids**. El na s’algorda betg pli ch’el ha patì l’enviern passà d’ina **pulmonitis** e ch’ina **tuss** rauca e penibla al ha fatg fitg patir.","t04-c2-10-2":"E tuttina è el mo cun grondas fadias vegnì sanà. Uss va el in pau meglier. Ma sia chomma, ch’el posa sin in **chaschin** (38) mess sin in pitschen **stgabè** (39) , al fa era mal.","t04-c2-11-1":"11. — Cur ch’el è bain enviclà en sia chauda **rassa da chombra** (35) cun gross **buttuns** (36) da madraperla e cur ch’el ha sper sai, per al leger la gasetta, la pitschna **orfna** (40) vestgida cun ina **cuffa** alva, cun ina blaua **rassa** (42) ed ina **pelerina** (41) , na sa lamenta el betg.","t04-c2-12-1":"12. — Mintg’onn, cur ch’il **chalender** (43) mussa danovamain la **data** dal emprim da **december**, spetga el cun nunpazienza ses **abiadis**, perquai ch’el sa ch’els n’emblidan betg quella **data** impurtanta.","t04-c2-13-1":"13. — El s’algorda cun emoziun dal temp fitg dalunsch, cur ch’el è ì persunalmain a giavischar ina buna festa al gloerius **mareschal** imperial, dal qual il **portret** (44) penda vi da la paraid e ch’è il **bistat** da ses uffants.","t05-apar-1":"TABELLA nr. 5 La chasa e sia construcziun.","t05-tit-1":"Buna scuntrada.","t05-01-1":"Gion. — Aug, jau vuless fitg savair co ch’ins constrouescha ina **chasa**.","t05-01-2":"L’aug (80) . — Quai è fitg simpel, mes ami, vegn cun mai, jau ta mussarai quella che ser Bernard (79) fa construir e ch’jau vegn ad abitar.","t05-01-3":"Gion. — Tge ha pia dissegnà il **plan** (76) da questa chasa?","t05-01-4":"L’aug. — L’**architect** (75) ; el ha preschentà in dissegn fitg cler ch’è vegnì approvà, e l’**impressari** (77) ha cumenzà las lavurs.","t05-01-5":"Gion. — Tge è pia l’impressari?","t05-01-6":"L’aug. — Quai è ser Alv, il bab da tes ami Jachen. El dirigia ils lavurants cun ser Ruf, l’architect.","t05-01-7":"Ma tge! Qua vegnan gist a temp ser Alv cun sia **regla** (78) e ser Ruf cun ses plan.","t05-01-8":"Bun di, signurs. Co vai?","t05-01-9":"Ser Ruf. — Fitg bain, grazia. Bun di, Gion, tge ch’quest uffant è creschì!","t05-01-10":"L’aug. — Gea, propi, el è in pitschen um. El è fitg serius, ins sto al infurmar da tut quai ch’el vesa. Oz vuless el savair co ch’ins constrouescha ina chasa.","t05-tit-2":"Ils lavurants.","t05-01-11":"Ser Alv. — Bain, vegn cun mai, amitg, jau ta explitgesch quai immediatamain, perquai ch’jau hai fitg gugent ils mats che vulan sa instruir.","t05-01-12":"Ti vesas quel lavurant che tegna ina **pala** (82) en maun: quai è in **terraglier** (81) . El chava ina **fossa** (46) per metter il conduct d’aua. El ha era chavà il terren là nua ch’la chasa vegn a star, per ch’il murader possia auzar ils quatter **mirs**. La part da quels mirs ch’è en terra vegn numnada **fundaments** (2) . Il spazi serrà tranter ils fundaments furma il **chaler** (3) . Quel chaler ha ina pitschna fanestra numnada **fanestrin dal chaler** (5) , ina **porta** (4) ed ina stgala.","t05-01-13":"Il **murader** (108) ha cuntinuà a construir ils mirs, laschond avertas las giaviadas per las **portas** (8) e las **fanestras** (17) .","t05-01-14":"Gion. — Ma quel murader na vesai jau betg!","t05-01-15":"S r Alv. — Uss ha el finì da lavurar en la chasa. El è sper la **stalla** (54) , sin ses **impalcadi** (110) , el constrouescha il mir da la **lavandaria** (56) .","t05-01-16":"El ha ina cazzola, in trog ed in **plumb** (109) . Ma ti na vegns betg ad ans algordar da quels nums.","t05-01-17":"Gion. — Segir che gea, perquai ch’jau vegn immediatamain a dumandar da mes aug ina pitschna cazzola ed in trog, e jau sez vegn a far in plumb cun ina cordetta.","t05-tit-3":"Il material.","t05-01-18":"L’aug. — Ha! fitg bain. Ma di a mai, Gion, tge ch’ins ha da basegn per construir ina chasa?","t05-01-19":"Gion. — Ins ha da basegn da **crappa da taglia** (59) e da **malta** (65) .","t05-01-20":"L’aug. — Endretg, guarda quel um cun il grond chapè, sin ses **char** (136) . El è **charrader** (135) . Mintga di maina el qua **blocs da crappa** (60) . El descharga ses char en la curt, ed ils **tagliacrappa** (83) taglian ils blocs ed als resgian cun lur **resgia da crappa** (85) . In **maunaval** (146) als porta al murader, che als metta a lieu.","t05-01-21":"Entant prepara il **malteder** (87) la malta. El ha da basegn da **sablun** (62) , da **chaltschina** (63) e d’**aua** (64) . La chaltschina è sper el en in **satg** (71) , in **servent dal murader** (111) al maina il sablun sin ina **carriola** (112) , e l’**emprendist** (113) è a la pumpa (58) . El emplenescha ina **sadella** (114) . La malta è prest pronta. Il **purtader da malta** (107) la prenda e la porta si, tras la stgala, sin l’impalcadi, nua ch’in murader finescha quella vart da la chasa.","t05-01-22":"Ed uss, co vegn numnà il lavurant che lavura il **tetg** (31) ?","t05-01-23":"Gion. — El è **cuvrider** (118) .","t05-tit-4":"Il tetg da la chasa.","t05-01-24":"S r Alv. — Gea, ma l’emprim vegn il **lennari** (115) .","t05-01-25":"Il lennari lavura l’**ovra da lain** (35) . El assemblescha las **travs** (37) cun **chavigls** (117) . Quels lavurants, là si, cun lur largias chautschas da velur, èn lennaris. In tegna ina travetta, e l’auter taglia in chavigl cun sia **ascha** (116) . Quel ch’è sper il **chamin** (41) è il cuvrider. El inguotta lattas sin las (*) balkas, ed **ardesias** (66) sin las lattas. Mintgatant metta el tegels.","t05-01-26":"Il tetg da la stalla è **cuvert cun tegels** (55) , quel da la chasa è **cuvert cun ardesias** (32) e quel da la veranda è **da zinc** (24) .","t05-01-27":"Gion. — Lavura il cuvrider era ils tetgs da zinc?","t05-01-28":"S r Alv. — Na, ma il **lavurant da zinc** (121) u il **lavurant da plumb**, quel che metta la **fanestra da tetg** (38) sin il tetg da la chasa. El metta era ils **tubs da plievgia** (43) ed ils **channals dal tetg** (42) . El suda ensemen il zinc ed il blec. El ha fixà il **parafulmin** (40) e la **frizza da vent** (39) sin il **frontispizi** (36) .","t05-01-29":"Gion. — Uschia è la chasa finida?","t05-tit-5":"Ils utensils.","t05-01-30":"S r Alv. — Betg dal tut. Il **gipsader** (99) constrouescha cun **matuns** (61) las paraids che la partan en differentas chombras. El intunga cun **gips** (70) ils **plafuns** (26) ed ils mirs. Uss lavura el il plafun da la **veranda** (33) . El ha, sco il murader, ina **cazzola** (100) ed in **trog** (101) .","t05-01-31":"Lura lavura il schrinari las portas, las fanestras, ils **parquets** (16) ed ils **scurets** (19) .","t05-01-32":"Uss lavura el en la curt sin ses **banc da lavur** (90) . El ha ina **resgia** (94) per resgiar il lain (69) , ina **plana** (91) , ina **morsa** (92) , in **stgalpel** (94 bis) , in **cumpass** (95) ed in **martè** da lain (95 bis) .","t05-01-33":"Gion. — Ha! ma i è pli divertent da far lain che da murar. Aug, ti vegns a cumprar per mai in banc da lavur, ina resgia ed ina plana, perquai ch’jau vegn prest a far ina chamona per Medor.","t05-01-34":"L’aug. — Gea, matin.","t05-01-35":"Gion. — Tge cuntent ch’jau sun! E tge è quel ch’è en pes sper la porta d’entrada?","t05-tit-6":"Il pictar.","t05-01-36":"S r Alv. — El è **pictur** (102) . El stat sin sia stgala cun in vaschè da **colur** (103) e ses **penel** (104) . El picta il lain da la porta d’entrada per ch’el sa mantegnia pli ditg.","t05-01-37":"El encolla era ils palpiris en las abitaziuns.","t05-01-38":"Il **tapezier** (107) , ch’è sin ina **stgala** (106) , sin il **balcun** (28) , metta in **storen** (29) .","t05-01-39":"Il lavurant ch’è en pes sper la gronda fanestra è il **vaidrer** (96) . El fixescha ils **vaiders** (18) cun **mastic** (73) . Quel auter lavurant, mess en schanuglias sper la porta dal chaler, è **sarrader** (97) . El metta ina **sarralia** (6) . Sia **lima** (98) è sper el.","t05-01-40":"Gion. — È era sarrader quel lavurant che batta cun ses **martè** (84) sin in toc fier?","t05-01-41":"S r Alv. — Pli endretg ditg, el è faver (125) . El forgia **ferramenta** (67) per l’**electricist** (124) , ch’è sin il tetg da la **remisa** (51) . El ha ina **fusina** (126) , in **ancugn** (127) ed ina **tanaglia** (128) .","t05-01-42":"L’electricist fixescha il **fil** **da rom** (44) dal telefon.","t05-tit-7":"Il culvitar da l’iert.","t05-01-43":"L’aug. — En il fund da la **curt** (45) , sper il **grigl** (47) ed il **portun** (48) , vesas ti il **giardinier** (129) . El prepara l’**iertin** (49) . El ha chavà la terra cun sia **bade** (131) , el semna sems e rastella cun il **rastè** (130) . Lura vegn el, cun sia **canna d’arusar** (132) , ad arusar ils **quartins** (50) , e las plantas vegnan a crescher.","t05-01-44":"Il **servent dals chavals** (133) , ch’ha gist tgirà il chaval ed al ha dà a magliar, nettegia il **chalesch** (52) cun ina spugna, ina **pumpa da maun** (134) ed ina sadella d’aua. Lura al maina el danovamain en la remisa e serra la porta cun il gross **sbarr** (53) .","t05-01-45":"Uss es ti cuntent, jau crai, ti has gì avunda explicaziuns.","t05-01-46":"Gion. — Gea, aug, ma gugent vuless jau vesair il dadens da la chasa.","t05-01-47":"L’aug. — Quai capita damaun. Ser Ruf vegn a t’explitgar il plan ed a ta mussar il num da mintga chombra.","t05-tit-8":"L’urden intern da la chasa.","t05-apar-2":"*(Vesair il plan.)*","t05-01-48":"L’architect. — Vegn, Gion, jau ta fatsch immediatamain explorar las differentas parts da la chasa.","t05-01-49":"Entrain nus il **plaunterren** (7) . Qua è il buttun da la **campanella** (11) . Nus muntain ils trais **stgalims** (14) dal **perrun** (9) , nus passain il **sogl** (10) da la **porta d’entrada** (8) e qua essan nus a pe da la **stgala** (13) .","t05-01-50":"Gion. — Quai è il corridor.","t05-01-51":"L’architect. — Na, quai è il **vestibul** (12) . Il **corridor** (a) è a la fin. A dretga, qua èn il **salun** (b) e la **stanza da magliar** (c) , en fatscha da la stanza da magliar èn la **cuschina** (d) e la **stanza dals servents** (e) , lura avant il **biro** (f) . La **veranda** (23) cun sia **porta da vaider** (25) è sper il salun.","t05-01-52":"Nus muntain immediatamain la stgala. Tegna tai vi dal **sustegn da maun** (15) e dumbra ils stgalims. Els èn quattordesch. Qua è il **sulèr** (m) , nus essan sin l’emprim **plaun** (27) .","t05-tit-9":"L’emprim plaun.","t05-01-53":"En fatscha da la stgala èn il **necessari** (20) e la **toaletta** (j) . A dretga ina bella **stanza da durmir** (g) cun duas fanestras vers la **fatschada** (1) da la chasa. A sanestra èn la **stanza da bogn** (1) e la **stanza per ils amis** (i) cun ina gronda **alcova** (h) : sper la stanza da durmir è la **stanza dals uffants** (k) . Ella dat sin ina vasta **terrassa** (21) . Sut questa terrassa è in auter necessari (20) e, vi dal mir, qua è la **campana** (22) , che suna per la tschaina.","t05-01-54":"Gion. — Giain nus sin il **segund plaun**.","t05-01-55":"L’architect. — I n’exista nagin segund plaun. Sut il tetg èn mo **mansardas** (33) ed il granari (34) . Nus avain finì l’exploraziun, nus pudain turnar giu.","t05-01-56":"Gion. — Grazia, signur, quai è fitg interessant. Jau vegn immediatamain a raquintar a mes bab tut quai ch’jau hai vis.","t06-apar-1":"TABELLA nr. 6 La chasa dadens, la mobiglia, il nutriment, l’illuminaziun.","t06-apar-2":"La chasa è finida. L’aug da Gion è installà en sia nova abitaziun, da la quala nus enconuschain la disposiziun. Uss vulain nus vesair co ch’el ha mobiglià sia chasa. Nus explorain l’emprim:","t06-tit-1":"La stanza da durmir.","t06-c1-01-1":"1. — Nus arrivain a mal mument, perquai che la chombrera è occupada da nettegiar la **chombra**.","t06-c1-02-1":"2. — Sin la **maisa da toaletta** (1) èn qua e là differents objects cun ils quals ins sa lava, sa petgna, curtamain ditg ins fa toaletta. Quai èn il **bassin** (2) e la **bruncina** (3) , la **biischta da chavels** (4) , il **petgen** (5) , il **savun** (6) e la **spugna** (7) , a la fin ina **flaschetta** (8) per l’aua da dents.","t06-c1-03-1":"3. — Per terra, avant la maisa da toaletta, qua è la **sadella** (9) per rimnar l’aua sporca.","t06-c1-04-1":"4. — Nus vesain en l’**anticamera** (10) intginas **hoccas da vestgadira** (13) e duas **paraplievgias** (11) en il **portaparaplievgias** (12) .","t06-c1-05-1":"5. — Da l’autra vart da la porta è l’**armari cun spievel** (14) , che cuntegna la **biancaria** (15) .","t06-c1-06-1":"6. — Profitain nus ch’la **chombrera** (16) fa il **letg** (17) , per explorar sias differentas parts. Il **rom dal letg** (20) cuntegna in bun **matratsch da resorts** (21) , sin il qual Justina vegn immediatamain a metter in **matratsch da launa** (22) . Lura vegn ella a prender da las sutgas ils dus **leinzuls** (23) e la **cuverta** (24) . Alura vegn ella a metter sin il chau dal letg il **chaschin traversal** (25) ed il **chaschin da chau** (26) , ch’èn cun il **plimatsch** (27) sin la **cuverta da letg** (32) . Ella duvra in fasch da plimas per dispulverar las **cortinas** (19) ed il **baldachin** (18) , e qua è ina part da la lavur finida.","t06-c1-07-1":"7. — Alura stoppia ella metter in pau en urden la **maisetta da letg** (28) , remontar il **svegliarin** (29) , preparar il **lampadin da notg** (30) , prender giu la **chandaila** (31) per nettegiar il chandelier.","t06-tit-2":"Il chanaster da lavur e las robas dal chamin.","t06-c1-08-1":"8. — Il **chanaster da lavur** (34) sper il **stgabè** (33) ha era fitg da basegn d’esser mess en urden. Ella stoppia plijar las **bruderias** (35) , serrar en la **maisa da lavur** (38) il **digital**, il **fil** (36) , las **guaglias** (37) ed il **forsch** (39) e serrar cun la **clav** (40) il cuvertin da la maisa.","t06-c1-09-1":"9. — Sin la **maisa ad in pe** (41) dal mez vegn Justina a renovar l’aua da la **carafa** (42) . Ella vegn a metter **zucker** en la **zuckerera** (43) , a nettegiar la **pinzetta dal zucker** (44) ed a prender giu la **biischta da vestgadira** (46) .","t06-c1-10-1":"10. — La vart dretga da la chombra pretenda main lavur, perquai che la **chaise longue** (47) e ses **chaschin** (48) èn a lur dretg plaz, e, perquai ch’i na fa betg fraid, n’è nagut dislocà tranter las robas dal **chamin** (49) . La **pala** (50) , las **tanaglias** (51) , ils **chavriets** (55) , la **sadella da tschendra** (56) èn nets; il **stgirm dal fieu** (54) n’è betg vegnì dislocà e la **chascha da lain** (52) è bain pervista da **lennas** (53) .","t06-c1-11-1":"11. — Tuttina stoppia ella dispulverar la **pendula** (57) , ils **candelabers** (58) ed ils **vaschels da giaglioffa** (59) , a la fin sfruschar il **spievel** (60) .","t06-c1-12-1":"12. — Quant a la **cuna** (61) da l’uffantin (dal babo (*) ), ella è gia pronta.","t06-tit-3":"Il salun.","t06-c2-01-1":"1. — Uss qua è il salun. Quai è ina fitg bella **chombra**. Il chamin, ch’è en l’chantun dretg, è ornà cun ina delicata **statuetta** (1) , cun dus bels **vaschs** (3) e drappà cun in **lambrequin** (2) da velur (*) .","t06-c2-02-1":"2. — Per impedir ch’las scintillas dal fieughin brischian il tapet, ha ins mess avant il fieughin in **parascintillas** (4) da rom.","t06-c2-03-1":"3. — Dasperas è avert in elegant **secretari** (5) da dunna. Sin el scriva la **patruna da chasa** (23) sias brevs.","t06-c2-04-1":"4. — La fanestra è ornada cun **cortinas da fanestra** (6) cun **ligiams** (8) tacads als **pommels** (7) e cun grondas cortinas da stoffa **drappadas dad ensi** (9) .","t06-c2-05-1":"5. — En la giaviada da la fanestra cuntegna in **portavasch** (11) ina verda **planta** (10) , ina splendida palma, da la quala ils fegls sa stendan quasi fin a la **lampa da petroli** (12) .","t06-c2-06-1":"6. — Il **paraglisch** (13) da la lampa è vegnì fatg da Maria, la charmanta **giuvna** (14) ch’è al piano (15) . Sesend fitg dretga sin il **stgabè** (16) , studegia ella in toc da musica. Ella è fitg abila e premurusa, sco che mussa ses **armari da musica** (17) , ch’è perfectamain en urden.","t06-tit-4":"Il mat nauscha.","t06-c2-07-1":"7. — Ses frar, Paul, tschertga in **cudesch** (19) en la **biblioteca** (18) . El è in **giuven** (20) , malquiet e nunsuffribel. Sa tacond a la biblioteca per cuntanscher il cudesch ch’è memia aut, ristga el da far crudar il **bust** (21) ch’è sisum.","t06-c2-08-1":"8. — El profitescha, per far quella stupidezza, ch’sia mamma è occupada a discurrer cun in’amia, ina **dama** (22) ch’è vegnida a passar intgins dis en sia chasa. La mamma sesa sin in **canapé** (24) sper il **sutgun** (25) , e sia amia è sin la **sutga** (27) , da la quala ins vesa mo la **spatlera** (26) .","t06-c2-09-1":"9. — Il grond **rom** (30) , che penda vi da la paraid, cuntegna il **portret** (29) d’ina parenta. En l’**album** (32) mess sin la maisa èn radunadas las **fotografias** (33) dals auters members da la famiglia. Ils uffants han gist sfegliettà en el, perquai ch’las **sutgas** (31) èn anc radunadas enturn la maisa.","t06-c2-10-1":"10. — Il **vasch chinais** (34) da porzelain, ch’è sper il **curtè da palpiri** (35) , è vegnì regalà a Maria per sia festa, ed il **paravent** (36) ch’orna il chantun da la chombra è vegnì purtà da la China da ses aug.","t06-c2-11-1":"11. — Allegrà da las bellissimas **picturas** (37) tacadas vi da la **paraid** (42) , illuminà dal **luster** (38) , dal qual las **lampas electricas** (39) splenduran allegramain la saira, para quel salun fitg agreabel. Il mol **tapet** (40) stendì sin il parquet e la **clacca electrica** (41) , uschè cumadaivla, cumpletteschan ses confort.","t06-tit-5":"La stanza da magliar.","t06-c3-01-1":"1. — La campana da la tschaina ha sunà. Tut la famiglia, cun excepziun da Maria, è radunada enturn la maisa. La stanza da magliar è agreablamain stgaudada da la excellenta **pigna** (1) da fajenza, cun in sutgl **tub** (2) .","t06-c3-02-1":"2. — Quella chombra n’ha betg bler mobiglia. Lung il mir penda, sur la **banchetta** (4) , ina **funtanella** (3) ornamentala. Fitg dasperas è la **credenza** (5) , sin la quala ins metta las spaisas fraidas, ils plats da dessert e las differentas robas da maisa ch’ins n’ha betg immediatamain da basegn.","t06-c3-03-1":"3. — Uschia vesain nus sin l’assa da sura in **pulschin rustì** (7) , in **pesch** (8) ed ina **cuppa** (10) cun **fritgas** (9) . Sutvart qua è il **chaschiel** (11) , il **paun** (12) , il **portaflaschettas** (13) , che cuntegna tut quai ch’ins ha da basegn per cundir la salata: l’ieli, l’aschieu, il **sal** (14) ed il **paiver** (15) . A la fin è sin l’assa da sut ina **tuorta** (17) sper la **senavrera** (16) .","t06-c3-04-1":"4. — L’ura da la stanza da magliar, ch’ins numna **ura da paraid** (20) , ha ina furma fitg speziala. Ella è messa en in rom da lain, che cuntegna plinavant in **barometer** (19) ed in **termometer** (18) .","t06-tit-6":"Il servir da la tschaina.","t06-c3-05-1":"5. — Vi da tut ils mirs da la chombra èn applitgads **panels da lain** (21) da ruver incerà. Ina **portiera** (22) da stoffa serra avunda bain la porta che maina en la veranda. Là vegn la famiglia ad ir a beiver il caffè suenter la tschaina. Gia èn las **scadiolas** (24) e las **sutscadiolas** (25) prontas sin la **mobiglia dals plats** (23) .","t06-c3-06-1":"6. — Sur la maisa è fixada al plafun ina **suspensiun** (26) , da la quala la lampa fitg splendurusa illuminescha la saira tut la stanza da magliar.","t06-c3-07-1":"7. — Uss explorain nus la **maisa da magliar** (27) sezza. Cur ch’la famiglia è entrada, era la maisa parvida. Sin la **tavatscha** (28) era mess, al plaz da mintga cumpogn da maisa, in **plat** (33) , ina **servietta** (29) , ina **chadagna** (34) , ina **furtgetta** (35) , in **curtè** (36) ed in **magiel** (32) . I era era **buttiglias** (30) per il vin ed ina **carafa** (31) per l’aua.","t06-c3-08-1":"8. — Il **servitur** (39) ha l’emprim purtà la **suppiera** (37) , en la quala fima anc in pau schuppa. Uss serva el l’emprim **plat** (38) , in plat da charn. Lura vegn el a preschentar quels che nus avain gia numnà, e, a la fin, suenter il **plat da dessert**, vegn el a profitar ch’ses patruns èn ids en la veranda, per prender davent las robas da maisa e per metter danovamain en urden la stanza da magliar.","t06-c3-08-2":"*Nota.* — *Ils pleds da diever cuminaivel che pertutgan il nutriment vegnan qua inditgads fitg curtamain. La glista vegn cumplettada sin las duas tabellas «L’hotel» (nr.~13) ed «Il martgà» (nr.~15).*","t06-tit-7":"La cuschina.","t06-c4-01-1":"1. — En la cuschina, en la quala nus guardain tras la porta mez averta, vesain nus in pittoresc disurden. Avant il **fieughin** (1) , en il qual crepitescha in **fieu** (3) , è installà in **virarost** (5) . In bel **rustì** (7) è **mess sin il spid** (6) e finescha da cuschinar.","t06-c4-02-1":"2. — Il **sufflet** (8) e la **pala da carvun** (9) , ch’ins ha gist duvrà, èn restads per terra sco era las **lennas** (10) .","t06-c4-03-1":"3. — Il sisum dal chamin è en urden; la **lantiarna** (11) , la **chaschetta da zulprins** (13) , en la quala èn ils **zulprins** (12) , il **chandelier** (14) ed il **portachandaila** (15) cun ina **chandaila** (16) èn a lur plaz. Ma la gronda **sadella da carvun** (18) , plaina da **carvun da terra** (17) , ch’la **cuschinunza** (23) ha gist emplenì en il chaler, è restada en il mez da la cuschina.","t06-c4-04-1":"4. — Propi, la paupra dunna sto sa prescher per ch’il gentar saja pront a temp. Uss è ella sper il **fuorn da cuschina** (19) e stira ina **sosa** (24) ch’ins na dastga betg laschar brischar.","t06-c4-05-1":"5. — En il **fuorn** (20) cuscha ina tuorta ch’ella ha preparà per la marenda dals uffants. Sur il fuorn da cuschina pendan il **chadagnun** (21) ed il **sbrumadur** (22) .","t06-tit-8":"Ils vaschels.","t06-c4-06-1":"6. — La **battaria da cuschina** (25) , tacada en il fund da la chombra, è fitg netta. Las bellas **casserolas** (26) da rom, il **vasch da latg** (27) , la **criva** (28) e la **raspa** (29) èn vegnids nettegiads premurusamain.","t06-c4-07-1":"7. — La **chascha da sal** (30) è messa sin l’armari dals plats sper la **tekanna** (31) e la **buttiglia d’ieli** (32) . La **tirunca** (33) cuntegna probablamain las posadas ed ils curtels da cuschina.","t06-c4-08-1":"8. — La **scua** (34) ed il **fasch da plimas** (35) èn en in chantun. La cuschinunza ha gist duvrà il **bloc da lain** (36) , ella l’ha laschà sper la fanestra.","t06-c4-09-1":"9. — In **sfruschamaun** (37) penda vi dal mir, sper l’**imbut** (38) . En quella part da la cuschina èn messas ensi la **grilla** (39) , il **curtè da tagliar** (40) e l’**assa da tagliar** (41) . Lura, sur il curtè da tagliar, sin ina **assa** (42) , èn **vaschs** (43) , la **caldera** (44) cun ses **cuvertin** (45) e la **marmita** (46) . La **padella** (47) penda dasperas.","t06-c4-10-1":"10. — Mo il **rubinet** (48) da rom dat in pau da glisch en quest chantun. Il **lavandin** (49) , sin il qual è mess il gross **brunc** (50) , è probablamain fitg cumadaivel cun ses pitschen armari, en il qual ins conserva il **barigl d’aschieu** (51) pervis cun ses **rubinet** (52) , la **chascha dals rests** (53) ed ils **plats nunnets** (54) .","t06-tit-9":"Auters objects mess en la cuschina.","t06-c4-11-1":"11. — La **tina** (55) , en la quala ins lava las **verduras** (58) , e la **caldera** (56) da fier fusì messa sin il **palantschieu da tegels** (57) han probablamain era lur plaz en quell’armari.","t06-c4-12-1":"12. — La cuschinunza n’ha segir betg mancanza da fuorns, perquai che qua è plinavant, sin il chantun da la maisa, in **fuornet da gas** (59) , sin il qual sa stgauda aua en ina pitschna casserola. Il **vapur** (60) che va ora d’ella ans mussa ch’ella bula probablamain. Presumablamain vegn quell’aua duvrada per il caffè, perquai che qua èn sin l’autra fin da la maisa la **cafetiera** (64) ed il **malin da caffè** (63) .","t06-c4-13-1":"13. — Il fuornet è collià cun il **brischader da gas** (62) tras in lung **tubet da gumma** (61) .","t06-c4-14-1":"14. — La **servienta a di** (66) , che vegn a gidar la cuschinunza, prepara las verduras per la tschaina. Cur ch’ellas vegnan a esser mundadas e lavadas, vegn ella a las metter en il **bassin** (65) , spetgond l’ura da las cuschinar.","t06-tit-10":"La stanza da bogn. *(Chombra da bogn.)*","t06-c5-01-1":"1. — Ans resta anc mo ina indiscreziun da far per enconuscher las chombras principalas da l’abitaziun: vesair l’installaziun da la stanza da bogn. Quai na pretenda betg ditg, perquai ch’ella n’è betg gronda, e nus savain svelt ch’la **tina da bogn** (1) ha in bun **stgaudabogn** (2) , ch’la **conca da savun** (3) è cuntanschibla per il maun da quel che sa bogna e ch’il **portapezzas** (5) fa segir sitgentar facilmain las **pezzas da toaletta** (4) .","t06-c5-02-1":"2. — Quella chombra ha sias paraids cuvridas cun **plattas da fajenza** (6) , che han permess d’installar ina **duscha** (7) senza avair tema che l’aua, che sprizza enavos durant il diever, donnegia ils mirs. In **bassinet** (8) da zinc, che serva per ils bogns da peis, cumplettescha la mobiglia.","t07-apar-1":"SEGUNDA SERIA TABELLA nr. 7","t07-tit-1":"*Emprima scena.*","t07-tit-2":"Il vitg durant l’enviern.","t07-c1-01-1":"1. — Durant las vacanzas da Nouv Onn hai jau accumpagnà mes bab a Vitgnov, in pitschen vitg nua ch’el aveva da tractar intgins affars da commerzi.","t07-c1-02-1":"2. — Nus avain duvrà la **diligenza** (11) che circulescha tranter la citad e quel vitg; ma perquai ch’i faseva fitg fraid, n’è quel viadi en in vehichel pauc confortabel betg stà fitg agreabel.","t07-c1-03-1":"3. — Perquai avain nus sentì in ver plaschair cur ch’nus avain vis il **manader** fermar ses char sin la plazza, avant l’**ustaria** (2) da l’*Urs alv*. L’**ustier** (4) ans spetgava sin il sulier da sia chasa, fimond cun quietezza sia **pippa**.","t07-c1-03-2":"El ans ha envidà ad entrar, e jau na m’hai betg laschà rugar per m’installar avant il fieu da sarments che crepitava en il fieughin. Alura hai jau fatg fitg gieu cun l’asper **vent da nord** che faseva crustgir la veglia **ensaina** (3) e purtava davent en nairs vortischs **il fim** (1) ch’ì ora dal chamin.","t07-c1-04-1":"4. — I era l’ura dal gentar. Senza spetgar pli ditg avain nus maglià bain il past simpel ma savurus ch’ins ans ha servì (*) .","t07-tit-3":"Intginas visitas.","t07-c1-05-1":"5. — Suenter il gentar hai jau accumpagnà mes bab, ch’è assicuratur, tar sia clientella. L’emprim avain nus visità il **faver** (5) , che abita sper l’ustaria. El era occupà da ferrar in chaval. Jau hai admirà la fermezza da ses cumpogn, che tegneva solidamain sin ses scussal da corom l’**unqua** dal chaval, entant ch’il faver fixava il **fier** (6) cun ferms colps da martè.","t07-c1-06-1":"6. — Lura essan nus ids tar il **chalzaner** (7) dal vitg, il vegl Jachen. Malgrà ch’el ha sco ensaina ina bellissima **buttina**, sa cuntentava el da metter novas soras ad in vegl pèr da chalzers pertgirads.","t07-c1-06-2":"Il vegl ans ha ditg ridend: «En la citad eri jau \"chalzaner\" e n’avevi nagins clients. Qua sun jau \"rapezzader da chalzers\" e la lavur è bler.»","t07-c1-07-1":"7. — El ans ha discurrì da ses vischin il **barbier** (8) , cun il qual la clientella n’è betg cuntenta. Sias **rasuras** èn adina sbrizzadas e ses **forschs** na tunden mai bain. Ma perquai ch’el è l’unic barbier dal vitg, èn ins sforzads da sa laschar rasar e tundrar da el. Dal rest è el in um avar e nungentil.","t07-c1-08-1":"8. — Per fortuna n’assemeglian ils auters **vischins** betg ad el. Il **charrader** (9) , per exempel, è in um bunmanaivel, lavurus e serviziaivel. I è in plaschair da laschar reparar in char da el. Sia lavur è adina finida a temp.","t07-c1-09-1":"9. — Er il vegl Jachen na s’è betg lamentà dal **suedler** (10) , al qual el gida mintgatant a cuser ils **guarnischs** cur ch’la lavur pressa.","t07-c1-09-2":"Mes bab al ha dumandà da sia famiglia: «Tuts van bain. Mia abiadia è en la **scola** (12) . Sia **magistra** (13) è fitg cuntenta da ella, ella è ina buna **scolara** (14) . Ella n’assemeglia betg a mes nauscha mat da figl; el pensa mo a giogar. Il **magister** (15) na cuntanscha betg ch’el emprendia insatge.»","t07-tit-4":"Tschintschadas dal vitg.","t07-c1-10-1":"10. — Il vegl ans ha lura raquintà las novitads dal vitg. Ins vegn a construir ina nova scola, perquai che quella installada en la **chasa communala** è daventada memia pitschna. Dal rest è quai simpel, perquai ch’i basta da cumprar ina part da l’iert dal **mulinar**. Quai vegn a esser fitg profitaivel per il pauper um. Pervi dal fraid na pon las **muelas** dal **malin** (16) betg pli maschinar il furment, perquai ch’la **roda** (17) è vegnida fermada dal **glatsch** (25) da l’**auatg** (23) .","t07-c1-11-1":"11. — «Da construcziuns discurrend, avais Vus vis nossa nova **baselgia** (18) ? Ella è fitg pittoresca sut ses mantè da naiv. Ils **corvs** (19) , che n’enconuschan betg pli lur vegl clutger, sesan trists sin il grond arber dal **santeri** (20) .»","t07-c1-12-1":"12. — Quella idea dal santeri ha fatg s’algordar al chalzaner da las persunas che mes bab aveva enconuschì e ch’èn mortas l’onn passà. «Quantas **fossas** (21) , mes bun signur, èn vegnidas ad ir a las autras, sut la **cipressa** (22) ! La mort ha seà noss vegl notar. Tut ils vitgadins han assistì a sia **sepultura**.»","t07-c1-13-1":"13. — «Qua è ses successur, che patinescha sin l’auatg. El è gist vegnì a laschar reparar da mai la curriaglia da ses **patin** (26) , ch’era rutta.»","t07-c1-14-1":"14. — «Qua è era, sin la riva da l’auatg, la nova **guardia champestra** (27) . El è in ex-schandarm che spaventa ils mats naschas dal vitg. Els fugian immediatamain cur ch’els vesan sias **gambieras** (29) e ses **kepi** (28) .»","t07-c1-15-1":"15. — «Ha! qua è il vegl Josef che maina ina **charrettada da fasch da lain** (30) per il pastrizer. — Quai è ver, ha ditg mes bab, jau enconusch ses giuf da **muls** (31) . Jau hai propi da discurrer cun el, jau vegn a profitar da l’occasiun. Sin renveser, bab Jachen.»","t07-c1-16-1":"16. — Gist cur ch’nus essan sortids, han ils mats dal vitg bandunà la scola e sa prescheschà currend a la **sbrischanera** (33) , cun il ristg da crudar e da sa rumper in member en la **crudada** (34) . In d’els ha prendì sia **sliusla** (32) tar il charrader, ha mess en ella in da ses cumpogns ed è partì currend.","t07-c1-17-1":"17. — Auters èn sa prescheschads ad in **mantun da naiv** (37) sper la **punt** (40) ed han cumenzà a bombardar l’**um da naiv** (39) ch’els avevan fatg il di avant ed al qual els han mess in chapè, ina pippa ed in satg da scola en bandulera.","t07-c1-18-1":"18. — Els sa fan pauc quitads dal vent che glatscha e dal fraid. Ils pli blers n’han betg in **schal** (35) e, per sa stgaudar suenter la battaglia cun **balluccas da naiv** (38) , als basta in maun plain **chastognas** (42) fitg chaudas, cumpradas da la veglia **vendidra** Jachina, che trembla dal fraid sut ses **schalin** (43) memia sutgl.","t07-tit-5":"*Segunda scena.*","t07-tit-6":"Il bain rustical durant la primavaira.","t07-c2-01-1":"1. — Malgrà tut ils plaschairs da l’enviern salidain nus cun profunda legria il return da la **primavaira**.","t07-c2-01-2":"Tge maletg allegrant che dat ina curt da bain, la saira, en il mais da matg!","t07-c2-02-1":"2. — A l’orizont sa metta il **sulegl** (1) plaunet, inundond la **champagna** (3) cun ses **radis** (2) purpurins. Il diligent **aradur** (6) sa pressa d’arar ses **chomp** (4) .","t07-c2-02-2":"Cun ses **arader** (5) agiuntà ad in vigurus **chaval** (7) tira el il **surtg** (8) , en il qual il **semnader** (9) vegn a bittar cun il maun plain il **sem** che vegn a dar las spias d’aur.","t07-c2-03-1":"3. — Ils **sieaders** (11) pervis cun lur faultschs han seà l’erva dal prà, ils fanaders han sitgentà il **fain** (10) al volvend cun **furtgas** (12) e rastels, e qua returnan els.","t07-c2-03-2":"Ins van avant il pesant char tratg da bovs; els portan lur utensils sin la spatla. Auters, pli malpigns, sa èn installads confortablamain sin il fain che dat bun odur.","t07-c2-04-1":"4. — Passond fan els in salid amiaivel al **giardinier** (16) occupà en l’**iert da fritga** (13) a taglier ils **arbers da fritga** ed a nuglier ils **pirers** (14) . Ils **brognaclers** (15) cumenzan a flurir e, en l’**iert da verduras** (17) bain letomà, van las verduras, ils cabis e las salatas gia bain.","t07-c2-04-2":"Sin il mirin sblatta in bel **pavun** (18) sia **cua**, per laschar admirar sias **plimas** bellissimas.","t07-tit-7":"La curt dal bain.","t07-c2-05-1":"5. — Las portas da la **stalla dals chavals** (19) èn avertas ed ins vesa il rastè ed il **letg da palia** (23) da la **juvla** (21) , ch’il **servent dals chavals** (20) ha gist disgiuntà. Il **poltrin** (22) , uschè comic cun sias lungas chommas, suonda sia mamma sagliond.","t07-c2-06-1":"6. — Sper il **puzz** (29) van las **vatgas** (25) a baiver en il **trog** (26) da lain che las serva sco bavraria. Il **vadè** (24) profitescha da l’occasiun per tetgar, ed il **tor** (27) , che senta il bun odur dal fain, bragia allegramain ed auza cun fiereza il chau cun ses **corns** (28) pussants.","t07-c2-07-1":"7. — Tuts lavuran. La **serventa** (32) tegna en maun la **corda** (31) dal puzz. Ella trai aua cun ina **sadella** (30) per abeverar il muvel. Sper il **granari** (33) rastella in um la palia, ed avant la porta da la **chasa** (34) fila ina veglia **filadra** (35) , cun sia roda da filar e sia **conocla**, il **glin** u il **chanv** sco en il temp vegl.","t07-tit-8":"Il pur.","t07-c2-08-1":"8. — Il **pur** (36) dirigia tut quellas lavurs e dat instrucziuns a ses servents. El recumonda da metter sut tetg l’**erpi** (40) ed il **sap** (39) , ch’ins ha emblidà sper la **chamona** (38) dal **chaun** (37) .","t07-c2-09-1":"9. — Ses clums spaventan ina **columba** (41) , che sgola cun tut sias alas en la **columbera** (42) , e las **giaglinas** (43) , che sa pressan da turnar en la **giaglinera** (44) .","t07-c2-10-1":"10. — Avant la **nursera** (48) , qua è il vegl **pastur** (45) , che maina enavos sia **scossa** (49) . Tegnend ses **bastun** (46) da pastur, ch’al manca mai, sco era sia **blusa** (47) sblatgida, maina el en la stalla **muntuns** (50) , **nursas** (53) , **agnels** (54) , **chauras** (51) e **chavrins** (52) . Ses fidel **chaun** (55) Argus vegn l’ultim e sfrunta cun ses blers la diligenza da quels che restan enavos.","t07-c2-11-1":"11. — Tut quel canaster e quel muvament na disturban betg la quietezza da la buna **vatga da latg** (56) , che fa tintinar sia **plumpa** (57) , entant ch’ins la mulscha avant la porta da la **stalla** (58) .","t07-c2-12-1":"12. Ella para da chapir ch’ella sto dar ses latg, per che la **pura** (60) possia preparar **paintg** en la **zangola** (61) u ils excellents **chaschiels** (64) , che sguttan da l’assa messa sin la **tina** (63) .","t07-c2-13-1":"13. — Tut la **lataria** (59) vegn tegnida fitg netta dal **servent dal bain** (65) , ch’ha gist lavà ils **vaschs da latg** (62) en la gronda sadella ch’el porta en maun.","t07-tit-9":"La pulaglia.","t07-c2-14-1":"14. — Cun ses gross zoccels da lain chamina el in pau plimpamain, e fa uschia fugir il **tatschin** (68) , las **andas** (66) , ils **ands** (67) e las **auchas** (69) , che avran largiamain **lur pichel** (70) e criden malquiets.","t07-c2-14-2":"Il **gial** (71) , pli battaglius, auza sia cotschna **cresta** (72) , sbatta las plimas da sia **cua** (73) e fa udir in «kikeriki» sunant.","t07-c2-15-1":"15. — La **giaglina cluccia** (74) tschertga sin il **letom** (81) cun ses **pulschins** (75) . Il **purtgrin** (78) fugia tar sia mamma, l’enorma **scrofa** (77) che nus vesain sper il sti dals portgs.","t07-c2-16-1":"16. — En lur cumpartiments maglian ils **cunigls** (79) avidamain l’**erva** (80) delicata che la figlia dal pur als porta. Gionina ha fitg gugent ses cunigls e, mintga di, suenter avair prendì ils frais **ovs** (76) en la giaglinera, vegn ella a visitar ses pitschens amis.","t08-apar-1":"TABELLA nr. 8 *Emprima scena.* La racolta (*) . — Ils aspects da la champagna.","t08-c1-01-1":"1. — Cun la **stad** è l’aspect da la champagna puspè midà. Il sem confidà al surtg ha germinà; ina verda plantetta è sortida da la terra ed ha fatg spias. La grina è sa furmada, lura è ella madirada, ed ussa basta d’ir a la retscheiver.","t08-c1-02-1":"2. — Las **flurs champestras** èn avertas. **Flurs da furment** (1) , **papavers** (2) e **digitalas** (3) mischeidan a la nianza uniforma dals chomps da furment il cler contrast da lur **corollas** frestgas.","t08-c1-03-1":"3. — Ils arbers da fritga sa èn ornads cun fegls; la fritga è madirada. Il pitschen **ceriser** (4) è plain bellas **ceriaschas** (5) , ch’ils uffants racoglian e maglian cun grond plaschair.","t08-c1-04-1":"4. — Uss po il muvel passentar tut il di en l’aria libra.","t08-c1-04-2":"Ils **agnels** (6) èn creschids e daventads bellas **nursas** (7) e bels **muntuns** (8) cun in dens vel da launa. Els pascentan cun quietezza l’**erva** da la **pastira** (9) smaltgada da **margaritas**.","t08-c1-04-3":"Prest vegn ins a tundrar **quellas** bes-chas per avair lur **launa**, da la quala ins fa il drap da nossas vestgadiras.","t08-tit-2":"Il pastur.","t08-c1-05-1":"5. — Il **pastur** (10) para da betg als dar fitg quità. El sa fa mo quità da la tempesta che passa a l’orizont, ed il **guardian da las nursas** (13) , che avischinescha ina **flascha** (14) a sias leftgas, para anc pli senza quità.","t08-c1-06-1":"6. — Il chaud è opprimant; perquai vegn era il **chaun** (15) a stizzar sia said; el lapa l’aua frestga da l’**auatg** (16) e spaventa ina paupra **rana** (17) che sa zuppava en l’erva da la riva. Quella sigla en l’aua clera, nua che flureschan las **ninfeas** (18) .","t08-c1-07-1":"7. — Ina **batticua** (19) sa bogna sper la **funtanetta** (20) , che sprizza tranter duas crappas e sa zuppa sut ils **buschs spinus** (21) e las **spinablancas** (22) .","t08-tit-3":"La racolta.","t08-c1-08-1":"8. — Per ils uffants da champagna è la racolta dal furment ina epoca fitg divertenta. Els **sa rulan** (24) allegramain sin ils **mantuns da palia** (23) , els gidan ils **sieaders** (26) e, entant che quels sean il **chomp da furment** (27) cun lur **faultschs** (25) bain agiavgiads cun il **cot** (30) , rimnan els il furment e al ligian en **gerbas** (31) u en **faschs** (32) .","t08-c1-09-1":"9. — Mintgatant permetta ins als pli gronds da tagliar cun il **faultschin** (12) ils **stips d’aur** (28) che portan las pesantas **spias** (29) plainas da grina; ed ils pli pitschens, survegliond il **muvel** (33) che pascenta en la **pastira** (34) sut l’umbriva dal grond **tigl** (35) , tschiffan cun lur **rait** (36) las bellas **farfaglias**.","t08-c1-09-2":"Intgins rampignan schizunt sin il **char** (37) per metter en urden las gerbas ch’ins als dat si cun ina **furtga** (38) .","t08-c1-10-1":"10. — Sin tut la **plaunira** (39) , nua che sgolan las **lodolas** (41) , regia l’animaziun. Tuts èn occupads cun la racolta. Ma, entant ch’ils pauprs cuntinueschan a duvrar ils vegls utensils, **faultschs, faultschins** e **flagels** (40) , laschan ils ritgs possessurs sear lur furment u lur **sejel** (43) cun ina **maschina da sear** (42) . Lura, senza stuair purtar las gerbas en il granari, fa ins gronds **mantuns da gerbas** (44) .","t08-c1-11-1":"11. — Alura maina ins qua ina **maschina da bater** (47) , ch’in **locomobil** (45) mova cun ina **curriaglia da transmissiun** (46) , ed uschia vegn la grina separada da la **palia**, senza bandunar il chomp nua ch’ella è vegnida semnada.","t08-tit-4":"La tempesta.","t08-c1-12-1":"12. — Savens vegnan **temporals** (53) en il temp da la racolta. L’emprim vegn ins ad udir dalunsch ils grivlims dal **tun**; in **vent ferm da vest** (54) cumenza a suflar e curva schuffland ils pli gronds arbers dal **guaud** (49) . Nairs **nivels** (56) assaglian il tschiel; els vegnan traversads dals zickzacks sbargliants da la **saetta** (55) . La **plievgia** e mintgatant la **granida** cumenzan a crudar, sfrantschond las racoltas prontas per esser seadas.","t08-c1-13-1":"13. — Savens accenda la saetta ina construcziun. Uschia è l’onn passà il tetg dal **malin da vent** (50) vegnì reducì en tschendra e duas da sias **alas** (51) sfrantschadas.","t08-c1-14-1":"14. — Suenter intginas uras renascha la quietezza. In splendurus **artg dal tschiel** (52) cumpara a l’orizont e la natira reprenda sia vita interrutta durant intgins mumaints. Ils purs, ch’èn sa refugiads en las **chamonas** (48) , cumenzan danovamain a lavurar e sa dattan curaschusamain fadia da reparar ils donns ch’els han gist patì.","t08-tit-5":"*Segunda scena.*","t08-tit-6":"La chatscha. — La vendemia. — Il pestgar.","t08-c2-01-1":"1. — Enturn la fin d’**avust** u la mesa da **settember**, tenor las regiuns, vegn l’avertura da la chatscha. Apaina ch’ils emprims radis dal sulegl han fatg sortir ils **luscherts** (2) da lur fora, sa metta il **chatschader** (5) en viadi cun ses **chauns** (4) .","t08-c2-02-1":"2. — El ha mess sia solida **vestgadira da chatscha** (9) da drap gross, el ha mess als peis **gambieras** da corom, cun las qualas el vegn a pudair chaminar en l’erva umida nua che sa zuppan ils **botschs** (1) ; el ha prendì ses **sclop** (6) e ses **satg da chatscha** (10) , e qua parta el.","t08-c2-03-1":"3. — L’ardur da la persecuziun al maina en il mez d’ina vigna nua che la vendemia è fitg viva. Ils uffants dal vignerun, che survegliaschan uschiglio las chauras sin la via, las laschan oz pascentar a bel plaschair e, suenter avair ligià ad in pal in vegl **boc** (3) che n’avess betg mancà da profitar da sia libertad per scappar, sa dattan els era lur part dal plaschair. In tschiffa ina rapa en in **chanaster da vendemia** (12) e sa diverta a laschar currer il **suc** (14) en in magiel (13) per far most (vin betg fermentà). In auter sa cuvra il chau cun ina **curuna da fegls** (15) ch’el ha gist plitgà. Sper els vegnan **passers** (16) senza vargugna schizunt avant la trolla per rubar las rapas.","t08-c2-04-1":"4. — Entant ch’ils uffants sa divertan, lavuran ils umens. Ils **vendemiaders** (18) portan las rapas en il chaler cun **brentas** (17) ; in **buttatscher** (19) repara ils **barigls** (20) , verifitgescha sche las **duvas** (22) ed ils **funds** (21) èn en urden, e remplazza ils **tschercels** (23) rutts. El ha era lavurà las **tinas** (25) , en las qualas ins versa las **rapas** (26) per las laschar fermentar.","t08-c2-05-1":"5. — Cur ch’la fermentaziun è finida, trai ins il vin ed ins metta ils rests sin la **trolla** (28) , e stgatschond adina pli fitg cun la **vit** (29) squitscha ins ora il suc, che curra en ina **tinetta** (32) , ed uschia obtegna ins anc **vin** (31) .","t08-tit-8":"Biera e sider.","t08-c2-06-1":"6. — Vi dal mir dal **chaler** (27) rampigna in rom da **luvel** (30) . Qua è el mo ina planta ornamentala, ma en tscherts pajais, nua ch’la vit è fitg rara, vegn il luvel culvità per far la **biera**.","t08-c2-07-1":"7. — Il pitschen **mailer** (33) è chargià da mails che vegnan a dar, cur ch’els vegnan madirs, in excellent **sider**. En sia **chabgia** (34) guardan il **canarin** (35) e la **cardinera** (36) cun egls envidius ils passers che petulan libramain.","t08-c2-08-1":"8. — Fin a la fin da la vista, sin il pendent da las collinas, èn alineads **pals da vit** (40) che portan las bellissimas **chips da vit** (39) , ornadas cun **rapas** pesantas.","t08-c2-08-2":"Durant tut l’onn ha il **vignerun** (42) lavurà per tgirar sia **vigna** (38) ed uss vegn el recumpensà per sia fadia cun ina bella racolta. Las **vendemiadras** (41) emplenan las tinas messas sin il char tratg da **muls** (43) , e tuts èn allegers.","t08-tit-9":"Il pestgar.","t08-c2-09-1":"9. — Il medem è cun ils **pestgaders cun la cauna** (44) , ch’èn vegnids a s’installar da la damaun a l’ur da l’aua cun lur **caunas da pestgar** (45) .","t08-c2-09-2":"Il **pesch** (47) tschiffa l’**am** immediatamain cur ch’els tuffan lur **fil** (46) en l’aua, ed apaina ch’els han gì temp da renovar l’**esca**, sa fa gia ina nova victima al chau dal fil.","t08-c2-09-3":"Tuttina tschiffa il **pestgader cun la rait** (48) , che bitta da sia **barca** (49) la **rait da bittar** en il mez dal **flum** (50) , dapli peschs.","t08-c2-10-1":"10. — L’atun è la stagiun da las bunas spassegiadas: a pe, **a chaval** (52) , **cun il velo** (53) , **cun l’auto** (54) . Las **vias** (51) èn nettas ed ins profitescha dals ultims bels dis, perquai che qua sa radunan gia las **randulinas** (56) sin ils tetgs per sgolar cun tut lur alas vers pajais pli chauds. Il fegliom dal vegl **nuscher** (57) daventa mellen, las **nuschs** crudan, ed ils auts **arbers** disponids en gruppa sco in **bugliet** (58) sin l’**autezza** (59) vegnan prest a perder lur fegls.","t08-c2-11-1":"11. — Il **sulegl** (60) sa auza pli tard, ils dis sa scursanan, in fraid bastantamain pitschient cumenza ad esser sentì la **damaun**, e qua bandunan gia svols da **becassas** (61) noss climas pauc ospitalers.","t09-apar-1":"TABELLA nr. 9","t09-tit-1":"*Emprima scena.*","t09-tit-2":"La muntogna. — La citad da bogns.","t09-c1-01-1":"1. — Dapi otg dis sun jau a Pratz. Jau na poss betg exprimer tut l’admiraziun ch’jau hai sentì cur ch’jau sun stà avant la maravigliusa **chaglia da muntognas** (1) da las Pireneas, da la quala la **cresta** (2) para sin il tschiel blau sco in feston gigantic.","t09-c1-02-1":"2. — Jau na m’imaginava betg ch’las **cimas** (3) pireneicas cuntanschian ina **autezza** uschè gronda, e jau sun restà stupefatg avant ils bellissims **vadretgs** (5) ed ils **pizs** (4) da naiv, sin ils quals rullan **lavinas** uschè terrorisantas.","t09-tit-3":"Cuntrada da muntogna.","t09-c1-03-1":"3. — Gia il di suenter mia arrivada sun jau ì al vegl **vulcan** (6) stizzà ch’è sper Pratz. Sin ils urs arids e nivs dal **crater** vesa ins anc bain las trattas dal passadi da la **lava** ch’è currida, avant pliras tschientaners, sin il **flanc da la muntogna** (7) . Jau hai cuntanschì da chattar, sin in dals **pendents**, intgins toctgs da quella lava.","t09-c1-04-1":"4. — Pratz sa chatta sin la frontiera, e la **fortezza** (8) che defenda la **stretga** (27) che separa la Frantscha da la Spagna fa propi s’algordar da quels vegls chastels da la riva dal Rain che paran spiar ina **preda** da sisum lur grep.","t09-c1-05-1":"5. — In’enorma **evla** (9) ch’ha ses gnieu betg lunsch dal **fort** (8) tira savens mia attenziun. Quel **utschè da rapina**, dal qual il **pichel** è ferm, porta savens a ses pitschens in agnè u in chavrin ch’el tegna cun sias **unglas**. Uschè gronda è la grondezza da sias **alas** ch’el po sgular ditg senza sbatter cun sia chargia pesanta.","t09-tit-4":"L’excursiunist.","t09-c1-06-1":"6. — Là è la pli agreabla spassegiada l’excursiun a la cascada (10) da «Cau». La **crudada d’aua** croda en vortischs e sparescha lura sco in bel **auatg** en in **guaud da pignels** (11) ch’è a vest da la citad. Nus essan muntads tras quest guaud fin a l’**observatori meteorologic** (12) , e da sisum il **belveder** avain nus survesì tut il **panorama** da la regiun. La **cuntrada** è maravigliusa, e la **natira** para prodigar al pajais tut ils tresors ch’ella ha.","t09-c1-07-1":"7. — Per ir giu avain nus duvrà il **funicular** (13) e nus essan restads en ina pitschna **staziun** sper las **ruinas** (14) d’in vegl **chastè feudal**, abità ina giada dals signurs da Pratz.","t09-c1-08-1":"8. — Paupra chastè! Tge patratga el forsa vesend giu la coketta **citad da bogns** (15) , ch’è ussa ina **staziun termala** a la moda?","t09-c1-08-2":"Il **clima** è uschè agreabel, l’**aua minerala** uschè efficazia, ch’la **cura** duvrada en il **sanatori** (17) è in ver plaschair.","t09-tit-5":"Agreabla citad termala.","t09-c1-09-1":"9. — Dal rest ha ins fatg tut per render agreabel il suggiurn. In grond **viaduct** (16) è vegnì construì per pussibilitar ina viafierra; il **parc** (18) dal **stabiliment termal**, en il qual ins **fa concerts**, è arrangià en ina moda charmanta. Pliras graziusas «**villas**» (19) èn vegnidas construidas enturn il casino (21) , ed ina **chaussée** (22) fitg bain mantegnida facilitescha ferm las communicaziuns.","t09-c1-10-1":"10. — Ina simpla **scarpa** (23) separa la via (20) da la **val** (25) propriamain ditga, en il fund da la quala sa chatta in grazius pitschen **lai** (26) ch’alimentescha in **auatg** (24) limpid.","t09-c1-11-1":"11. — Da l’autra vart da la val vegn explotada ina **minera da fier** (28) . Pliras giadas sun jau ì a vesair ils **minaders** che van giu en il **poz**, e jau sun schizunt entrà en la **galaria** en la quala els passentan lur di, extrahend il **mineral** che cuntegna il **metal**.","t09-c1-12-1":"12. — Ina impurtanta **fusina** è vegnida construida sper la minera per utilisar immediatamain las ritgezzas ch’ins extrahia da ella. Il **fuorn aut** (29) , stgaudà cun il **carvun da terra** ch’i dat qua a bler, pussibilitescha d’obtegnair svelt e bunmartgà **fier fusì**.","t09-c1-13-1":"13. — Betg lunsch da la minera vegn chavada ina **chava da crappa** (30) . Ni **granit**, ni **porfir**, ni gnanc **crappa da sablun** tagliescha il vegl **chavader** cun ses **pichet**, mabain simpla **crappa da taglia** per la construcziun da chasas.","t09-c1-14-1":"14. — In dals pli bels ornaments da quel pajais èn ils **pignels** (31) . Dapertut en il fund d’ina **ruvina** (32) , sin la riva d’in **torrent** (33) , d’in **abiss** (34) u d’in precipizi, dattan lur sutglas guaglias ina nianza verda.","t09-tit-6":"Ir a pe.","t09-c1-15-1":"15. — Jau profitesch da mias vacanzas per **spassegiar ditg**. Las **vias** (35) che sinueschan sin la muntogna pussibiliteschan da far, senza dar quità a la distanza, pliras **kilometers** e savens plirs **miriameters**.","t09-c1-15-2":"**Termins** (36) e **pals indicaturs** (37) marcheschan las vias, sin las qualas ins scuntra savens in giuven **muntagnard** (38) cun ina **bisatga** (40) sper il flanc, che porta ina **muntanella** (39) , u in **zigan** (41) , da la quala la **giacca da pelitscha** (42) fa in contrast curius cun la veglia **capuscha** (43) sfessa. El maina cun ina chadaina in **urs** (44) dumagnà.","t09-tit-7":"Muntada sin las muntognas.","t09-c1-16-1":"16. — Quasi mintga di vom jau cun in **guid** (48) a far ina **muntada**, e jau sun fitg fiers cur ch’jau, cun in **satg** (47) sin il dies e cun l’«**alpenstock**» en maun, sco in ver **turist** (46) , assagl las **crappas** (45) .","t09-c1-17-1":"17. — Da sisum ina muntogna paran ils abitants da la plaunira betg pli gronds che furmiclas; ina **scossa da nursas** (50) che pascenta en ina **pastira** (49) para in giugarel per uffants. In **pign** (51) u era ina **chasetta da lain** (52) para apaina ina maglia sin il verd.","t09-c1-18-1":"18. — Durant quellas excursiuns scuntrain nus savens sin il **truoi** (53) in **chatschader da chamutschs** (54) che porta sin la spatla la bes-cha ch’el ha gist mazzà.","t09-c1-19-1":"19. — Jau hai mess en mes erbari in rom fitg remarcabel da **filesch** (55) ed in bel rometg rosa da **bruch** (57) , ch’jau hai racoltà a l’entrada d’ina pitschna **grotta** (56) durant mia ultima spassegiada.","t09-tit-8":"*Segunda scena.*","t09-tit-9":"Il guaud. — La chatscha.","t09-c2-01-1":"1. — Ier hai jau passentà in di delizius en il guaud. La diligenza che regia tranter ils animals e las **inserts** (5) che l’abitan m’ha fitg interessà.","t09-c2-01-2":"L’**arogna** (1) che tessa sia **rait** (2) tranter dus roms per tschiffar la **mustga** (3) che passa, la **chaglia** (4) che porta cun grondas fadias sia chascha, il scarvatsch che explorescha sia preda, la diligenta furmicla fitg zelusa sper la **furmiclera** (6) , tut quels pitschens èn ids, vegnids, han lavurà cun ina diligenza extraordinaria.","t09-c2-02-1":"2. — Ina **serp** (7) , ch’jau hai a l’emprim vis tegnì per ina **vipra**, ma che n’era nagut auter ch’in simpel **culiver**, sa zuppava sut in chip d’arber e sportgava da temp en temp ses sutgl chau, che pareva adina pront per morder. Avant mai vaseva plaun ina gronda **luscha** (8) suenter avair devorà ina da las savurusas **fravgias** (11) che creschan qua a bler.","t09-c2-03-1":"3. — Il terren era tapezzà cun **flurs da guaud**: **primlas** (9) , **pervincas** (10) e bleras autras plantas ch’jau n’enconuscheva betg fluriva tranter **tuffs d’erva** (12) .","t09-c2-04-1":"4. — En quella regiun è la **trifla** quasi uschè communa sco il **bulieu** (14) , ed in **purtgrin** (13) che tutga ad in selvicultur explorava gurmandamain sch’el vegniss a chattar intginas d’ellas.","t09-tit-10":"Chatschar da furtim.","t09-c2-05-1":"5. — Jau hai assistì a la **fin** d’ina scena che m’ha fitg divertì. Cun agid da l’udur da ses **chaun bass** (15) , ha il **guardgiaboss** (16) gist surprendì in **chatschader da furtim** (22) , en il mument che quel sa preparava a purtar davent la **selvaschina** (17) ch’el aveva mazzà. Preferind da bandunar sia preda enstagl da sa laschar arrestar, era il chatschader da furtim fugì, ed ina **levra** (18) , ina **cerva** (19) , in **chavriel** (20) ed in **portg selvadi** (21) giaschevan sin l’erva, allegrond il guardgiaboss.","t09-c2-06-1":"6. — La diversitad dals arbers ch’il guaud cuntegna è surprendenta. Ils **faus** (23) e las **betlas** (26) , ils **pigns**, che dattan la **rasa** (27) , ils **ruvers** (29) ed era blers auters mischeidan lur roms.","t09-c2-06-2":"L’**eider** (24) , che sa taca al chip dals auts arbers, dat al **guaud** (25) ina verdezza splendurusa, che sa maridescha agreablamain cun la nianza pli clera e pallid verda dal **mustgel** (31) , en il qual il **pitgalain** (30) tschertga inserts.","t09-tit-11":"Cuntrada da guaud.","t09-c2-07-1":"7. — Ils vegls ruvers m’han incantà. Lur grossas **ragischs** (32) tortas, mez ordadora dal terren, als dattan in splendid aspect da fermezza e vigur, e jau ma dumond co ch’il **possessur** (35) po sa decider da laschar als taglier e da als dar a la **resgia** (34) dal **bostgader** (33) . Ils pauprs **chips** (36) , spogliads da lur **scorsa** (37) u fendids da l’**ascha** (38) dal **lavurant a di** (39) , ma fan displaschair.","t09-c2-08-1":"8. — Dasperas ha in vegl **carbunier** (41) preparà cun sia **pala** in **mantun** (42) da carvun, ed ina veglia purtava in **fasch** (40) da **lain mort** fatg da rometgs dals arbers tagliads.","t09-tit-12":"Chatscha.","t09-c2-09-1":"9. — Jau vuleva ir a pausar intgins mumaints en la **chasa dal guardgiaboss** (46) , ma, cur ch’jau sun arrivà sper il **laiet** (43) , sin il qual nuda in bel **cign** (45) , hai jau vis ch’in recent **auadiv** (44) aveva midà la via en in ver **palì**. Jau hai stuì far in gir e, passond sper il **ceder** (49) , ils **papels** (48) e l’**ulm** (47) ch’èn a l’ur dal guaud, hai jau vis sortir d’in **bostg** (54) in bellissim **tschierv** (50) , persequità d’ina obstinada **muta da chauns** (51) , ch’era era excitada dal **corn** (53) dals **chatschaders a chaval** (52) . La paupra bes-cha era dal tut extenuada. Ella è crudada morind a intgins pass da mai.","t09-c2-10-1":"10. — Il figl dal guardgiaboss, ch’il canaster da la **chatscha a curriment** aveva attrat, è sortì da la chasa e nus essan turnads en dus en il guaud. El aveva vis ina **gaza** (56) sin in rom d’in vegl ruver. El pensava che ses gnieu saja probablamain zuppà en il **fegliom** (58) ed el vuleva prender il gnieu.","t09-c2-10-2":"Agil sco in **scuriatel** (61) , è el rampignà da **rom** (55) a rom, ma el n’ha chattà nagut ed ha mo cuntanschì da far sgular in vegl **cornagl** (60) ch’era sesì sin ina **rama** (57) .","t10-apar-1":"TABELLA nr. 10 Il mar. — Il port.","t10-01-1":"1. — La stad, entant che tscherts tschertgan quietezza e frestgezza sin la muntogna, preferan auters d’ir a la costa. Uschia avain nus fatg l’onn passà, perquai che nus avain fitg gugent l’**Ocean** (1) .","t10-02-1":"2. — Quant a mai sent jau in grond plaschair contemplond quella immensa vastezza d’aua che sa stenda fin a l’**orizont** (2) , e vesend partir per ina lunga **traversada** las enormas **navs a vapur** (3) , sin las qualas s’embartgan ils viagiaders che van en America.","t10-03-1":"3. — Perquai tscherna mes bab, ch’enconuscha mia inclinaziun, adina, per passentar las vacanzas, ina plaja fitg quieta, situada sper in da noss gronds **ports militars**.","t10-03-2":"Durant noss ultim suggiurn è la **squadra** vegnida ad ancorar davos l’enorm **dic** (4) che serra e protegia il **port militar** (5) , e jau hai pudì admirar tenor mes giavisch las differentas **navs da guerra**, il pitschen **submarin** (10) che sa tuffa e sparescha sut l’aua ed era l’enorma **nav curassada** (9) , che, fin ussa, aveva quasi mo tema dals attatgas da la **torpediera** (8) .","t10-tit-2":"Las pitschnas navs.","t10-04-1":"4. — Quella saveva gia **abilmain** chattar il punct flaivel da la grossa curassa da metal per fitgar là il privlus **torpedo**, dal qual l’explosiun fa perir la nav; ma tuttina era ella main da temair ch’il submarin, perquai ch’las contra-torpedieras al persequiteschan facilmain.","t10-05-1":"5. — Jau hai era pudì vesair ils svelts **crusaders** (6) curassads, quasi uschè nunblessabels sco la vaira nav curassada, pliras **navs da transport** (12) , trais u quatter **barcas da chanun** (7) ed a la fin ina **fregatta** (11) . **Il spectacul da quella flotta, cur ch’ella manovrescha per levar l’ancora, è il pli interessant.**","t10-06-1":"6. — Tge differenza da construcziun tranter quels gronds mantuns d’atschal e las elegantas **trais-masts** u las graziusas **navs a vela** (13) , anc oz duvradas en la flotta da commerzi, ch’jau hai vis entrar en il port, cun tut lur velas, cur ch’jau spassegiava sin il **mol** (14) . Propi han quellas pers bler da lur avantatgs **cur** ch’il **vent** era cuntrari. Ellas han stuì trair giu tut las velas per turnar en il bassin, ed in **remorchader** (16) è stà necessari per las ir a prender e per las manar, sco simplas **barcas da charg** (17) , al cai.","t10-tit-3":"Il port da commerzi.","t10-07-1":"7. — Quai ch’è interessant en il port dal qual jau discur, è ch’el cuntegna betg mo in port militar, arrangià artifizialmain cun lavurs gigantescas, ma era in maravigliusa **port da commerzi** situà en la bucca d’in grond flum.","t10-08-1":"8. — La lingua da terra che separa ils dus bassins è fortifitgada e defendida d’ina seria da **batterias** e **bastiuns** che van enavant sin il mar. Ins ha da basegn d’ina permissiun speziala per spassegiar sin ils **mirs da defensiun** (15) . Jau l’aveva survegnida facilmain, tras mes aug, ch’è inschigner dals **chantiers navals** (18) , e jau sun ì a visitar las navs ch’ins constrouescha sut vasts hangars.","t10-09-1":"9. — Jau hai schizunt assistì a la lantschada d’ina nav curassada, e jau m’algord dal mument commovent ch’tut la fulla ha sentì cur ch’la massa enorma, bandunada a sasezza, ha cumenzà a sbrischar sin ses rom sco ina cuna ed è vegnida a flottar sin l’aua dal flum.","t10-10-1":"10. — Per ir als chantiers navals traversa ins la **plazza da manovras** (19) , nua ch’ils schuldads da la guarnischun vegnan mintga di a sa exercitar, ins passa sin in **puntin** (20) da fier, che collia l’esplanada da parada cun l’**arsenal** (21) .","t10-tit-4":"L’arsenal ed ils docs.","t10-11-1":"11. — Cun mes aug hai jau visità quella gronda construcziun plaina da **chanuns** (22) , **ballas** (23) e **granatas**. Jau hai era vis la **fusina da metal** (24) , en la quala vegnan fatgas las **calderas** (25) da las navs a vapur.","t10-12-1":"12. — Fitg dasperas èn ils **docs** (26) — docs da reparaziun — e las fitg remarcablas **docs flottants** (27) , en las qualas jau hai pudì vesair fitg dasperas, sin ina nav da reparar, l’**elica** (28) , la **quiglia** (29) ed il **timun** (30) d’ina barca.","t10-13-1":"13. — Il port da commerzi è precis uschè degn da studegiar sco il port militar, e jau hai passentà bleras uras gapond sin ils cais, nua ch’èn amarradas las **navs a rodas** (31) che van si il flum, e guardond funcziunar las **grias a mast** (32) , che levan sco plimas chargias enormas.","t10-tit-5":"Il pilot.","t10-14-1":"14. — Jau hai admirà ils **transatlantics** (34) che sortivan da la rada, cun lur **bandieras** (35) en l’aria libra, manads d’in abil **pilot** (36) che sa maravigliusamain suandar il chanel marcà cun **boias** (40) e balisas, evitond las **gabarras** (41) , che sa lascha dirigir mo cun fadia cun lur unica vela quadrata. Jau hai distinguì sin la **prua** (37) — il davant — las **chabinas** (39) da la segunda classa, e sin la **puppa** (38) — il davos — ils saluns per ils passagiers da l’emprima classa.","t10-15-1":"15. — Mintgatant hai jau era assistì al chargiar d’ina **barca da charg** (42) , en la quala vegniva gist amassada la rauba dal **magasin** (43) e da la **staziun maritima** (44) , manada là dals blers trens da la **viafierra dal cai** (45) .","t10-tit-6":"Il plaschair da vogar.","t10-16-1":"16. — Savens hai jau vogà en il **doc a flot** (53) , en il qual vegnan a sa refugiar las **barcas** (46) , ed i era ina legria per mai da manovrar la **voga** (47) . Jau sun muntà sin la **punt** (48) d’ina **barca a vela** (49) , jau sun rampignà, cun **cordas** (52) , sin il **mast** (51) fin en las **antennas** (50) , lura hai jau cuntinuà mia spassegiada **cun ina iole** (54) tranter pesantas **barcas da pestga** (55) , nua ch’las **raits** (56) sitgentan.","t10-17-1":"17. — Sin il **cai** (58) è passada avant mai la pli differenta **rauba** (59) , cuntegnida en **chaschas** (60) u en **ballas** (61) . Ella furmava la **chargia** (63) da las barcunas, e pussantas **grias** (62) la prendevan e la mettevan sin **camiuns** (64) , entant ch’ils vituraders la declaravan e pajavan las taxas en la **duana** (65) .","t10-18-1":"18. — A la fin, cur ch’jau sun arrivà a la **punt che vira** (66) u a la **chalusa** (69) , passond avant la **draga** (68) che nettegia il **chanal** (67) , sun jau debartgà sin il mol sper il **semafor** (70) .","t10-19-1":"19. — Da l’autra vart da quel mol vegnan propi ad abordar las **schalupas** (71) che manan a terra ils uffiziers da la squadra. I è in spectacul degn d’admiraziun da vesair ils marinars levar en cadenza lur vogas, entant ch’la barca, purtada da l’**unda** (72) , aborda facilmain la stgala dal debartgadi. Sin quest lieu po ins meglier observar la **marea** ed il muvament dal **flus** e dal **reflus** sin la **plaja** (73) .","t10-tit-7":"Il club.","t10-20-1":"20. — Per turnar a chasa hai jau duvrà il **tram electric** (74) , dal qual la **fermada** (75) è sper il **pal** mess avant il club dals uffiziers.","t10-20-2":"Dal **balcun** (76) dal club, ornà cun **ancoras** (77) , chanuns e ballas, hai jau savens vis ina splendida radunanza d’uffiziers da mar: **lieutenants** (78) cun lur spada, **capitanis d’artillaria** (79) e d’**infantaria** (80) cun lur **sabla**. Davos els era in **marinar** (81) ch’als purtava in **cannocchial**, cur ch’els vulevan distinguer quai che capitava dalunsch.","t10-21-1":"21. — Jau hai era vis giuvens **sutlieutenants** (82) che retschaivevan las instrucziuns da lur **commandant** (83) u da l’**admiral** (84) , entant ch’in **quartiermaister** (85) spetgava per las purtar a la nav.","t10-22-1":"22. — Da quel balcun è la vista splendida: ins domina tut la plaja cun sias **tendas** (86) e **chabinas** (87) , ed ins vesa, a l’ura dal bogn, ils **bogniders** (88) che petulan allegramain avant il **casino** (89) .","t10-23-1":"23. — A la fin da la plaja furma la costa ina pitschna **penisla** (91) **greppusa**, nua ch’las **undas grondas** (92) vegnan a sa rumper e sin la quala è construì in **far** (93) , che mussa la notg la via als navigants. Quella penisla è colliada cun la terra mo tras in **istmus** fitg stretg (90) .","t10-tit-8":"Vista generala da las costas.","t10-24-1":"24. — Il **grep da riva** (94) sa stenda, sfess dal mar, che dissegna en el cun capricci ina seria da **bajas** (95) e da **promontoris** (chaus), che al fan fitg pittoresc.","t10-24-2":"Sin il **plateau** (96) , che domina la **stretga da mar** (98) , è in **fort** (97) fitg impurtant ed intginas «villas».","t10-25-1":"25. — Quella stretga separa dal continent ina **insla** (99) fitg privlusa, circumdada da **scogls** (100) e **brisants**, nua che barcas ed era grondas navs sa cluppan mintgatant. Malgrà la prontezza dals socurs e l’arrivada svelta dals **battels da salvament**, èn quels **naufragis** terrorisants e, durant las **tempestas** equinozialas, èn pliras navs peridas cun umens e rauba.","t10-25-2":"Malgrà quella vischinanza è **il port** fitg frequentà dals marinars.","t11-apar-1":"TERZA SERIA TABELLA nr. 11 La citad e ses monuments. — L’incendi.","t11-tit-1":"Il suburbi.","t11-c1-01-1":"1. — Jau abitesch en ina gronda citad situada a 100 kilometers da l’Ocean, e ch’è tuttina in **port** (1) da l’emprim rang. Il flum ch’la circumda ha ina largezza da 400 meters e furma ina fitg bella rada.","t11-c1-02-1":"2. — Tut la part da la citad ch’è sin ils **cais** (2) para dal tut maritima ed industriala, e furma in **suburbi** (3) ch’è abità mo da marinars e lavurants. Quels lavuran en las **fabricas** (4) ed en la **fabrica da gas** (5) , da la quala l’aut **chamin** (6) ed il **gasometer** sa vesan da fitg lunsch.","t11-c1-03-1":"3. — En il temp mesaun era la citad fortifitgada, ed ins chatta anc intgins rests da ses mirs da defensiun, en spezial la **porta** (8) dal vegl **chastè fortifitgà** (7) , flanchegià da ses dus **turms** (9) , che vegnan ussa duvrads sco **praschun**.","t11-c1-04-1":"4. — En tut quel **quartier**, che para fitg vegl, è mo ina construcziun relativamain moderna: quai è la **duana** (10) . Ella è situada tranter il cai e la **vietta** (11) che maina a la veglia **chasa communala** (12) . Ins enconuscha facilmain quest ultim monument pervi dal **clutger** (13) gigantic che domina la citad antica.","t11-c1-05-1":"5. — Da l’autra vart da la via **stat** in edifizi construì en il medem stil sco la duana: quai è la **Borsa** (14) . Ina da sias fatschadas dat sin ina pitschna plazza, nua ch’è la **prefectura** (15) . Propi è nossa citad, senza esser ina metropola, tuttina ina impurtanta chapitala da departament.","t11-tit-2":"La part la pli auta da la citad.","t11-c1-06-1":"6. — La guarnischun, bastantamain numerusa, è alloschada en vastas **chasernas** (16) fitg sanas; ellas sa stendan fin al grigl dal **parc communal** (17) . Il **boulevard** (19) che maina a quest parc passa davos la **banca da spargn** (18) e va fin a la plazza da la **catedrala** (20) .","t11-c1-07-1":"7. — Tut quels monuments sa stendan sco in amfiteater sin ina collina, nua ch’è era noss vast **gimnasi** (21) .","t11-c1-07-2":"Sch’ins va giu tras ina via in pau pendenta, che maina a la Via gronda, arriva ins al **Tribunal** (22) , avant il qual sa stenda in agreabel **iert public** (26) . Quella **plazza da l’iert** n’è betg fitg gronda, ma ella fa en il mez da la citad ina oasa da verd e da frestgezza. Perquai è ella fitg frequentada dals citadins, ch’han gugent da vegnir a seser sut la tenda dal **chaffè** (25) , per ascultar ils musicists schuldads che sunan la gievgia e la dumengia en il **kiosc** (27) mess tranter ils praus ed ils massivs.","t11-c1-08-1":"8. — Sin in da quels praus stat ina **statua** (28) da bronz, monument erigì per la memoria d’in da noss concitadins, ch’ha fatg gronds servetschs a sia citad da naschientscha.","t11-tit-3":"Ils meds da transport.","t11-c1-09-1":"9. — Enfin ussa n’è nossa citad anc betg illuminada cun la glisch electrica, ella ha mo **brischaders da gas** (29) . Ma las **gasettas localas** fan campagna per ch’quel sistem d’illuminaziun vegnia meglierà, **sco** ch’ins ha gia perfecziunà **il sistem da tracziun dals** trams. **Ils** vegls chars, **tratgs** da **chavals**, èn praticamain vegnids remplazzads cun **trams electrics** (31) , che transportan svelt ils viagiaders d’ina fin da la **citad a l’autra**, per in pretsch fitg **bunmartgà**.","t11-c1-10-1":"10. — Sper il Tribunal è la **Banca** (32) , nua ch’ins escumpta las valurs commerzialas. Ils **incassaders da la banca** (33) van a retscheiver a chasa ils debits.","t11-tit-4":"Art ed instrucziun.","t11-c1-11-1":"11. — Il bel edifizi ch’è dasperas è il **museum**. El cuntegna ensemen la **biblioteca** (34) da la citad, las bellas **collecziuns da scienzas natiralas** (35) (museum da natira) ed in grazius **museum da picturas** (36) , ch’è ina splendida **exposiziun** permanenta.","t11-c1-11-2":"El vegn avert per il public duas giadas l’emna, ma ils esters dastgan al visitar mintga di per ina pitschna dunativa al **guardian** (37) . Ils **picturs** (38) vegnan là per lavurar. Ins als vesa **avant** lur cavalet, cun ina **paletta** en maun, copiond las picturas famusas.","t11-c1-12-1":"12. — Sin l’autezza, davos il museum, vesa ins la **cupola** (40) da l’**ospital** (39) e las construcziuns dal **seminari** (41) , en il qual vegnivan scolads ils magisters da nossas scolas communalas. Sin la plazza dal Teater è ina **posta** (43) installada en ina **chasa privata** (42) .","t11-tit-5":"L’incendi.","t11-tit-6":"Clom d’incendi.","t11-c2-01-1":"1. — Ina nova terrorisanta sa derasa tras la citad: in incendi è gist stà en il teater! En il mument ch’jau arriv sin la **plazza** (96) , è la fulla gia radunada sin il **trottuar** (46) e sin la **chaussée** (47) . Ils **impiegads da la posta** (44) ed ils **purtaders da brevs** (45) sortan da la posta. In **manader dal tram** (48) ha stuì fermar ses char per laschar passar l’**ambulanza** (50) da la citad, ch’arriva cun in **chirurg** (52) ed in **sanitari** (51) per tgirar in **blessà** (53) purtà sin ina **brancarda** (54) sper il **kiosc da gasettas** (55) .","t11-c2-02-1":"2. — Ina cumpagnia d’infantaria, ch’era sin via da return da l’exercizi, s’ha fermada per assicurar il servetsch da l’urden cun ils **schandarms a chaval da la citad** (61) . **Ils chavalgiaders**, dals quals ils chavals sa sblatgan, san meglier ch’ils **schuldads** (57) u ch’ils **schandarms** (63) far turnar enavos ils **curius** (56) . Dal rest èn ils schandarms fitg occupads. In d’els mussa als **polizists** (64) nua ch’ins sto transportar in auter **accidentà** (65) , in curaschus pumpier crudà giu d’ina stgala.","t11-c2-03-1":"3. — L’**uffizier** (66) precisescha il lieu nua ch’ins sto metter la **pumpa a vapur** (67) ch’arriva. Spetgond quella pussanta maschina, ha el fatg installar en pressa ina **pumpa a maun** (68) , da la quala il lung **tub** (69) bitta aua sco in torrent sin il fieu. Sis pumpiers la manovreschan, entant che lur cumpogn, che tegna la **lantscha** (70) , dirigia il **sgrizzel** (71) vers il center da l’incendi.","t11-c2-04-1":"4. — Da l’autra vart dal teater han ins pusà la gronda **stgala** (72) . Ella pussibilitescha als pumpiers da s’avischinar a las flommas che sprizzan tranter vortischs da nair **fim** (75) .","t11-tit-7":"Bravas acziuns.","t11-c2-05-1":"5. — L’**incendi** (74) è naschì en il foyer dal **teater** (73) , entant ch’ins repetiva l’**opera**, da la quala l’emprima **represchentaziun** avess gì lieu damaun. Per fortuna eran mo pauc **spectaturs** (76) en la sala. Ils pauprs sa èn refugiads sin il **balcun** (77) , nua che curaschus **pumpiers** (86) als vegnan a socurrer cun stgalas e cordas.","t11-c2-06-1":"6. — Sut il **peristil** (78) , nua ch’l’**affisch** (79) infurmescha davart la represchentaziun, vesa ins ils **musicists** (81) da l’**orchester** (80) fugir, purtond cun els lur instruments: **violina** (81) , **flauta** (82) , **violoncell** (83) , **trumbun** (84) , **tambur** (85) , etc. Ins sa dat fadia da salvar ina part da la **mobiglia** (87) .","t11-c2-07-1":"7. — Ils **acturs** (89) e las **actricas** (88) , ils **chantadurs** e las **chantadras** han stuì fugir cun lur **custum** (90) da teater. Il tenor explitgescha ad in **schurnalist** (92) co che quai è capità. **Il reporter** è currì immediatamain dal emprim mument cun las autoritads: **prefect** (91) , **sindic** (93) , **commissari da polizia** (94) ed **uffizial da la giustia** (95) , che vegnan ad inquirir per giuditgar davart las responsabladads.","t12-apar-1":"TABELLA nr. 12 La staziun. — Las viafierras. — Las navs. Nota. — *Ils uraris duvrads en mintga naziun èn differents, nus duvrain pia sco exempel las uras da la* **tabella franzosa.**","t12-01-1":"1. — Jau hai gist viagià tras la Germania. Avant la partenza hai jau cumprà in **cudeschet d’urari** (15) per savair l’ura da partenza dals trens. Suenter avair constatà ch’il tren il pli cumadaivel parta da Paris a las nov da saira ed arriva a Strassburg a la una e tredesch minutas, hai jau preparà mes viadi, ed il di suenter hai jau ma laschà manar a la staziun.","t12-02-1":"2. — Cur ch’jau sun entrà en la gronda halla da partenza, davos in vegl **spiritual** (2) da champagna, che purtava en maun ses **satg da viadi** (3) , eran gia arrivads blers **viagiaders** (1) .","t12-02-2":"Perquai ch’jau vuleva trametter in **telegram** (5) , hai jau laschà mussar a mai d’in **controllur** (6) **il biro dal telegraf** (4) .","t12-03-1":"3. — Avant che passar en la **sala da spetga** (7) sun jau ì a ma pervair d’in **bigliet** (9) cun return.","t12-04-1":"4. — Jau n’hai betg spetgà ditg al **guschet** (8) , perquai ch’i era mo pauca glieud là. In **schuldà** (10) , ch’era sin via en congedi, ha gì l’amabladad da ma ceder sia plazza, uschia ch’jau hai gì avunda temp per dumandar intginas infurmaziuns al **chapstaziun** (13) , ch’era en discurs cun il **commissari** (12) da la surveglianza e cun il **schandarm** (11) da servetsch.","t12-tit-1":"Inscripziun da la bagascha.","t12-05-1":"5. — Suenter avair cumprà ina gasetta a la **biblioteca** (14) , hai jau laschà pasar mia **bagascha** (17) , ch’in **purtader** (16) aveva gist manà cun in **char da pachets** (19) ; **l’impiegà** (22) incumbensà da la **balanza** (21) m’ha fatg a savair che mia crappa peseva trentatschintg kilos; quai faseva in **surpais** da tschintg kilos, per il qual jau hai stuì pajar in supplement al **guschet** da la bagascha (23) .","t12-06-1":"6. — Perquai ch’jau era memia baud, hai jau gì temp d’observar la circulaziun dals viagiaders en la staziun. Tscherts dumbravan giu u reprendevan lur bagascha pitschna al **deposit da bagascha** (25) ; auters consultavan las **tabellas d’urari** (26) . Ils viagiaders ch’arrivavan sa preschevan a la **sortida** (32) cun lur **valisch** (24) en maun. Intgins spetgavan a la **spartida da la bagascha** (27) e preschentavan lur **bulletin** (29) per reprender lur crappas, lur **chaschas** (28) u lur **chanasters** (30) .","t12-07-1":"7. — Ils **impiegads da l’accisa** (33) exploravan premurusamain ils pachets per constatar sch’ins aveva insatge da declarar.","t12-08-1":"8. — Tscherts viagiaders èn ids al **buffet** (34) , nua ch’in **camerier** (35) sa dava fadia da als servir. Els ston sa prescher, perquai ch’il **tren** (36) , ch’è in express, na resta betg ditg en la staziun.","t12-09-1":"9. — Lura sun jau ì al perron da partenza ed hai tschertgà in **vagun** (37) direct, per betg esser sforzà da midar vagun durant il viadi. Jau sun muntà en in vagun cun corridor, che cuntegna in **cumpartiment** (38) per fimaders ed in cumpartiment resalvà per «dunnas sulettas».","t12-tit-2":"Partenza da notg.","t12-10-1":"10. — Suenter avair muntà il **stgalim** (40) , serrà la **porta** (39) , rullà si il **storen** (41) e mess mia bagascha pitschna sin la **rait** (43) , sun jau sesì sin il **banc** (42) . Vesend il **lampist** (44) emprender las lampas, hai jau patratgà ch’jau stoppia passentar la notg en il vagun ed hai clamà l’impiegà incumbensà da la locaziun dals **chaschins da chau** (45) per al dumandar in.","t12-11-1":"11. — Il conductur è vegnì a verifitgar ils biglietts. Jau al hai dumandà pertge ch’nus n’essan anc betg partids, perquai ch’i è l’ura endretga. El m’ha respondì ch’il **chaptren** (46) è occupà cun far metter velos en il **furgun** (47) . Plinavant n’aveva ins anc betg midà tut ils stgaudapeis (48) .","t12-12-1":"12. — Ma nus vinsan prest a partir, perquai ch’il **chauffeur** (50) , sin ses **tender** (49) , prendeva carvun per excitar il fieu da la **locomotiva** (54) , e **il maschinist** (51) spetgava mo il signal dal **sutchapstaziun** (52) , ch’era sin il **perron** (53) .","t12-13-1":"13. — La **caldera** (56) da la locomotiva grivlava suravia; il **chamin** (55) vomitava torrents da fim mischedà cun **vapur** (60) . In **sivel** (59) stridulant ha sunà ed ils **pistuns** (58) han cumenzà a sa mover, impulsond las **rodas** (57) da la pesanta maschina.","t12-tit-3":"Partenza!","t12-14-1":"14. — La sveltezza dal tren, che curriva sin ils **binaris** (64) , è vegnida accelerada; ils **perruns** (65) èn spariids; nus avain passà ils **necessaris** (66) , ed era vaguns garads sin l’auter **binari** (63) : **vaguns da durmir** (67) , **vagun-restaurant** (68) , **vagun da posta** (69) .","t12-15-1":"15. — Lura è la **staziun da la rauba** (71) passada avant noss egls. Sut ils hangars chargiavan impiegads la **rauba** (72) spedida cun trens plaun. **Squadras** (76) sper il **reservoir d’aua** (73) manovravan **vaguns da bes-chas** (75) e **vaguns plats** (79) per furmar in **tren da rauba** (80) .","t12-16-1":"16. — Nus avain traversà l’ultim **sviamaint** (78) , sper il qual stueva il manader dals sviamaints; nus avain passà il **disc da signal** (86) e la staziun è sparida dalunsch.","t12-17-1":"17. — Prest avain nus traversà ina **punt da fier** (74) che passa sur il **flum** (81) . Suenter avair traversà quella punt, avain nus suandà il flum, sin il qual pussants **remorchaders** (82) tiravan pesantas **barcas da charg** (83) . Nus avain plinavant vis ina **nav da passagiers** (84) , cur ch’ella abordava in **pontun** (85) .","t12-18-1":"18. — Suenter avair passà a gronda sveltezza pliras staziuns, avain nus traversà intgins **tunnels** (87) ed avain laschà davos nus **chasettas** nundumbraivlas (88) da **guardgias da barriera**. Cunà dal tschitschim dal tren, sun jau adurmentà profundamain.","t12-tit-4":"Staziun da Deutsch-Avricourt.","t12-19-1":"19. — Jau sun subit vegnì dasdà da la vusch d’in impiegà che clamava: «Deutsch-Avricourt! (*) . Tuts giu!» I ha gì lieu la controlla da la duana e tut las formalitads fastidiusas da la frontiera. Jau hai stuì adattar mia ura da giaglioffa a l’**ura gronda** (89) da la staziun, ch’era tschuncantatschintg minutas memia baud; apaina dasdà hai jau distinguì cun fadia il **grond punctader** (90) dal **pitschen** (91) ; il **quadrant** (92) sez era dal tut confus pervi da la nebla da la damaun.","t12-20-1":"20. — Entant ch’ils duaniers fasevan lur controlla, hai jau, sbadagliond, deschifrà ils **affischs** (93) ch’ornan ils mirs da la staziun. Jau hai gentà per passentar il temp, hai consultà la charta da la **rait** (94) tudestga per vesair quant lunsch ch’jau era anc da Strassburg, e sun turnà en mes vagun, rinforzà da la speranza da cuntanscher prest il scopo da mes viadi.","t13-apar-1":"TABELLA nr. 13 L’hotel. — Il restaurant. — Il chaffè.","t13-01-1":"1. — Essend arrivà ier saira a Royan, sun jau ì a lozar a l’«*Hotel da l’Ocean*», ch’in ami m’aveva recumandà.","t13-01-2":"Ins m’ha dà ina bella **chombra** (2) , sin il terz **plaun** (1) , nua ch’jau hai durmì fitg bain (*) .","t13-02-1":"2. — Questa damaun, sortind da mia chombra, en la quala la **chombrera** (3) m’aveva purtà l’ensolver, sun jau entrà en la **chombra da fimar** (5) , che vegn era duvrada sco **chombra da lectura** (4) per leger las **gasettas** (6) , fimond ina **cigaretta** (8) . Suenter avair legì sun jau ì giu cun l’**ascensur** (9) e sun ì a spassegiar tras la citad.","t13-03-1":"3. — Perquai ch’jau aveva emblidà da dumandar l’**impiegà** (12) da l’hotel a tge ura ch’ins dat ils pasts a la **maisa cuminaivla** (11) , sun jau turnà baud ed hai profità per ir a ma bognar en la **stanza da bogn** (10) da l’hotel. Lura sun jau ì danovamain al **biro da la cassa** (15) per telefonar ad in da mes amis. Ma il **telefon** (13) era occupà; vesend mia embarazza, ha la **cassiera** (14) , ch’era per registrar in **quint** (17) sin il **register dals giasts** (16) , rugà il **portier** (18) da trametter il **grum** (19) a far mia commissiun **cun il velo** (20) .","t13-04-1":"4. — Jau l’hai ingrazià e sun sortì per dar ina dunativa al **purtader** (24) , che m’aveva purtà da la staziun sin ses **char da maun** (25) mia **chascha da chapels** (26) , **mia valisch** (27) e **mes satg da viadi** (28) . Il **purtader da brevs** (21) , ch’era gist arrivà, m’ha dà ina **brev** (22) .","t13-05-1":"5. — Jau sun restà anc in pau sin il sulier da la porta, sper la **chascha da brevs** (23) , guardond la circulaziun sin la via. Il **conductur** (30) da l’**omnibus** (29) chargiava sin ses char la **crappa** (31) d’in **viagiader** (32) , ch’il **patrun da l’hotel** (33) accumpagnava. In giuven **telegrafist** (35) purtava senza pressa in **telegram** (34) per in client da l’hotel; in **turist** (36) cun ses **apparat da fotografar** (38) en bandulera consultava ses **cudesch da guid** (37) .","t13-tit-1":"L’ura dal gentar.","t13-06-1":"6. — Avant il grigl durmigliava in **commissiunari** (39) senza quità tranter sia **hocca da purtar** (40) e sia **chascha da lustrar** (41) , entant ch’ina giuvna **lavandera** (42) , che purtava in **chanaster** (43) da biancaria, rieva pervi da la mina solemna dal **maistral da maisa** (44) , ch’era en pes sper la porta.","t13-07-1":"7. — Vesend il **cuschinunz** (45) , ch’è sortì da sia **cuschina** (47) situada en il **sutterren** (48) per trametter in **giuven da servetsch** (46) a far ina commissiun, sun jau ma algordà ch’l’ura dal gentar è prest, e jau sun entrà en il restaurant, traversond la curt en la quala in **chauffeur** (50) garava ses **auto** (49) , entant ch’in **mecanicist** (52) reparava, tenor las indicaziuns dal **ciclist** (53) , in **triciclo a petroli** (51) ch’aveva gist gì in accident.","t13-08-1":"8. — Jau hai dumandà in giuven **grum** (54) , che purtava **magiels da biera** (55) , sche la maisa cuminaivla saja sut la veranda e, pervi da sia resposta affirmativa, hai jau prendì plaz vi d’ina da las maisas ed hai laschà dar a mai in past excellent.","t13-tit-2":"In excellent gentar.","t13-09-1":"9. — Il camerier m’ha purtà il menu (*) dal gentar e la glista dals vins. Jau hai tschernì ed ordinà sco **hors-d’oeuvre crevettas** cun **paintg** e, sco **entrada**, **tripa a la moda da Caen**. Jau n’hai betg maglià **pesch**, ma hai dumandà ina porziun da **cossa** d’agnè e, sco **plat da verduras**, **spinat** cun roma. Lura, perquai che nagin dals **intermezs** na ma plascheva, hai jau laschà purtar differents desserts, **chaschiel**, **fritgas** e **biscuits**. Jau hai plinavant agiuntà in excellent **vin** da Saint-Emilion e, fitg cuntent da mes past, hai jau bandunà la maisa suenter avair dà al **camerier** (57) in bel **buonamaun** (59) .","t13-10-1":"10. — Vesend ch’jau era pront a partir, m’ha l’**administratur** (60) proponì d’ir sin il balcun per admirar il splendid panorama da l’**Ocean** (62) . Dalunsch vaseva ins **barcuttas** (63) da pestga, **navs a vela** (64) ed in enorm **paquebot** (65) , dal qual la nera siluetta sortiva sin ils alvs **nivels** (67) da l’**orizont** (66) . Ina brisa lediera faseva flottar la **bandiera** (70) fitgada sur l’**ensaina** (69) da la **halla** (68) .","t13-tit-3":"Divertiments.","t13-11-1":"11. — Il spectacul era uschè interessant ch’jau hai decidì da muntar damaun sin la terrassa dal chaffè cun ina **binocla** (71) u in **cannocchial** (72) .","t13-12-1":"12. — Bandunond il balcun, sun jau ì en il chaffè da l’hotel per prender ina **bavranda** (73) , giugond ina **partida da bigliard** (75) . Senza ma fermar hai jau traversà la sala dal chaffè, en la quala blers consuments giugavan **schah** (78) , **dama** (79) , **dominos** (80) , **triktrak** (81) u **cartas** (82) , e sun ì directamain si en la **sala da bigliard** (74) .","t13-13-1":"13. — Cur ch’la partida è stada finida, sun jau ì giu al plaunterren ed hai dumandà dal camerier in **cuvert** (84) , **palpiri** (83) , ina **marca postala** (85) , ina **penna** (87) ed **encaust** (86) per scriver ina brev.","t13-13-2":"Lura hai jau clamà in **vitturin** (92) , dal qual il **chalesch** (88) era fermà avant il chaffè. Jau al hai dumandà il pretsch tenor las uras u per ina cursa e, cur ch’nus essan stads d’accord davart il pretsch, m’ha el avert la **porta dal chalesch** (89) e m’ha installà. El è puspè muntà sin il **sez** (91) , ha fatg partir svelt ils chavals cun ina **scurriada** (93) , e nus essan partids per ina charmanta spassegiada.","t14-apar-1":"TABELLA nr. 14","t14-tit-1":"La via. — Ils commerziants.","t14-01-1":"1. — Mes ami Gion, ch’abitescha en champagna, è vegnì a passentar trais dis en mia famiglia. **Fin** lura n’aveva el mai gì l’occasiun da vesair ina gronda citad; perquai duvrain nus tut noss dis a spassegiar, e jau al explitgesch quai ch’el n’enconuscha betg.","t14-02-1":"2. — L’emprim essan nus ids a visitar l’**observatori** (1) , ch’al ha fitg interessà. Turnond tras la via (3) nua ch’è il **bogn tirc** (2) , avain nus scuntrà ina **sepultura** (4) . Avant il **cortegi funerar** ha ì il **clerus**, che precedeva il **char dal mort**, en il qual era messa la **casseta**. Blers amis han accumpagnà la famiglia **en led**.","t14-02-2":"Suenter il passadi dal cortegi avain nus traversà la via avant la gronda **biereria** (5) , en la quala blers **consuments** bevevan **biera** sin la terrassa, protegids da la **marchisa** (6) da vaider.","t14-03-1":"3. — Gion era fitg surprais dal **stemma** mess tranter il magasin dal **liquorist** (7) e quel dal **vendider da musica** (10) . El m’ha dumandà tge ch’quai signifitgia; jau hai respondì ch’el mussa il **consulat** (8) englais, ed al hai fatg remartgar il **consul** (9) , ch’è sin il balcun.","t14-tit-2":"Guardar en las buttegas.","t14-04-1":"4. — Cumprensiblamain essan nus restads avant l’étalage dals **instruments da musica**, **harmoniums**, **orgas** e **pianos**; nus avain guardà ils cuvertins illustrads da las **partituras** e dals **tocs da musica** per piano, ed avain admirà la **lira** da lain indorà, che vegn duvrada sco ensaina.","t14-05-1":"5. — Ils nivels da pulvra fatgs dals **scuvaders** (11) e dal **char da scuvar** (12) ans han sforzads da passar svelt avant las bellas **mobiglias** dal **vendider da mobiglias** (13) ed avant l’étalage da **fuorns** e **lampas** dal **spengler** (14) .","t14-06-1":"6. — Dal rest essan nus stads sforzads, en quest lieu, da bandunar il trottuar, perquai ch’el era ingomber da pachets ch’ins prendeva d’in **char da transport** (16) per als metter en in **magasin** (15) ch’ins aveva gist prendì a fit.","t14-06-2":"Quai ans ha impedì da vesair ils bels chars dal **charrader** (17) , ma n’ans ha betg impedì da restar per guardar l’**impachetader** (19) che faseva ina chascha per ses vischin, il **vendider da velos e d’autos** (18) . Lura, perquai ch’i era gia in pau tard, essan nus turnads a chasa.","t14-tit-3":"Spassegiada tras la citad.","t14-07-1":"7. — Il di suenter ha mia mamma proponì a Gion ch’ins al fotografeschia, lura m’ha ella incumbensà da l’accumpagnar tar il **fotograf** (20) . Suenter il gentar essan nus ids en l’atelier da l’artist, nua ch’nus essan stads sforzads da spetgar bastantamain ditg. Per ans occupar avain nus guardà ils **portrets** (22) che pendan vi dal mir.","t14-07-2":"Cur ch’i è stà nossa giada, n’ha la lavur betg durà ditg, e gist cur ch’mes ami ha finì da posar avant l’**apparat** (21) , essan nus ids giu.","t14-08-1":"8. — Sin l’emprim plaun avain nus vis tras la porta dal **coiffeur** (23) , ch’era averta, ses giuven che tundreva ils chavels d’in client.","t14-08-2":"Arrivads en la via essan nus passads avant la **vendita da tubak** (24) . Gion è stà uschè divertì da la cotschna **lantiarna** (25) e da la **gronda pippa** che vegn duvrada sco **ensaina** (26) , ch’el è ì cunter dus vegls signurs che discurrivan **sfluschond tubak** (27) .","t14-tit-4":"La confisaria.","t14-09-1":"9. — Ils **bigliets da banca** e las **munaidas** da tut ils pajais exponids en la **vitrina** dal **cambiader** (29) han tratg per in mument nossa attenziun, ma perquai ch’i era l’ura da marendar, essan nus entrads tar il **confisiur** (31) senza restar pli ditg.","t14-10-1":"10. — Vesend tut las **lecheretgas** ch’il magasin cuntegneva, **tuortas, paun da spezia, biscuits** e **bombons** da tut las sorts, n’avain nus betg pudì tscherner facilmain. A la fin ha Gion tschernì las **tuortas cun roma**, e jau hai prendì mo ina pitschna **tarta da ceriaschas**, perquai ch’las lecheretgas **fan mal a mes dents** e ch’jau na vi propi betg ir memia savens tar il **dentist** (30) .","t14-tit-5":"Scriver a maschina.","t14-11-1":"11. — Per mussar a mes ami ina **maschina da scriver**, da la quala el aveva udì discurrer, ma ch’el n’enconuscheva betg, essan nus entrads en il **biro** (32) da mes **cusrin** (34) . Nus al avain chattà dictond sias brevs a ses **secretari** (35) , ch’è **stenograf**. Apaina ch’ina brev era finida, l’ha in **dactilograf** (33) copià cun sia maschina. Na vulend betg interrumper las occupaziuns da mes parent, essan nus restads tar el mo intgins mumaints.","t14-12-1":"12. — Sut il biro da mes cusrin abitescha in grond **urer-gioghelier** (37) , ch’è plinavant aurifiber. Ses splendid magasin cuntegna bleras **uras, pendulas, uras da giaglioffa, chadainettas** e preziusas **gioghels**, per exempel **culieras da perlas**, **bratschadis** d’aur, **urengias** ed **anels** ornads cun **peidras preziusas** e **diamants**. Ina da las vitrinas è resalvada spezialmain per las **ovras d’aur** e cuntegna ina impurtanta collecziun da **posadas** d’argient.","t14-13-1":"13. — Virond a l’chantun da la via hai jau remartgà ch’ins aveva midà la **tabla** (36) messa sper il **numer** da la chasa. Jau vuleva gist dir a vusch auta mia remartga, cur ch’ins ha udì ils allegers tuns da la musica militara. Nus essan currids encunter al regiment, senza patratgar ch’el vegn a passar avant ils magasins dal **chapelier** (39) e dal **guantier** (40) , e ch’nus fissan stads precis uschè bain plazzads per vesair sia defilada restond avant la vitrina da l’**opticist** (38) , plaina da **binoclas dal nas**, **lorgnons** e **cannocchials**.","t14-tit-6":"Defilada da marsch.","t14-14-1":"14. — Avant il **regiment** (41) ha ì il **chaptambur** (42) , suandà dals **tamburiners** (43) , dals **clariners** (44) e da tut la **musica**. Il **general** (45) , ch’era sin la plazza cun ses adjutant, era restà sper il **sgrizzel d’aua** (49) da la **funtauna** (48) , per assistar a la **defilada**.","t14-14-2":"**Ils uffiziers dal stab** (46) , il **colonel** ed il **lieutenant-colonel** l’han salidà cun la spada. **Ils majurs** eran avant lur **bataglions** (47) e mintga **capitani** commandava sia **cumpagnia**, entant ch’ils **lieutenants**, **sutlieutenants** e **sutuffiziers** occupavan lur plaz usità sper lur umens.","t14-15-1":"15. — Blers passants s’eran radunads sin **la crusch da vias** (50) ; ils commerziants, il **paraplievgier** (51) , il **tintader** (53) , l’**armarel** (54) èn sortids per vesair ils **schuldads**. Tut ils vehichels, **fiakers** (52) , **chars a mast** (57) ed era la **botta d’arusar** (56) , èn sa garads lung il trottuar.","t14-tit-7":"Scenas en la via.","t14-15-2":"In **viagiader da commerzi** (55) che purtava en maun sias **chaschas da mustras** ha traversà svelt la via, e las persunas che sesevan sin l’**imperiala** (59) da l’**omnibus** (58) sa han volvidas per giudair il spectacul. In pauper **chantadur ambulant** (60) cun sia **orga a maniv** (61) ha stuì interrumper sia **chanzun**, perquai ch’il canaster dals tamburs cuvriva sia vusch.","t14-16-1":"16. — Cur ch’il regiment è arrivà avant il **commerzi da stoffas** (64) , han las **cusidras** (63) ed ils **sarturs** (62) bandunà lur **maschinas da cuser** e lur lavur per guardar tras la fanestra. **Il commerziant** (65) , ch’aveva gist mess novs **custums** (66) vi da ses **étalage**, ha stuì far metter dadens ils **draps** (67) e las **telas** installadas sin il trottuar, sper l’**avertura da la chanalisaziun** (68) , cun tema ch’la fulla als rebaltia; schizunt in vegl **colportader** (69) , dal qual ina portiera martgadegiava chaltschas, è stà sforzà d’entrar en in corridor per finir sia vendita.","t14-16-2":"Nus avain accumpagnà il regiment fin a la chaserna e, fitg cuntents da nossa giornada, essan nus turnads a l’ura da la tschaina.","t14-tit-8":"Differents commerzis e professiuns.","t14-17-1":"17. — Il di suenter ha mes bab proponì a nus da visitar la stamparia da la gasetta locala. Nus avain acceptà cun entusiasm.","t14-17-2":"Il **stampader** è era **libriar** (70) **(= vendider da cudeschs)**, **editur**, **vendider da palpiri** e **liader da cudeschs**. El ha installà sin l’emprim plaun la **redacziun** (71) da la gasetta, ed era l’**atelier da grava**, en il qual lavuran ils **litografs** (72) ed ils **gravaders en rom** (73) , a la fin l’**atelier da cumposiziun**, en il qual èn ils **lavurants da stampa** (74) . La **stamparia** (75) propriamain ditga, las **pressas da stampa** e las differentas maschinas èn sin il plaunterren.","t14-tit-9":"Gion fa fitg bleras dumondas.","t14-18-1":"18. — Sortind da la stamparia è Gion, fitg surprais, restà avant ina pitschna chascha da vaider messa sin ina colonna, encunter la **merceria** (77) , ed ha dumandà per tge ch’ella serva. Mes bab al ha explitgà ch’quai è in **avisader d’incendi** (76) . Dal rest era tut, en la citad, per mes ami in object da surpraisa, da la simpla **funtauna da crappa** (78) ed il ledi **triciclo da purtar** (80) manà d’in **grum** (79) cun livrea, fin al **char da posta** (81) .","t14-19-1":"19. — Entant che mes bab ans ha bandunads in mument per discurrer cun il **percepter** (83) , ch’era restà per discurrer cun in **advocat** (82) ed in **notar** (84) , avain nus ans divertì suandond cun ils egls la circulaziun sin la via. Las persunas las pli differentas èn passadas avant nus: in **giuven dal confisiur** (85) , che purtava en in chanaster ina splendida **pastetta**, è vegnì suenter in **vendider da vestgadiras** (86) ; in **emprendider da lantiarnas** (87) discurriva cun in **impiegà dal gas** (88) ; ina **sora da convent** (89) che tegneva en maun ina orfna turnava en ses convent.","t14-tit-10":"Durant noss return a chasa.","t14-20-1":"20. — En il mument che mes bab ans ha puspè cuntanschids, ha Gion ris ferm, vesend la fatscha sporca e la curiusa vestgadira da dus **spazzachamins** (91) dal tut plains fulin.","t14-21-1":"21. — Jau vuleva cumprar da la **vendidra da flurs** (92) ina planta per mia mamma, ma mes bab m’ha fatg remartgar ch’ella fiss memia pesanta da purtar e ch’i fiss meglier da cumprar **oranschas**. Nus ans essan avischinads a la **vendidra** (94) e, cur ch’l’**educatura** (93) , ch’era per tscherner per ses scolar, ha finì sia cumpra, avain nus laschà servir a nus.","t14-22-1":"22. — Turnond a chasa avain nus scuntrà pliras enconuschientas: ina veglia amia da mia famiglia, che pusava il bratsch sin sia **dama da cumpagnia** (95) , l’**inschigner** (96) da las punts e vias, ed ina da mias cusrinas cun sia **guardgiuffants** (98) .","t14-22-2":"Lura avain nus scuntrà la **chapeliera** (97) da mia mamma e dus **muncs** (99) esters a la citad, ch’èn vegnids tar nus per dumandar mes bab davart la via a la staziun.","t15-apar-1":"TABELLA nr. 15","t15-tit-1":"Il martgà. — Las victualias.","t15-01-1":"1. — Ils pli blers commerziants che furneschan a nus la rauba necessaria per noss nutriment sa radunan sut la **halla** (1) dal **martgà cuvert** u en las vias vischinantas.","t15-02-1":"2. — Il **mazlader da portgs** (2) , che venda **schambun** (3) , **salsiz da sang** (4) , **salsiz** (5) , **salsiz da tripa** (6) e **lardun** (7) , stat sper la **vendidra da paintg e chaschiel** (8) , da la quala l’étalage è pervis cun **chaschiels ollandais** (9) cun crusta cotschna, cun **chaschiels Camembert** (10) , cun **rodas da Gruyère** (11) e cun frais **tocs da paintg** (12) .","t15-03-1":"3. — Avant ella porscha la **vendidra da verduras** (13) a sias clientas bellas **tomatas** (14) , **cabis-flur** (15) , **salata** (16) , **chaus da cabis** (17) , **cucurbitas** (19) , **melonas** (18) ed era **bulieus** (20) . Ma in giuven da la biera, ch’ha fermà ses **char da liuraziun** (21) chargià cun **barigls da biera** (22) gist avant ses étalage, impedescha sias clientas da s’avischinar. Ina giardiniera al porta in chanaster d’**artischoccas** (23) .","t15-tit-2":"Vender e cumprar.","t15-04-1":"4. — Sin il martgà è l’animaziun gronda, perquai ch’l’ura da la **vendita a l’incant** (24) è arrivada. Las **patrunas da chasa** (26) , che vegnan là per lur cumpras, restan en passond avant la buttega da la **vendidra da tripa** (25) , per cumprar **tripas** u in **chau da vadè**.","t15-05-1":"5. — In grass **cuschinunz** (27) martgadegia in fitg bel **tonn** tar la **vendidra da pesch** (28) , che auza ses pretschs a bel plaschair. Ella ha survegnì ina gronda quantitad d’**anguillas, solas, truttas** e **carpas**. Ses **merluz** e sias **mislas** èn fitg frais.","t15-tit-3":"Rauba bunmartgada e chara.","t15-06-1":"6. — La **vendidra da pulaglia** (29) , installada sper el, è fitg conscienziusa. Cur ch’ella venda in **tatschin**, ina **aucha**, ina **anda** u in simpel **pulschin**, pretenda ella mo il pretsch endretg.","t15-07-1":"7. — A l’chantun da la plazza, sin l’emprim plaun, è dapi pauc temp installà in **vendider da telas** (30) , tar il qual las cumpradras èn adina segiras da chattar in fitg bel assortiment da **tavatschas**, **serviettas**, **scussals** e **sfruschamauns**. Sin il medem plaun ha in **curtellier** (31) installà ses atelier. El agiavgia ils **curtels** da las vendidras en la halla e fa per ils giardiniers **seppas** da l’**atschal** il pli dir.","t15-tit-4":"La spezeria.","t15-08-1":"8. — Sut ses atelier è dapi pauc temp avert in grond magasin da victualias. El n’è gia betg pli la simpla e nunimpurtanta **spezeria** (32) d’ina giada, che vendeva mo la rauba dal diever cuminaivel, **te** (33) , **tschigulatta** (34) , **zucker en toc** (37) e **savun** (38) . Là venda ins mintga rauba, **biscuits crocants**, **conservas** (35) , **liquors** (36) , **rum**, **cognac**, **kirsch**, **anis** e **curaçao**. Là chatta ins selvaschina: **levra** (39) , **tordas** (40) , **pernischs** (41) , **quaglias** (42) , **anda selvadia** (43) u **fasan** (44) , precis uschè facilmain sco fritgas exoticas, sco **bananas** (46) ed **ananas**.","t15-09-1":"9. — In **giuven** (45) dal spezier, fitg serviziaivel, è pront a dar quai ch’ins giavischa: **confitira** (47) da ribas u da cotogns, **grascha** (48) , **cornichons** (49) u **sardinas** (50) salidas.","t15-09-2":"Quai è fitg cumadaivel per las **clientas** (51) , che chattan, sper la rauba la pli communa, las primurs las pli raras e las fritgas las pli savurusas: succus **pirs** (52) , **brognaclas** (53) , **rapas** (54) , **persis** (55) , **mandels** (56) e **nuschs** (57) .","t15-tit-5":"La clientella.","t15-10-1":"10. — Il **ris** (58) e las **lantschas** (59) èn sper la chascha dals **arengs** (60) fimentads; ils **tartuffels** (61) e las **fascholas** (63) èn vischins als **mails** (62) , a las **feias** (64) , a las **brognaclas setgas** (65) ed a las **nuschellas** (66) . Ins chatta en quel magasin frais **ovs** (67) ed **olivas** (68) ; perquai vegnan **chanasters** (70) e **raits da provisiun** (73) emplenids fitg svelt.","t15-11-1":"11. — Il **caffè** (72) da quella excellenta firma ha survegnì, tranter las **serventas** (69) e las **cuschinunzas**, ina fama merteivla, perquai ch’il vegl **spezier** (71) sez al brascha cun la pli gronda premura.","t15-tit-6":"Ils spectaculs.","t15-12-1":"12. — Betg tuts van al martgà per sa pervair. En la pittoresca circulaziun sin la vietta che maina a la halla vesa ins las persunas las pli differentas. Sper in amiaivel **servent dal mazlader** (75) , che tira avant sai ina **carriola** (74) , qua èn dus schuldads en congedi, fitg fiers da mussar lur uniforma splendurusa: il **hussar** (76) cun blau **dolman** e **chako cun plimas**, ed il **caporal dals zuavs**, cun chautschas sfunsadas ed il chau cuvrì cun in **fez**.","t15-13-1":"13. — Il **pastrizer** (80) , ch’è en pes sin il sulier da la **pastizaria** (78) , ha gist impastà la pasta da ses **paun** (79) ed ha prendì ord il fuorn ils **cornets** (81) , ils **panets** (82) ed ils **pauns tunds** (83) ch’èn en la vitrina.","t15-14-1":"14. — Sur la pastizaria abitescha ina abila **biancariera** (84) , che dat lavur a pliras **bruderaras** (85) . Sper ella abitescha ina **lavandera-stirunza** (86) , che amidunescha la **biancaria** (88) suenter l’avair lavada e sitgentada, e che la stira cun in **fier da stirar** (87) .","t15-tit-7":"Charn, peschs e verduras.","t15-15-1":"15. — En la **mazlaria** (89) , situada sin il plaunterren, venda ins mintga sort da **charn**, **charn da muntun** (90) , **charn da bov** (94) u **charn da vadè** (92) , sco **cossas da muntun, beefsteaks, rustids** e **cotletas**. Il **giuven dal mazlader** (93) disseca tut quellas charns e metta da la vart las **ossa cun mieul** (96) . Vi da la porta da la mazlaria è ina **vendidra d’ustras** (97) , che venda **ustras** (98) . Ella las avra sch’ins al giavischa.","t15-16-1":"16. — Tut quels commerziants pajan patenta u taxa da plaz; perquai persequitescha il **polizist** (100) senza cumpassiun las paupras **colportadras da verduras** (99) , che als fan concurrenza, purtond enturn cun lur charrettas **carottas, ravanels, raps, porrs** u **faschs da sparsla, pisels frais, spinat, acetusa, crescha** e **petersiglia**.","t15-tit-8":"Fai attenziun al polizist!","t15-17-1":"17. — Il mat che venda **agl** (101) e **tschagulas** sa fitg bain ch’era el na dastga betg vender sia rauba sper il martgà. El fugia, currind cun il ristg da rebaltar il chanaster da **granzs**, **granzs d’aua dultscha** e **crevettas** dal **vendider** (102) da **langustas** e **homards**.","t15-18-1":"18. — Tuts sa movan e fan canaster; ma quai n’impedescha betg d’udir cleramain la vusch dal **vaidrer** (103) ambulant, ni il clom dal **carbunier** (104) , ch’ha gist bandunà per intgins mumaints sia charretta per liurar in **satg da carvun** (105) .","t16-apar-1":"TABELLA nr. 16 Il grond magasin. — Il basar. — Ils giugarels.","t16-01-1":"1. — Il Nouv Onn s’avischinescha. Ils gronds magasins han preparà lur étalages da **giugarels** (1) e da regals da Nouv Onn.","t16-01-2":"Jau hai rugà mes tat da ma manar en il basar per vesair quella bella exposiziun, ed el ha consentì.","t16-02-1":"2. — L’emprim essan nus restads avant bellas panoplias, che cuntegnan in **sclop**, in **kepi**, ina **sabla**, in **ceinturon** ed in pèr d’**epaulettas**, u in **elm**, ina **curassa** (3) ed ina **pistola** (4) . Tut quai m’ha interessà bler dapli che las **lantiarnas magicas** (2) .","t16-tit-1":"Bellas vistas.","t16-03-1":"3. — En il medem rayon era ina **sentinella** (5) en sia **chaschetta da guardia**; el pareva far la guardia avant ina entira menagaria da carton. Quantas bes-chas ch’i era là: in **papagei** (6) sin sia staunga, in **rinoceros** (7) cun in corn sin il nas, in **ren** (8) , in **struzz** (9) , ina **schimgia** (10) che rusgava ina nusch, ina **vulp** (11) che purtava davent ina giaglina, in **crocodil** (12) che scharlattava cun enormas missellas, in **chamel** (13) , in elegant **levrier** (14) , ina **panthera** (15) , lura duas bes-chas ch’jau n’enconuscheva betg e ch’èn, sco ch’ins di, ina **belletta** (16) ed ina **hiena** (17) . Là era era in **leopard** (18) ed in **luf** (21) ; fitg dasperas eran graziusas **rattinas** (19) e mintgamai pitschnas **mieurinas** (20) da gumma. A la fin han in **ipopotam** (22) ed in **dromedar** (23) cun in bocel finì la collecziun. Jau fiss restà là anc pliras uras, sch’i na fiss betg stà dasperas in splendid champ plain **schuldads da plumb** (29) , ch’ha tratg mia attenziun.","t16-tit-2":"Schuldads e guerra.","t16-04-1":"4. — Mes tat, ch’è **invalid** (24) e ch’ha stuì bandunar l’armada pervi d’ina **blessura** ch’al ha procurà la **medaglia militara**, ha fitg gugent da ma raquintar las **campagnas** vi da las qualas el ha prendì part. El era cuntent da m’explitgar ils differents muvaments da la pitschna armada en miniatura. Ina gruppa da vairs schuldads che visitava il basar — in **schuldà dal geni** (25) , in **chatschader alpin** (26) cun in **béret** sin il chau, in **sergent-major** (27) da l’infantaria ed in **maréchal des logis** (28) da l’artillaria cun in **galun** d’aur sin la maniya — è restada sper nus per ascultar las explicaziuns.","t16-05-1":"5. — Mes tat, dal tut fier d’avair in public uschè brilliant, ha improvisà in entir plan da battaglia.","t16-05-2":"La citad fortifitgada, cun ses **mirs** e sias **fossas**, era assediada da l’**armada inimica**, che, suenter in lung **bumbardament**, era pronta per l’**assaut**. Ma ils **assedids**, sforzads da la fam, han empruvà ina **sortida** vers il **champ** dals **assediants**. Suenter avair sbattì l’**attatga** en in **cumbat** obstinà enturn las **tendas**, han ils assediants **victorius** lantschà lur **escadruns** per persequitar ils assaltants **battids**. Quels han fatg **retratga**, cuvrind il **chomp da battaglia** cun **morts** e **blessads**. **Brancardiers** han purtà quels ultims en l’**ambulanza** per als laschar tgirar dal **chirurg**.","t16-05-3":"Malgrà la resistenza eroica da intgins **bataglions** ch’avevan furmà in **quadrat**, era la **sconfitta** cumpletta, il rest da l’armada ha prendì la **fugia**, laschond blers **prischuniers**. L’inimi è ì a cumplenir sia **victoria** occupond la citad. Forsa vegn quai a esser la fin da la campagna e, suenter in **armistizi**, vegn ins a pudair suttascriver in **contract da pasch**.","t16-tit-3":"Regals per Nouv Onn.","t16-06-1":"6. — Ils giuvens schuldads, ch’han ris ascultond il pittoresc raquint dal veteran, al han dumandà intginas autras explicaziuns. Quant a mai, sun jau ì enturn la vendita per guardar ina bella **arcbalestra** (32) ed in **arch** (33) cun sia **frizza** (31) . Là hai jau chattà ina autra collecziun da bes-chas: dus **utschels chantadurs** (34) — in **rusigneul** automatic ed in **sgrischun** che chantavan a plaina gula — ed ina seria da bes-chas curiusas: ina **murinera** (35) , in **boa** (36) , ina **tartaruga** (37) , in **chaun da mar** (38) , ina **balena** (39) ed in **squal** (40) gunflabel.","t16-07-1":"7. — Jau na sun betg restà ditg a las contemplar, perquai ch’jau hai vis quai ch’jau avev’insumnià: in bellissim **teater da marionettas** (41) cun splendidas **decoraziuns** ed ina charmanta **cortina** cotschna. Sin la **scena** paravan dus acturs giugar ina **rolla** en in **toc** fitg interessant, perquai ch’ils pitschens **spectaturs** da carton, installads en las loschas u sesids sin las **sutgas** ed en il **parterre** davos il **manader d’orchester**, applaudivan vivamain.","t16-07-2":"Bedauraivlamain custava quel teater fitg char.","t16-08-1":"8. — Dal rest era grev da tscherner ils giugarels, perquai ch’en las vitrinas eran amassads giugarels da tut las sorts: **Arlecchin** (42) , **Pulcinella** (43) , **Pierrot** (44) , **tschuettas** (45) che sbattevan las alas, **merlots** (46) che sivlavan, **pudels** che blevan, in **fonograf** (47) e **gieus da pazienza**. In da quels giugarels m’ha fitg divertì: el represchentava ina **battaglia navala** (48) , en la quala ina **nav** vegniva attatgada da **pirats** sper in pajais plantà cun **palmas da cocos**.","t16-09-1":"9. — Jau pudeva contemplar fitg facilmain tut quellas maraviglias, perquai ch’i era mo pauca glieud en il magasin, apaina intgins flâneurs, in **dragun** (49) ed in **incassader** (50) che preschentava ina **tratta** a la **cassa** (51) principala.","t16-10-1":"10. — Jau hai dumandà mes tat a tge ch’servan ils cudeschs mess sin assas davos la **cassiera**; el m’ha respondì ch’quai èn **cudeschs da contabilitad**.","t16-tit-4":"Gapar enturn la buttega.","t16-11-1":"11. — Bandunond il rayon dals giugarels, essan nus ids en la suedlaria per dar in egliada a las **suedlas** (53) , a las **staffas** (54) , a las **brinas** (55) , a las **morsas** (56) ed a las **scurriadas**. Entant ch’il **chaprayon** (57) dava intginas infurmaziuns a mes tat, sun jau ì a guardar l’étalage dals **porzelains** e dals **cristals** (58) , nua ch’èn bellas **scadiolas da salata** e delicatas **tekannas** (59) .","t16-12-1":"12. — Per ir sin l’emprim plaun essan nus passads davos la vitrina dals **corsets** (60) , sper la bonnetaria, nua ch’eran exponidas fitg bellas **chautschas** (63) . Dasperas laschava ina **vendidra** (61) tscherner ad ina **cumpradra** (62) bellas **stoffas** (64) da seida.","t16-12-2":"Muntond la stgala hai jau remartgà ch’il magasin è ornà cun **lantiarnas** (65) giapunaisas, cun **parasols** (66) e cun enormas **palmas** (70) .","t16-13-1":"13. — Sin l’emprim plaun n’era betg bler da vesair; mo mobiglia (*) , **chaschas fortas** (67) , **commodas** (68) , **chars d’uffants** (69) . Ma la vista generala dal magasin era fitg **divertenta**.","t16-14-1":"14. — Sper noss peis hai jau vis ils instruments da musica: **arpas** (71) , **guitarras** (72) , **mandolinas** (73) , **cornets a pistun** (74) , **clarinettas** (75) , violinas cun lur **artgin** (76) ed era ina **gronda tromma** (77) . In pau pli lunsch, tar il rayon dal palpiri, martgadegiava in **student** (78) ina chartatscha cun il **vendider** (79) . Sper els hai jau distinguì in bel **abecedari** (80) .","t16-14-2":"En il mez dal magasin era erigida ina auta **planta da Nadal** (81) , dal tut pervista cun chandailas, cun robettas e cun giugarels da tut las sorts: **chavals da lain** (82) , **poppas** (83) , etc.","t16-14-3":"La **parfumaria** (84) cun sias **auas da dents** e ses differents **parfums** derasava in fitg bun odur che vegniva fin tar nus.","t16-tit-5":"Nus cumprain insatge.","t16-15-1":"15. — Perquai che mes tat ha cumenzà a chattar il temp memia lung, essan nus ids giu cun la gronda stgala. El è restà in mument avant ina **tabella d’astronomia** (85) che represchentava, sco ch’el m’ha ditg, **cometas** (a) , **eclipsas da glina e da sulegl** (b) , ina rosa dals vents cun ils **quatter punctgs cardinals** (c) **(Nord, Sid, Ost e Vest)**, ina charta da las duas **mesas sferas** (d) , ils **planets** (e) ed il **sistem solar** (f) . Jau n’hai chapì nagut da tut quai, e jau era bler pli interessà da la livrea galunada d’in **giuven da liuraziun** (86) che passava, e dals bels **eventails** (87) ch’eran sper mai, sper ils **portamunaidas** (88) ed ils **portafegls** (89) .","t16-16-1":"16. — Jau hai era admirà sin l’étalage **plimas** (90) e **fivlas da tschinta** (91) , las bellas **flurs artifizialas** (94) graziusamain arrangiadas en chanasters. Las **vieulas**, las **violettas da mars**, las **hiacintas** (95) , las **geranias** (96) , ils **gis** (97) e las **capuzinas** (98) eran fitg bain imitadas.","t16-tit-6":"Il regal da mes tat.","t16-17-1":"17. — Jau hai rugà mes tat da ma cumprar ina da las **biischtas da dents** (92) ch’eran en ina chascha sper **guaglias da chavels** (93) . El ha consentì e jau sun ì sez a pajar mia cumpra a la cassa, sper la quala ins preparava ina impurtanta **spediziun** (100) per in **client** (99) .","t16-18-1":"18. — Dal tut nunspetgadamain è naschida ina lieva malquietezza tranter las persunas restadas sper ils **bronzs** (101) artistics. In **lader** (102) era gist vegnì tschiffà sin fatg d’in **inspectur** (103) , entant ch’el empruvava da rubar insatgi. Ins ha fatg vegnir in polizist per l’**arrestar**, e gist cur ch’nus essan sortids, vegniva il malfatschent manà en la praschun."}